దుఃఖితస్య నిశా కల్పస్ సుఖినస్ సైవ చ క్షణః । క్షణస్ స్వప్నే భవేత్ కల్పః కల్పశ్ చ భవతి క్షణః
బాధపడేవారికి ఒక రాత్రి కల్పంలా అనిపిస్తుంది, సంతోషంగా ఉన్నవారికి అదే రాత్రి క్షణంలా గడుస్తుంది. కలలో ఒక క్షణం కల్పంలా అనిపించొచ్చు, కల్పం కూడా క్షణంలా గడిచిపోవచ్చు.
తథా చ మృత్వా జాతో ఽహం తరుణో ఽహమ్ అవస్థితః । యాతో ఽస్మి యోజనశతం స్వప్న ఇత్య్ అనుభూయతే
అదే విధంగా, నేను చనిపోయాక పుట్టినట్టు, యువకుడిగా ఉన్నట్టు, ఒక స్థితిలో నిలిచినట్టు, వంద యోజనాలు ప్రయాణించినట్టు కలలో అనుభవించాను.
రాత్రిం ద్వాదశవర్షాణి హరిశ్చన్ద్రో ఽనుభూతవాన్ । లవణో భుక్తవాన్ ఆయుర్ ఏకరాత్ర్యాం సమాశ్ శతమ్
హరిశ్చంద్రుడు ఒక రాత్రిలోనే పన్నెండు సంవత్సరాలు అనుభవించాడు. లవణుడు ఒకే రాత్రిలో వంద సంవత్సరాల ఆయుష్షును ఆస్వాదించాడు.
యో నిమేషః ప్రజేశస్య స మనోర్ జీవితం మునేః । జీవితం యద్ విరిఞ్చస్య తద్ దినం కిల చక్రిణః
ప్రజల పాలకుడికి ఒక క్షణం మనువు జీవితమంత ఉంటుంది. మనువు జీవితకాలం బ్రహ్మదేవుని ఒక రోజు. బ్రహ్మదేవుని జీవితమే విష్ణుమూర్తికి ఒక రోజు అని అంటారు.
ధ్యానే ప్రక్షీణచిత్తస్య న దినాని న రాత్రయః । న పదార్థా న చ జగత్ సత్యం నాత్మాపి యోగినః
ధ్యానం లో మనస్సు పూర్తిగా లయమైన యోగికి రాత్రి, పగలు లేవు; వస్తువులు, లోకం కూడా ఉండవు; నిజంగా, ఆ యోగికి తానే అనిపించదు.
మధురం కటుతామ్ ఏతి కటుభావేన చిన్తితమ్ । కట్వ్ అప్య్ ఆయాతి మాధుర్యం మధురత్వేన చేతితమ్
మనసులో చేదుగా ఆలోచిస్తే మధురమైనది కూడా చేదుగా మారుతుంది. అలాగే, మధురంగా భావిస్తే చేదమైనది కూడా తీయగా అనిపిస్తుంది.
మిత్రబుద్ధ్యా ద్విషన్ మిత్రం రిపుబుద్ధ్యా రిపుస్ సుహృత్ । భవతీతి మహాబాహో యథాసంవేదనం జగత్
స్నేహభావంతో చూస్తే శత్రువు కూడా స్నేహితుడవుతాడు. శత్రుత్వ దృష్టితో చూస్తే స్నేహితుడే శత్రువవుతాడు. మహాబాహూ! ఈ లోకం మన భావనల ప్రకారం ఉంటుంది.
అనభ్యస్తాః పదార్థా యే శాస్త్రపాఠజపాదయః । ఏషాం సంవేదనాభ్యాసాన్ నూనమ్ అభ్యేతి సాత్మతా
పఠనం, శాస్త్రాధ్యయనం వంటి విషయాలు మనం పదేపదే ఆచరించకపోతే అవి మనలో కలిసిపోవు. అవి మనకు అలవాటయ్యేందుకు మనసుతో మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించాలి.
నౌర్ యాయినాం భ్రమార్తానాం వేదనాత్ తు వివర్తతే । అవేదనాద్ భ్రమార్తానామ్ అపి నైషా వివర్తతే
మార్గంలో అయోమయంతో ఉన్నవారికి, జాగ్రత్తగా ఉండితే పడవ ముందుకు సాగుతుంది. కానీ అవగాహన లేకుండా అయోమయంలో ఉన్నవారికి పడవ కదలదు.
శూన్యమ్ ఆకీర్ణతామ్ ఏతి వేదనాత్ స్వప్నదృక్ష్వ్ ఇవ । వేదనాత్ పీతమ్ ఆనీలం శుక్లం వాప్య్ అనుభూయతే
మనసు శూన్యంగా ఉన్నా, అవగాహన వల్ల అది నిండినట్టవుతుంది; కలలో చూసేవారిలా. అవగాహన వల్ల పసుపు లేదా తెలుపు రంగులు అనుభవంలోకి వస్తాయి.
