సంవిదో వేదనం నామ స్వభావో ఽవ్యతిరేకవాన్ । తస్మాత్ స్వభావసంవిత్తేర్ నాన్యన్ మరణజన్మనీ
చైతన్యం యొక్క స్వభావమే అనుభూతి అని పిలవబడుతుంది, అది వేరుపడదు. అందువల్ల జననం, మరణంలో చైతన్య స్వభావం తప్ప మరొకటి లేదు.
క్వచిద్ ఆవర్తవద్ దౌస్స్థ్యం క్వచిన్ నద్యాం జలం యథా । క్వచిత్ సౌమ్యం క్వచిజ్ జీవధర్మీదం చేతనం తథా
కొన్ని సార్లు చైతన్యం ఆవర్తనంలా కలవరంగా ఉంటుంది, కొన్ని సార్లు నదిలోని నీటిలా ప్రశాంతంగా ఉంటుంది, మరికొన్ని సార్లు మృదువుగా ఉంటుంది — జీవచైతన్యం కూడా అలాగే ఉంటుంది.
యథా లతాయాః పర్వాణి దీర్ఘాయా మధ్యమధ్యతః । తథా చేతనసత్తాయా జన్మాని మరణాని చ
ఎలా ఒక పొడవైన వల్లి మధ్యలో మడమలు ఉంటాయో, అలాగే జీవచైతన్య ప్రవాహంలో జననాలు, మరణాలు మధ్యలో కలుగుతాయి.
న జాయతే న మ్రియతే చేతనం పురుషః క్వచిత్ । స్వప్నసమ్భ్రమవద్ భ్రాన్తమ్ ఏతత్ పశ్యతి కేవలమ్
చైతన్యం అనే వ్యక్తి ఎప్పుడూ పుట్టదు, ఎప్పుడూ చావదు; అది కేవలం కలలో కలిగే అయోమయంలా ఈ మాయను చూస్తుంది.
పురుషశ్ చేతనామాత్రం స కదా క్వేవ నశ్యతి । చేతనవ్యతిరిక్తం చ వదాన్యత్ కిం పుమాన్ భవేత్
వ్యక్తి అనేది కేవలం చైతన్యమే. అది ఎప్పుడు, ఎక్కడ నశించగలదు? చైతన్యం తప్ప ఇంకేమైనా వ్యక్తిగా ఉండగలదా? చెప్పు.
క్వాద్య యావన్ మృతం బ్రూహి చేతనం కస్య కిం కథమ్ । మ్రియన్తే దేహలక్షాణి చేతనం స్థితమ్ అక్షయమ్
ఇప్పటి వరకూ ఎవరి చైతన్యం చనిపోయిందో, ఏమిటో, ఎలా చనిపోయిందో చెప్పు. ఎన్నో శరీరాలు చనిపోతున్నా, చైతన్యం మాత్రం ఎప్పటికీ నశించదు.
అమరిష్యత్ తు చేచ్ చిత్త్వమ్ ఏకస్మిన్న్ ఏవ తన్మృతే । అభవిష్యన్ సర్వ ఏవ మృతా ఏకమృతావ్ ఇహ
ఒకరి మనస్సు మరణిస్తే, ఆ ఒక్కరి మరణంతో ఇక్కడ అందరూ మరణించినట్లే అవుతుంది.
వాసనామాత్రవైచిత్ర్యం యజ్ జీవో ఽనుభవేత్ స్వయమ్ । తస్యైవ జన్మమరణే నామనీ పరికల్పితే
ప్రాణి అనుభవించే వాసనల వైవిధ్యమే, దానికి జననం మరణం అనే పేర్లు పెట్టబడ్డాయి.
ఏవం న కిఞ్చిన్ మ్రియతే జాయతే న చ కశ్చన । వాసనావర్తగర్తేషు జీవో లుఠతి కేవలమ్
ఈ విధంగా, ఏదీ పుట్టదు, ఎవ్వరూ చనిపోవరు; ప్రాణి వాసనల గుండ్రంగా తిరుగుతూ అలమటిస్తుంది.
అత్యన్తాసమ్భవాద్ ఏవ దృశ్యస్యాసౌ చ వాసనా । నాస్త్య్ ఏవేతి విచారేణ దృఢజ్ఞానే వినశ్యతి
కనిపించేదీ అసలు ఉండదని బలమైన జ్ఞానంతో విచారిస్తే, ఆ వాసన కూడా నశిస్తుంది.
అనుదితమ్ ఉదితం జగత్ప్రబన్ధం భవభయతో వ్యసనైర్ విలోక్య సమ్యక్ । అలమ్ అనుదితవాసనో హి జీవో భవతి విముక్త ఇతీహ సత్యమ్ అస్తు
ఈ లోకజాలం ఎలా పుట్టి ఎలా అంతమవుతుందో, జీవనభయంతో కలిగే బాధలను పూర్తిగా గమనించినవాడు, అతనిలో కొత్త కోరికలు లేవంటే, అలాంటి జీవుడు నిజంగా విముక్తుడని ఇక్కడ సత్యంగా చెప్పాలి.
