అనయా పౌరుషీ సత్తా సత్తాస్యాః పౌరుషేణ చ । లక్ష్యేతే భవనం యాతే ద్వే ఏకాత్మతయేతి హి
దీనివల్ల మనిషి ఉన్నట్టు, దీనివల్లే ఇది కూడా ఉన్నట్టు తెలుస్తుంది. ఇవి పోయినప్పుడు రెండూ ఒకటే తత్వంగా తెలిసిపోతాయి.
నరేణ పౌరుషేణైవ కార్యే సత్తాత్మికే ఉభే । ఈదృశ్య్ ఏవ హి నియతిర్ ఏవం నియతిపౌరుషమ్
మనిషి ద్వారా, అతని శక్తి ద్వారా, పని చేయడమూ, ఉండడమూ రెండూ ఒకే స్వభావంగా ఉంటాయి. ఇలానే విధి ఉంటుంది, అలాగే విధి-పురుషార్థం కూడా ఇలానే ఉంటుంది.
ప్రష్టవ్యో ఽహం త్వయా రామ దైవపౌరుషనిర్ణయమ్ । మదుక్తం పౌరుషం పాల్యం త్వయేతి నియతిస్ స్థితా
రామా, నీవు నన్ను విధి, పురుషార్థాల నిర్ణయం గురించి అడగాలి. నేను చెప్పిన పురుషార్థాన్ని నీవు పాటించాలి అని విధి నిలిచి ఉంది.
భోజయిష్యతి మాం దైవమ్ ఇతి దైవపరాయణః । యత్ తిష్ఠత్య్ అక్రియో మౌనం నియతేర్ ఏష నిశ్చయః
‘దైవమే నన్ను పోషిస్తుంది’ అని దైవంపై ఆధారపడినవాడు ఏమీ చేయకుండా మౌనంగా ఉంటాడు. ఇదే దైవ నిర్ణయం అని చెప్పవచ్చు.
పౌరుషేణ సమాహృత్య భోగాన్ భుఙ్క్తే నరశ్ చ యత్ । రాజ్యాదీన్ మోక్షపర్యన్తాన్ నియతేర్ ఏష నిశ్చయః
ఒకడు తన శ్రమతో సుఖాలను సంపాదించి, రాజ్యాధికారం నుంచి మోక్షం వరకు అనుభవిస్తే, అదికూడా దైవ నిర్ణయమే.
ముక్తిర్ భవతి సంసారాన్ న కల్పనిచయైర్ అపి । భ్రమతాం యచ్ ఛరీరౌఘైర్ నియతేర్ ఏష నిశ్చయః
కల్పిత మార్గాలతో కూడా సంసార బంధనాల నుంచి విముక్తి కలగదు. శరీరంతో తిరుగుతున్నవారికి ఇదే దైవ నిర్ణయం.
నాస్యా బుద్ధిర్ న కర్మాణి న వికారాది నాకృతిః । కేవలం త్వ్ ఇత్థమ్ ఆకల్పం స్థిత్యా భావ్యమ్ ఇతి స్థితమ్
దీనికి బుద్ధి లేదు, క్రియలు లేవు, మార్పులు లేవు, రూపం లేదు. ఇది ఇలా ఉండాలని నిర్ణయమైన విధంగా మాత్రమే నిలిచి ఉంటుంది.
అవశ్యం భవితా హ్య్ ఏవమ్ ఇదమ్ ఇత్థమ్ ఇతి స్థితిః । న శక్యతే లఙ్ఘయితుమ్ అపి రుద్రాదిబుద్ధిభిః
ఇది తప్పక ఇలాగే జరుగుతుంది అనే స్థితిని, రుద్రుడు వంటి గొప్ప జ్ఞానులు కూడా దాటి పోవడం సాధ్యం కాదు.
పౌరుషమ్ న పరిత్యాజ్యమ్ ఏనామ్ ఆశ్రిత్య ధీమతా । పౌరుషేణైవ రూపేణ నియతిర్ హి నియామికా
బుద్ధిమంతుడు ప్రయత్నాన్ని ఎప్పుడూ వదలకూడదు. ఎందుకంటే, దురదృష్టమే అయినా అది ప్రయత్న రూపంలోనే పనిచేస్తుంది.
అపౌరుషం హి నియతిః పౌరుషం సైవ సర్గగా । నిష్ఫలాపౌరుషాకారా సఫలా పౌరుషాత్మికా
దురదృష్టం అంటే ప్రయత్నం లేనిదే. కానీ సృష్టిలో అది ప్రయత్నంగా మారుతుంది. ప్రయత్నం లేకుండా దురదృష్టం ఫలితం ఇవ్వదు; ప్రయత్నం ఉన్నప్పుడు మాత్రమే ఫలితం ఇస్తుంది.