ఆపద్వద్ ఉత్సవః ఖేదం కరోతి పరిమోహినః । కుడ్యే ఽపి ఖ ఇవాచారో దృష్టో ధాతువికారిణః
గాఢమైన మాయలో ఉన్నవారికి పండుగ కూడా కష్టమే కలిగిస్తుంది. శరీరంలోని ధాతువులు కుదిరిపోని వాడికి, గోడలో కూడా ఆచారం కనిపించదు, అది ఖాళీ ఆకాశంలా ఉంటుంది.
అసద్యక్షో విమూఢానాం ప్రాణాన్ అప్య్ అపకర్షతి । వేదనాత్ స్వప్నవనితా జాగ్రతీవ రతిప్రదా
అసత్యమైన దయ్యం మూర్ఖుల ప్రాణాల్ని కూడా దోచుకుంటుంది. మనసులో జాగ్రత్తగా ఉన్నప్పుడు, కలలోని స్త్రీ కూడా నిజంగా ఉన్నట్టు ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
యద్ యథాభ్యాసమ్ ఆయాతం తత్ తథా స్థిరతాం గతమ్ । అసద్ ఏవ నభస్య్ ఏవ నభ ఏవ చిదాత్మని
ఏది ఎన్ని సార్లు అభ్యాసం వల్ల వస్తుందో, అది అలానే స్థిరంగా మారుతుంది. కానీ అది నిజమైనది కాదు, ఆకాశంలా, మనస్సులో మాత్రమే ఉంటుంది.
శతహస్తఖురచ్ఛాయానటవృత్తమ్ ఇవాతతమ్ । గగనే మానసం స్పన్దం జగద్ విద్ధి న వస్తు తత్
ఈ లోకంలో జరిగే మార్పును నీవు వంద కాళ్ల గుర్రపు నీడ ఆకాశంలో విస్తరించినట్టుగా భావించు. ఇది మనస్సులో కలిగే అలజడి మాత్రమే, నిజంగా ఉన్నదేమీ కాదు.
మిథ్యాజ్ఞానపిశాచస్య సన్దర్శనమ్ అనాకృతి । కాయామాత్రకమ్ ఏవేదమ్ అరోధకమ్ అభిత్తిమత్
అసత్య జ్ఞానమనే దయ్యాన్ని చూడటం ఆకారంలేనిది. ఇది కేవలం శరీరానికి మాత్రమే పరిమితం, అడ్డుపడే, చీలికలతో కూడినదిగా ఉంటుంది.
ఇదం భాస్వరమ్ ఆభాసం స్వప్నసన్దర్శనం చితః । అపూర్వమ్ ఏవ సుప్తాయా నరస్యేవోదితం విదుః
ఈ ప్రకాశవంతమైన రూపం, మనసు కలలో చూసే దృశ్యం, నిద్రలో ఉన్నవారికి కొత్తగా కనిపిస్తుంది. మానవుడికి కలలో ఎలా అనిపిస్తుందో, అలాగే ఇది కూడా అనిపిస్తుంది.
అఖాతాశ్ చేతతి స్తమ్భో యాదృశం సాలభఞ్జికాః । పరమార్థమహాస్తమ్భస్ సృష్టీశ్ చేతతి తాదృశమ్
ఎలా చెక్కని కలపతో చేసిన స్తంభం కదలకుండా నిలబడుతుందో, అలాగే పరమార్థ స్వరూపమైన సృష్టి కూడా కదలకుండా నిలిచి ఉంటుంది.
యాదృశో మానవః పార్శ్వే స్వప్నే క్షుబ్ధో మహాభటైః । తాదృశో బ్రహ్మణస్ సర్గో బుద్ధ ఏవ సుషుప్తవత్
ఎలా ఒక మనిషి కలలో గొప్ప యోధులతో చుట్టుముట్టబడి కలవరపడతాడో, అలాగే బ్రహ్మ యొక్క సృష్టి బుద్ధుడికి, గాఢ నిద్రలో ఉన్నట్టు, అలానే అనిపిస్తుంది.
తృణగుల్మలతాయుక్తశ్ శిశిరాన్తే యథా రసః । వాసన్తస్ సంస్థితో భూమౌ తథా సర్గః పరే పదే
ఎలా గడ్డి, పొదలు, వల్లి మొదలైన వాటిలోని రసం చలికాలం చివర భూమిలో ఉండి, వసంతంలో వెలుగులోకి వస్తుందో, అలాగే సృష్టి కూడా పరమ పదంలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
యథా ద్రవత్వం కనకే స్థితమ్ అన్తర్ అనున్మిషత్ । తథా స్థితః పరే సర్గః ఖాత్మా వల్గన్న్ అణావ్ అణౌ
ఎలా బంగారంలో ద్రవత్వం లోపలే ఉండి బయటికి కనబడదు, అలాగే సృష్టి కూడా పరమాత్మలో, ఆకాశస్వరూపుడైన ఆత్మలో, అత్యంత సూక్ష్మంగా వెలుగుతూ ఉంటుంది.
