తన్ద్రాతన్త్రీగణం కోశే దధానా పరివేష్టితమ్ । నానన్దే రాజతే బ్రహ్మంస్ తృష్ణాజర్జరవల్లకీ
బ్రహ్మన్, తృష్ణా పాత వీణ లాంటిది. అది మానసిక సంపదను మాంద్యం, అలసటతో చుట్టేస్తుంది. ఆనందంలో అది ఎప్పుడూ మెరుస్తూ ఉండదు.
నిత్యమ్ ఏవాతిమలినా కటుకోన్మాదశాలినీ । దీర్ఘా తన్వీ ఘనస్నేహా తృష్ణాగహ్వరవల్లరీ
తృష్ణా ఎప్పుడూ చాలా మలినంగా, చేదు పిచ్చితో నిండినది. అది పొడవుగా, సన్నగా, బలమైన మమకారంతో, చీకటి లోయలో పెరిగే వల్లి లాంటిది.
అనానన్దకరీ శూన్యా నిష్ఫలాత్యర్థమ్ ఉన్నతా । అమఙ్గలకరీ క్రూరా తృష్ణా క్షీణేవ మఞ్జరీ
ఆసక్తి శూన్యంగా ఉంటుంది, ఆనందాన్ని ఇవ్వదు, ఎంత ఎత్తుకు ఎదిగినా ఫలితం ఉండదు; అది శుభకరం కాదు, క్రూరంగా ఉంటుంది, వాడిపోయిన పువ్వులా క్షీణిస్తుంది.
అనావర్జితచిత్తాపి సర్వమ్ ఏవానుధావతి । న చాప్నోతి ఫలం కిఞ్చిత్ తృష్ణా జీర్ణేవ కామినీ
మనసు ఆకర్షితమవకపోయినా, ఆశయాలు అన్నిటినీ వెంబడిస్తాయి; అయినా ఏ ఫలితమూ దక్కదు, వృద్ధమైన వేశ్య లా.
సంసారనృత్తే మహతి నానారససమాకులే । భువనాభోగరఙ్గేషు తృష్ణా జరఢనర్తకీ
ఈ ప్రపంచ జీవన నాట్యంలో, రకరకాల రుచులతో నిండిన అనుభవ రంగస్థలాల్లో, ఆశయాలు వృద్ధ నర్తకి లా తిరుగుతుంటాయి.
జరాకుసుమితారూఢా పాతోత్పాతఫలావలిః । సంసారజఙ్గలే దీర్ఘే తృష్ణావిషలతా తతా
వృద్ధాప్యమనే చెట్టెక్కి, పతనం, అపాయాల ఫలమాలతో, దీర్ఘమైన సంసార అరణ్యంలో, ఆశయాలు విషవల్లిలా వ్యాపిస్తాయి.
యన్ న శక్నోతి తత్రాపి ధత్తే తాణ్డవితాం గతిమ్ । నృత్యత్య్ ఆనన్దరహితం తృష్ణా జీర్ణేవ నర్తకీ
ఎక్కడ సాధ్యం కాకపోయినా, అక్కడ కూడా తృష్ణా ఉన్మాదంగా ఊగిపోతుంది; ఆనందం లేకుండా, వృద్ధమైన నర్తకి లాగ నాట్యం చేస్తుంది.
భృశం స్ఫురతి నీహారే శామ్యత్య్ ఆలోక ఆగతే । దుఃఖౌఘేషు పదం ధత్తే తృష్ణాచపలబర్హిణీ
మబ్బులో తృష్ణా బాగా తడుముకుంటుంది, వెలుగు వచ్చినప్పుడు మాత్రం మెల్లగా తగ్గిపోతుంది; బాధల ప్రవాహంలో, తృష్ణా చంచలమైన నెమలి లాగ స్థిరపడిపోతుంది.
జడకల్లోలబహలా చిరం శూన్యతరాన్తరా । క్షణమ్ ఉల్లాసమ్ ఆయాతి తృష్ణాప్రావృట్తరఙ్గిణీ
తృష్ణా మాంద్యంగా, కలకలగా, భారంగా ఉండి, లోపల చాలా కాలం ఖాళీగా ఉంటుంది; కొంతసేపు మాత్రమే, వర్షాకాలపు అలల లాగ ఆనందాన్ని పొందుతుంది.
నష్టమ్ ఉత్సృజ్య తిష్ఠన్తం వృక్షాద్ వృక్షమ్ ఇవాపరమ్ । పురుషాత్ పురుషం యాతి తృష్ణా లోలేవ పక్షిణీ
పోయినదాన్ని వదిలేసి, ఉన్నదానిలో నిలిచి, తృష్ణా ఒక చెట్టు నుంచి ఇంకొక చెట్టుకు ఎగిరే పక్షిలా, ఒక మనిషి నుంచి ఇంకొక మనిషికి వెళ్తుంది.