యథైష జన్తుర్ మ్రియతే జాయతే చ యథా పునః । తన్ మే కథయ దేవేశి పునర్ బోధవివృద్ధయే
ఈ ప్రాణి ఎలా మరణించి మళ్లీ పుడుతుందో, అదే విధంగా మరలా ఎలా జరుగుతుందో నాకు వివరంగా చెప్పు దేవతలలో శ్రేష్ఠురాలైన దేవీ, నా జ్ఞానం ఇంకా పెరగడానికి.
నాడీప్రవాహే విధురే యదా వాతవిసంస్థతామ్ । జన్తుః ప్రాప్నోతి హి తదా శామ్యతీవాస్య చేతనమ్
నాడుల్లో వాయువు గందరగోళంగా మారినప్పుడు, ఆ ప్రాణికి అలజడిగా ఉండి, ఆ సమయంలో అతని చైతన్యం మసకబారినట్టు కనిపిస్తుంది.
శుద్ధం హి చేతనం నిత్యం నోదేతి న చ శామ్యతి । స్థావరే జఙ్గమే వ్యోమ్ని శైలే ఽగ్నౌ పవనే స్థితమ్
శుద్ధమైన చైతన్యం శాశ్వతమైనది; అది పుట్టదు, అంతమవదు. అది స్థావరజంతువుల్లో, చలించే జీవుల్లో, ఆకాశంలో, పర్వతంలో, అగ్నిలో, గాలిలో ఎక్కడైనా ఉంటుంది.
కేవలం వాతసంరోధాద్ యదా స్పన్దః ప్రశామ్యతి । మృత ఇత్య్ ఉచ్యతే దేహస్ తదా స జడనామకః
ప్రాణవాయువు ఆపివేయడం వల్ల శరీరంలో కదలిక పూర్తిగా ఆగిపోతే, ఆ శరీరాన్ని చనిపోయినదిగా అంటారు. అప్పుడు అది చైతన్యం లేని పామరమైనదిగా మారిపోతుంది.
తస్మిన్ దేహే శవీభూతే వాతే ఖానిలతాం గతే । చేతనం వాసనాయుక్తం ఖాత్మ తత్రైవ తిష్ఠతి
ఆ శరీరం శవంగా మారినపుడు, ప్రాణవాయువు ఆకాశంలో కలిసిపోయినప్పుడు, వాసనలతో కూడిన ఆ చైతన్యం — ఆకాశంలాంటి ఆత్మ — అక్కడే ఉంటుంది.
జీవ ఇత్య్ ఉచ్యతే తస్య నామాణోర్ వాసనావతః । తత్రైవాస్తే స చ శవాగారే గగనకే తథా
వాసనలతో కూడి, సూక్ష్మంగా ఉన్నదానిని 'జీవుడు' అని అంటారు. అది అక్కడే ఉంటుంది, అది శ్మశానంలో అయినా, ఆకాశంలో అయినా అలాగే ఉంటుంది.
తతో ఽసౌ ప్రేతశబ్దేన ప్రోచ్యతే వ్యవహారిభిః । చేతనో వాసనామిశ్రస్ సామోదానిలవత్ స్థితః
అందుకే, జనసామాన్యంలో దాన్ని 'ప్రేతం' అని పిలుస్తారు. వాసనలతో కలిసిన ఆ చైతన్యం పరిమళభరితమైన గాలిలా అక్కడే నిలిచి ఉంటుంది.
ఇదం సర్వం పరిత్యజ్య యదాస్తే దర్శనాన్తరే । స స్వప్న ఇవ సఙ్కల్ప ఇవ నానాకృతిస్ తదా
ఇది అన్నిటిని వదిలిపెట్టి, వేరే దృష్టిలో ఉన్నప్పుడు, అది కలలాగానో, ఊహలాగానో, అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తుంది.
తస్మిన్న్ ఏవ ప్రదేశే ఽన్తః పూర్వవత్ స్మృతిభాగ్ భవేత్ । తదైవ మృతిమూర్ఛాన్తే పశ్యత్య్ అన్యచ్ ఛరీరకమ్
అదే చోట్లో, లోపల, మునుపటిలానే జ్ఞాపకశక్తితో ఉంటుంది; మరణం లేదా మూర్చ ముగిసిన తర్వాత, అది ఇంకొక శరీరాన్ని చూస్తుంది.