నియత్యా మూకతాహేతునిష్పౌరుషతయాక్రియః । యస్ తిష్ఠతి ప్రాణమరుత్స్పన్దస్ తస్య క్వ గచ్ఛతి
దురదృష్టం వల్ల, మాటలు రాక ప్రయత్నం లేకుండా కూర్చుంటే, అతని ప్రాణవాయువు ఎక్కడికి పోతుంది?
అథ ప్రాణక్రియారోధమ్ అపి కృత్వా విరామదమ్ । యది తిష్ఠతి తత్ సాధుర్ ముక్త ఏవ కిమ్ ఉచ్యతే
ప్రాణ చర్యను ఆపి, ఎవరైనా నిశ్చలంగా ఉండగలిగితే, అది నిజంగా గొప్ప విషయం. అలాంటి వారు ఇప్పటికే విముక్తులే, ఇంకేమీ చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు.
పౌరుషైకాత్మతా శ్రేయో మోక్షో ఽత్యన్తమ్ అకర్మతా । ఆభ్యాం తు శబలః పక్షో దుఃఖాయైవ మహాత్మనామ్
ప్రయత్నం, ఆత్మ రెండింటి ఏకత్వమే శ్రేయస్సు. పూర్తిగా క్రియలేని స్థితినే మోక్షం అంటారు. ఈ రెండింటి మధ్య తడబాటు ఉన్నవారికి, మహాత్ములకు, దుఃఖమే కలుగుతుంది.
నియతిర్ బ్రహ్మతత్త్వాభా తస్యాం చేత్ పరిణమ్యతే । నూనం పరమశుద్ధాయాం తత్ ప్రాప్తైవ పరా గతిః
విధి బ్రహ్మతత్త్వంగా మారితే, ఆ పరమ పవిత్ర స్థితిలో, అత్యున్నత గమ్యం ఇప్పటికే పొందినట్టే.
ఏతైర్ నియత్యాదిమహావిలాసైర్ బ్రహ్మైవ విస్ఫూర్జతి సర్వగాత్మ । తృణాదివల్లీతరుగుల్మజాలైస్ సత్తేవ తోయస్య ధరాన్తరస్థా
విధి మొదలైన మహత్తర లీలల ద్వారా, బ్రహ్మమే అన్నిటికీ ఆత్మగా ప్రకాశిస్తుంది. అది గడ్డి, వల్లి, చెట్లు, పొదలు లాంటి వాటిలో నీరు భూమిలో వ్యాపించినట్టు ఉంటుంది.
సర్వశక్తేర్ హి యా యైవ యథోదేతి తథైవ సా । తదా స్వశక్తిర్ నానాభారూపిణీ సా స్వభావతః
అన్ని శక్తుల మూలంగా ఉన్న పరాశక్తి నుండి ఏ శక్తి ఎలా ఉద్భవిస్తే, అది కూడా ఆమె స్వంత శక్తే. ఆ శక్తి సహజంగా అనేక రూపాలలో కనిపిస్తుంది.
యో ఽయం సర్వగతో దేవః పరమాత్మా మహేశ్వరః । స్వచ్ఛస్ స్వానుభవానన్దరూపో ఽన్తాదివివర్జితః
ఈ సర్వవ్యాపి దేవుడు, పరమాత్మ, మహేశ్వరుడు, స్వచ్ఛమైనవాడు, తన అనుభవ ఆనంద స్వరూపుడు, మొదలు చివరలేని వాడు.
ఏతస్మాత్ పరమానన్దాచ్ ఛుద్ధచిన్మాత్రరూపిణః । జీవస్ సఞ్జాయతే పూర్వం స చిత్తం తత్ తతో జగత్
ఈ పరమానందం, శుద్ధమైన చైతన్య స్వరూపం నుండి ముందుగా జీవుడు ఉద్భవిస్తాడు; ఆ జీవుని నుండి మనస్సు, దాని నుండి జగత్తు ఏర్పడుతుంది.
స్వానుభూతిప్రమాణే ఽస్మిన్ బ్రహ్మన్ బ్రహ్మణి బృంహితే । కథం సత్తామ్ అవాప్నోతి జీవకో ద్వైతవర్జితే
తన అనుభూతి ఆధారంగా విస్తరించిన ఈ బ్రహ్మంలో, ద్వైతం లేని చోట జీవుడు ఎలా ఉండగలడు?
అసదాభాసమ్ అధ్యాత్మ బ్రహ్మాస్తీహ ప్రబృంహితమ్ । బృంహచ్చిద్భైరవవపుర్ ఆనన్దాభిధమ్ అవ్యయమ్
మనసులో కనిపించే అసత్య రూపంలో, ఇక్కడ విస్తరించిన పరబ్రహ్మం ఉంది. అది మహత్తరమైన, చైతన్యమయమైన భైరవుని స్వరూపం. దీనిని నశించని ఆనందంగా పిలుస్తారు.