పదం కరోత్య్ అలఙ్ఘ్యే ఽపి తృప్తాపి ఫలమ్ ఈహతే । చిరం తిష్ఠతి నైకత్ర తృష్ణాచపలమర్కటీ
తృప్తిగా ఉన్నా, దాటి పోలేని చోట కూడా అడుగు వేస్తుంది; ఇంకా ఫలం కావాలని ఆశపడుతుంది. ఈ తృష్ణ అనే చంచలమైన కోతి, చాలా కాలం ఒక్కచోట నిలవదు.
ఇదం కృత్వేదమ్ ఆయాతి సర్వమ్ ఏవాసమఞ్జసమ్ । అనారతం చ యతతే తృష్ణా చేష్టేవ దైవికీ
ఇది చేసి, వెంటనే మరొకటి చేయాలని పరుగెడుతుంది; అన్నీ గందరగోళంగా మారిపోతాయి. తృష్ణ ఎప్పుడూ ఆగకుండా ప్రయత్నిస్తూ, ఏదో దైవశక్తి తో ముంచుకొస్తున్నట్టు ఉంటుంది.
క్షణమ్ ఆయాతి పాతాలం క్షణం యాతి నభస్తలమ్ । క్షణం భ్రమతి దిక్కుఞ్జే తృష్ణాహృత్పద్మషట్పదీ
ఒక క్షణంలో పాతాళంలోకి దిగిపోతుంది, మరొక క్షణంలో ఆకాశాన్ని అంటుతుంది; ఇంకొక క్షణంలో దిక్కుల పొదల్లో తిరుగుతుంది — మనసులోని కమలాన్ని ఆశించే తృష్ణ అనే తేనెటీగ ఇలా సంచరిస్తుంది.
సర్వసంసారదోషాణాం తృష్ణైకా దీర్ఘదుఃఖదా । అన్తఃపురస్థమ్ అపి యా యోజయత్య్ అతిసఙ్కటే
ఈ లోకజీవితంలోని అన్ని దోషాల్లో, తృష్ణ ఒక్కటే ఎక్కువ కాలం బాధను ఇస్తుంది; రాజప్రాసాదంలో ఉన్నవారిని కూడా ఇది గట్టిగా బంధించేస్తుంది.
ప్రయచ్ఛతి పరం జాడ్యం పరమాలోకరోధినీ । మోహనీహారగహనా తృష్ణాజలదమాలికా
తృష్ణ మనిషికి మూర్ఖత్వాన్ని, నిజమైన జ్ఞానానికి అడ్డుగా నిలిచే అంధకారాన్ని ఇస్తుంది. మోహమయమైన మబ్బులతో కూడిన తృష్ణ, మనసును చుట్టుకునే మేఘాల మాలిక వంటిది.
సర్వేషాం జన్తుజాలానాం సంసారవ్యవహారిణామ్ । పరిప్రోతమనోమాలాస్ తృష్ణా బన్ధనరజ్జవః
ఈ లోకంలో జీవులు చేసే అన్ని పనులకూ తృష్ణే కారణం. అది మనసులోని మలినతను కలిపే దారం, బంధనానికి గొయ్యి లాంటిది.
విచిత్రవర్ణా విగుణా దీర్ఘా మలినసంస్థితిః । శూన్యా శూన్యాస్పదా తృష్ణా శక్రకార్ముకధర్మిణీ
తృష్ణ అనేక రంగుల్లో కనిపిస్తుంది, కానీ దానికి మంచితనం లేదు. అది పొడవుగా, మలినతలో స్థిరంగా ఉంటుంది. లోపల ఖాళీగా, శూన్యమైనదిగా, ఇంద్రధనస్సు లాగా కనిపిస్తుంది.
అశనిర్ గుణసస్యానాం ఫలితా శరద్ ఆపదే । హిమం సమ్పత్సరోజిన్యాస్ తమసాం దీర్ఘయామినీ
తృష్ణ మంచితనపు పంటను నాశనం చేసే ఉరుము లాంటిది; శరదృతువులో కలిగే విపత్తు లాంటిది. అదే సంపద అనే కమలానికి మంచు, అంధకారానికి పొడవైన రాత్రి.
సంసారనాటకనటీ కాయాలయవిహఙ్గమీ । మానసారణ్యహరిణీ స్మరసఙ్గీతవల్లకీ
ఈమె ఈ లోకరంగంలో నటి, శరీరరూపపు పంజరంలో పక్షి, మనస్సు అరణ్యంలో జింక, ప్రేమస్వరాల వీణ.
వ్యవహారాబ్ధిలహరీ మోహమాతఙ్గశృఙ్ఖలా । మార్గన్యగ్రోధసుభగా దుఃఖకైరవచన్ద్రికా
ఈమె వ్యవహారసముద్రంలో అల, మోహమందహస్తి గొలుసు, మార్గంలో ఆకర్షణీయమైన మర్రిచెట్టు, బాధల కలువకు చంద్రకాంతి.