సన్నివేశో యథాఙ్గానామ్ అఙ్గినో ఽనన్యద్ ఆత్మనః । జగద్ ఏవమ్ అనఙ్గస్య ఖాత్మనః ఖాత్మ బ్రహ్మణః
యెట్లా శరీర భాగాల ఏర్పాటూ శరీరానికి వేరుగా ఉండదు, అట్లే ఈ జగత్తు కూడా రూపరహితమైన, ఆకాశస్వరూపుడైన ఆత్మకు వేరుగా కాదు.
యాదృగ్ ఏకనరస్వప్నయుద్ధమ్ అన్యనరం ప్రతి । తాదృశం సదసద్రూపం ఖాత్మేదం వ్యోమగం జగత్
ఒకడు కలలో ఇంకొకడితో యుద్ధం చేసినట్టు, ఇదీ జగత్తు కూడా ఉండేలా, ఉండనట్లుగా, ఆకాశస్వరూపుడైన ఆత్మలో, ఆకాశాన్ని వ్యాపించి ఉంది.
మహాకల్పాన్తసర్గాదౌ చిత్స్వభావ ఇదం వపుః । కారణత్వం మిథః పశ్చాద్ అసద్ వేత్తి న వాస్తవమ్
పెద్ద కల్పాల మొదట, చివరలో, చైతన్య స్వభావమైన ఈ రూపం ప్రబలుతుంది; తరువాత పరస్పర కారణాల వల్ల ఇది అసత్యమని, నిజంగా లేదని తెలుస్తుంది.
ముక్తే ఽస్మిన్ బ్రహ్మణి యది బ్రహ్మాన్యస్ స్మృతిజో భవేత్ । తత్స్మృతిర్ జ్ఞప్తిజే సర్గే స్థితేవ జ్ఞప్తిమాత్రతః
ఈ ముక్తి స్థితిలో, బ్రహ్మంలో, మరొక బ్రహ్మ అనే భావన స్మృతిలోంచి పుట్టిందని ఊహిస్తే, ఆ స్మృతి కూడా జ్ఞానం స్వరూపమే. అది సృష్టిగా కనిపించినా, వాస్తవానికి కేవలం జ్ఞానమే.
పౌరాణాం మన్త్రిముఖ్యానాం విదూరథకులక్రమః । సమమ్ ఏవ కథం తత్ర సర్వేషాం ప్రతిభాసితః
పురాతన కాలంలో ప్రధాన మంత్రులకు అందరికీ, విదూరథ వంశ పరంపర ఎలా ఒకే విధంగా కనిపించింది?
చితస్ సమనువర్తన్తే ముఖ్యాయాస్ సర్వసంవిదః । యథా విపులవాత్యాయాస్ సామాన్యా వాతలేఖికాః
ఎలా పెద్ద గాలివాన వస్తే చిన్న గాలి తుపానులు దాని వెంట వస్తాయో, అలాగే ముఖ్యమైన మనస్సును అనుసరించి ఇతర ముఖ్యమైన జ్ఞానాలు కూడా వస్తాయి.
పరస్పరానుభావేన తథారూపేణ సంవిదః । కచితాస్ తాః ప్రజాపాలప్రజావాస్తవ్యమన్త్రిణామ్
రాజులు, ప్రజలు, మంత్రులు పరస్పరం అనుభవం పంచుకుంటూ, వారి జ్ఞానాలు ఒకే విధంగా ఏర్పడతాయి.
ఏవంరూపాత్ కులాజ్ జాతో రాజాస్మాకమ్ అయం త్వ్ అసౌ । కచితా ఇతి వాస్తవ్యవిదో వైదూరథే పురే
వైదూరథుని నగరంలో వాస్తవాన్ని తెలిసిన వారు, 'ఇతడు మన రాజు, ఇలాంటి వంశంలో పుట్టాడు' అని అంటారు.
కచనే చిత్స్వభావస్య న చ కారణమార్గణమ్ । యుక్తం మహామణేర్ భాసామ్ ఇవాన్యత్ స్వస్వభావతః
చైతన్య స్వభావంలో కారణాన్ని వెతకడం అవసరం లేదు; అది గొప్ప రత్నం వెలుగు దాని స్వభావం వల్లే వచ్చునట్లు.
అహమ్ ఏవ కులాచారో రాజాస్యా భువ ఇత్య్ అపి । విదూరథవిదో రత్నాద్ ఉదితా ప్రతిభాప్రభా
వంశ పరంపరలు, ఈ భూమికి రాజుగా ఉండడం అన్నీ కూడా, వైదూరథుని జ్ఞానరత్నం నుండి వెలువడిన బుద్ధిప్రభే.