తస్య యత్ సమమ్ ఆపూర్ణం శుద్ధం సత్త్వమ్ అచిహ్నితమ్ । తద్విదామ్ అప్య్ అనిర్దేశ్యం తచ్ ఛాన్తం పరమం పదమ్
దాని స్వరూపం సమంగా, సంపూర్ణంగా, పవిత్రంగా, ఎలాంటి గుర్తులు లేకుండా ఉంటుంది. దాన్ని తెలుసుకునేవారికీ అది వర్ణించలేనిది. అదే పరమ శాంతియుతమైన స్థితి.
తస్యైవోద్యన్ మహాశాన్తి యత్ సత్త్వం సంవిదాత్మకమ్ । స్వభావాత్ స్పన్దనం తత్ తజ్ జీవశబ్దేన కథ్యతే
దానివల్లే మహాశాంతి ఉద్భవిస్తుంది. దానికి చైతన్యమే మూలం. దాని సహజమైన చలనం 'జీవుడు' అని పిలవబడుతుంది.
తత్రేమాః పరమాదర్శే చిద్వ్యోమ్న్య్ అనుభవాత్మికాః । అసత్యాః ప్రతిబిమ్బన్తి జగజ్జాలపరమ్పరాః
ఈ పరమ దర్పణమైన చైతన్యాకాశంలో, అనుభూతి స్వరూపమైనదానిలో, ఈ అసత్యమైన జగత్తు రూపాలు ప్రతిబింబించుతుంటాయి.
బ్రహ్మణస్ స్ఫురణం కిఞ్చిద్ యద్ అవాతామ్బుధేర్ ఇవ । దీపస్య వాప్య్ అవాతస్య తజ్ జీవం విద్ధి రాఘవ
బ్రహ్మం నుండి వెలువడే స్వల్పమైన ప్రకాశం, గాలి లేని సముద్రం లేదా గాలి లేని దీపం లాంటి దానిని, రాఘవా, జీవం అని తెలుసుకో.
శాన్తత్వాపగమే ఽచ్ఛస్య మనాక్సంవేదనాత్మకమ్ । స్వాభావికం యత్ స్ఫురణం చిద్వ్యోమ్నస్ సో ఽఙ్గ జీవకః
ప్రశాంతత తొలగినప్పుడు, నిర్మలమైన ఆకాశంలో మనస్సు, అనుభూతి స్వభావంగా ప్రకాశించేది సహజంగా ఉద్భవిస్తుంది. ఆ ప్రకాశమే, ప్రియమైనవాడా, చైతన్యాకాశానికి జీవం.
యథా వాతస్య చలనం కృశాణోర్ ఉష్ణతా యథా । శీతతా వా తుషారస్య తథా జీవత్వమ్ ఆత్మనః
ఎలా గాలికి కదలిక, అగ్నికి వేడి, మంచుకు చల్లదనం సహజంగా ఉంటాయో, అలాగే ఆత్మకు జీవత్వం సహజంగా ఉంటుంది.
చిద్రూపస్యాత్మతత్త్వస్య స్వభావవశతస్ స్వయమ్ । మనాక్సంవేదనం పూర్వం యత్ తజ్ జీవ ఇతి స్మృతః
చైతన్య స్వరూపమైన ఆత్మతత్వంలో, సహజంగా ముందుగా ఉద్భవించే మనస్సు, అనుభూతి — అదే జీవం అని గుర్తించబడింది.
తద్ ఏవ ఘనసంవిత్తి యాత్య్ అహన్తామ్ అనుక్రమాత్ । వహ్న్యణుస్ స్వేన్ధనాధిక్యాత్ స్వాం ప్రకాశకతామ్ ఇవ
అతిగా ఘనమైన ఆ జ్ఞానం క్రమంగా 'నేను' అనే భావాన్ని స్వీకరిస్తుంది. ఇది అగ్ని చినుకు తనకు మరింత ఇంధనం లభించినప్పుడు ప్రకాశాన్ని పొందినట్లే.
యథాస్య తారకాసర్గే వ్యోమ్నస్ స్ఫురతి నీలిమా । శూన్యస్యాప్య్ అస్య జీవస్య తథాహమ్భావభావనా
నక్షత్రాలు పుట్టినప్పుడు ఆకాశంలో నీలిమ కనిపించునట్లు, ఈ శూన్యమైన జీవునిలో కూడా 'నేను ఉన్నాను' అనే భావన కలుగుతుంది.
జీవో ఽహఙ్కృతిమ్ ఆదత్తే సఙ్కల్పకలయేద్ధయా । స్వయైవ వా ఘనతయా నీలిమానమ్ ఇవామ్బరమ్
ఈ జీవుడు ఊహా శక్తితో లేదా తన స్వంత ఘనత వల్ల, ఆకాశం నీలిమను పొందినట్లే, అహంకారాన్ని స్వీకరిస్తాడు.