ఆత్మన్య్ అస్థిఘటాపుష్టమ్ అన్యస్య వ్యోమ కేవలమ్ । ఆధారే భూతలే సార్కమ్ ఆకాశజనవాసనమ్
తనలో ఎముకల నిర్మాణంతో కూడిన శరీరాన్ని చూస్తుంది; మరొకర్లో ఖాళీ ఆకాశాన్ని మాత్రమే చూస్తుంది; భూమిపై, సూర్యుడితో పాటు, ఆకాశంలో నివసించే ప్రాణుల స్థలాన్ని కూడా చూస్తుంది.
భవన్తి యద్విధాః ప్రేతాస్ తేషాం భేదమ్ ఇమం శృణు । సామాన్యపాపినో మధ్యపాపినస్ స్థూలపాపినః
ప్రేతాలు ఎలా ఉంటాయో, వాటి వేరువేరు రకాలు ఏవో విను: సాధారణ పాపులు, మధ్యస్థ పాపులు, ఎక్కువ పాపులు.
సామాన్యధర్మా మధ్యస్థధర్మా చోత్తమధర్మవాన్ । ఏతేషాం కస్యచిద్ భేదో ద్వౌ త్రయో ఽప్య్ అథ కస్యచిత్
కొంతమందిలో సాధారణ ధర్మం, మరికొంతమందిలో మధ్యస్థ ధర్మం, ఇంకొంతమందిలో ఉత్తమ ధర్మం ఉంటాయి. కొందరికి వీటిలో తేడా కనిపిస్తుంది, మరికొందరికి రెండూ లేదా మూడూ కలిసే ఉంటాయి.
కశ్చిన్ మహాపాతకవాన్ వత్సరాన్ మృతిమూర్ఛనామ్ । విమూఢో ఽనుభవత్య్ అన్తః పాషాణహృదయోపమామ్
ఎవరైనా మహా పాపాలు చేసినవాడు, మరణం తర్వాత సంవత్సరాల పాటు, లోపల మూర్ఖత్వంతో, హృదయం రాయి లా కఠినంగా మారి, మరణ నిద్రలో మునిగిపోతాడు.
తతః కాలేన సమ్బుద్ధో వాసనాజఠరోదితమ్ । అనుభూయ చిరం కాలం వాసనాదుఃఖమ్ అక్షతమ్
ఆ తర్వాత, కొంతకాలం గడిచాక, వాసనల ప్రభావంతో అతడు మేలుకుని, ఆ వాసనల వల్ల కలిగిన బాధను చాలా కాలం పాటు ఆగకుండా అనుభవిస్తాడు.
భుక్త్వా యోనిశతాన్య్ ఉచ్చైర్ దుఃఖాద్ దుఃఖాన్తరం గతః । కదాచిద్ ఇమమ్ ఆయాతి సంసారస్వప్నవిభ్రమమ్
వెయ్యి జన్మలు అనుభవించి, ఒక బాధ నుంచి మరో బాధలోకి వెళ్లి, ఎప్పుడో ఒకసారి ఈ సంసార స్వప్న భ్రమలోకి ప్రవేశిస్తాడు.
అథ వా మృతిమోహాన్తే జడాం దుఃఖశతాకులాం । క్షణాద్ వృక్షాదితామ్ ఏవ హృత్స్థామ్ అనుభవన్తి తే
లేదా మరణమోహం ముగిసిన వెంటనే, వారు హృదయంలో బలంగా నిలిచిపోయినట్లుగా, వందల బాధలతో నిండిన మూర్ఖత్వాన్ని అనుభవిస్తారు. కొన్నిసార్లు అది చెట్టు వంటి స్థితిగా జన్మించడమై ఉండవచ్చు.
స్వవాసనానురూపాణి దుఃఖాని నరకే పునః । అనుభూయాథ యోనీషు జాయన్తే భూతలే చిరాత్
తమ స్వభావానికి అనుగుణంగా నరకంలో ఎన్నో బాధలను అనుభవించి, ఆ తరువాత చాలా కాలం తర్వాత భూమిపై వివిధ యోనుల్లో జన్మిస్తారు.
అథ మధ్యమపాపో యో మృతిమోహాద్ అనన్తరమ్ । స శిలాజఠరం జాడ్యం కఞ్చిత్ కాలం ప్రపశ్యతి
మధ్యమమైన పాపం చేసినవాడు మరణమోహం తర్వాత కొంతకాలం పాటు రాయి పొట్టలాంటి మూర్ఖత్వాన్ని అనుభవిస్తాడు.
తతః ప్రబుధ్య కాలేన కేనచిద్ వా తథైవ వా । తిర్యగాదిక్రమైర్ భుక్త్వా యోనీస్ సంసారమ్ ఏష్యతి
ఆ తరువాత కొంతకాలం తర్వాత, ఏదైనా కారణంతో లేదా సహజంగానే, అతను మేలుకొని, పశువులు మొదలైన వివిధ జన్మలను అనుభవించి, మళ్ళీ సంసారంలోకి ప్రవేశిస్తాడు.