జరామరణదుఃఖానామ్ ఏకా రత్నసముద్గికా । ఆధివ్యాధివిలాసానాం నిత్యమత్తా విలాసినీ
వృద్ధాప్యం, మరణం, బాధల రత్నపెట్టె ఇదే. ఎల్లప్పుడూ మత్తులో మునిగిపోయి, ఆపదలు, వ్యాధుల్లో ఆటపాటలతో విహరిస్తుంది.
క్షణమ్ ఆలోకవిమలా సాన్ధకారలవా క్షణమ్ । వ్యోమవీథీసమా తృష్ణా నీహారగహనా క్షణమ్
ఒక క్షణం నిర్మలంగా ప్రకాశిస్తుంది, మరో క్షణం చీకటి మచ్చలా మారిపోతుంది. తృష్ణ ఆకాశంలో దారి లాంటిది, ఒక్క క్షణం మబ్బులా దట్టంగా కనిపిస్తుంది.
గచ్ఛతూపశమం తృష్ణా కార్యవ్యాయామశాన్తయే । తమీ ఘనతమఃకృష్ణా యథా రక్షోనివృత్తయే
శాంతికి, పనుల ఆత్రుత తగ్గించేందుకు, ఆ తాపత్రయం మన మనసు నుండి పోయిపోవాలి. అది గాఢమైన చీకటి లాగా, దయ్యాలు పారద్రోలినట్టు మనలోంచి వెళ్లిపోవాలి.
తావన్ ముహ్యత్య్ అయం లోకో మూకో విలులితాశయః । యావద్ ఏవానుసన్ధత్తే తృష్ణావిషవిషూచికామ్
ఈ లోకం తాపత్రయపు విషజ్వరాన్ని వెంబడించేవరకు, మౌనంగా, అయోమయంగా, చిత్తశుద్ధి లేకుండా ఉండిపోతుంది.
లోకో ఽయమ్ అఖిలం దుఃఖం చిన్తయోజ్ఝిత ఉజ్ఝతి । చిన్తావిషూచికామన్త్రశ్ చిన్తాత్యాగో హి కథ్యతే
ఆందోళనలేని మనసుతో ఉన్నప్పుడు ఈ లోకం మొత్తం బాధను వదిలేస్తుంది. ఆందోళన అనే వ్యాధికి మందు, ఆ ఆందోళనను వదిలేయడమే అని చెబుతారు.
తృణపాషాణకాష్ఠాది సర్వమ్ ఆమిషశఙ్కయా । ఆదధానా స్ఫురత్య్ అన్తస్ తృష్ణా మత్స్యీ హ్రదే యథా
పచ్చిక, రాళ్లు, మట్టికట్టలు అన్నిటినీ లాభం కోసం అనుమానంతో చూస్తూ, ఆ తాపత్రయం మనలో, చెరువులో చేపలాగే కలవరపడుతుంది.
రోగార్తిరఙ్గగా తృష్ణా గమ్భీరమ్ అపి మానవమ్ । ఉత్తానతాం నయత్య్ ఆశు సూర్యాంశవ ఇవామ్బుజమ్
దేహంలో వ్యాధిలా కలిగే తృష్ణ బాధ, ఎంత లోతైన మనిషిని అయినా, సూర్యకిరణాలు కమలాన్ని విప్పినట్టు, వెంటనే బహిరంగంగా మారుస్తుంది.
అన్తశ్శూన్యా గ్రన్థిమత్యో దీర్ఘస్వాఙ్కురకణ్టకాః । ముక్తామణిశ్రియో నిత్యం తృష్ణా వేణులతా ఇవ
తృష్ణ బాంబూ వల్లి లాంటిది — లోపల ఖాళీగా, ముడులు, పొడవైన మొగ్గలు, ముల్లు లతో, బయట మాత్రం ముత్యాల వలె అలంకరించబడి ఉంటుంది.
అహో బత మహచ్ చిత్రం తృష్ణామ్ అపి మహాధియః । దుశ్ఛేద్యామ్ అపి కృన్తన్తి వివేకేనామలాసినా
హాయ్! ఎంత ఆశ్చర్యం, ఎంత గొప్ప విషయం! తృష్ణను కోయడం ఎంత కష్టమైనదైనా, గొప్ప బుద్ధి కలవారు, నిర్మలమైన వివేకం అనే ఖడ్గంతో దాన్ని కోయగలుగుతారు.
నాసిధారా న వజ్రాగ్నిర్ న తప్తాయఃకణార్చిషః । తథా తీక్ష్ణా యథా బ్రహ్మంస్ తృష్ణేయం హృది సంస్థితా
ఓ బ్రహ్మన్, ఖడ్గపు అంచు, వజ్రం, వేడైన ఇనుప మంటలు — ఇవేవీ మనసులో ఉండే తృష్ణంత పదునుగా ఉండవు.