అపునర్జన్మకరణీ జీవన్ముక్తేషు దేహిషు । వాసనా విద్యతే శుద్ధా దేహే చక్ర ఇవ భ్రమః
జీవితంలోనే విముక్తి పొందినవారికి, పునర్జన్మకు కారణం కాని, శుద్ధమైన వాసన మాత్రమే ఉంటుంది. అది శరీరంలో చక్రం తిరిగినట్టు ఉంటుంది, కానీ తిరిగి జన్మకు దారితీయదు.
యే శుద్ధవాసనా భూయో న జన్మానర్థభాజనమ్ । జ్ఞాతజ్ఞేయాస్ త ఉచ్యన్తే జీవన్ముక్తా మహాధియః
ఎవరికి వాసనలు శుద్ధంగా ఉండి, అవి ఇకపై జన్మలకు, బాధలకు కారణం కాకపోతే, వారు జ్ఞాత, జ్ఞేయాన్ని తెలుసుకున్నవారు. అలాంటి మహాజ్ఞానులు జీవన్ముక్తులుగా పిలవబడతారు.
జీవన్ముక్తపదం ప్రాప్తో యథా రామో మహామతిః । తత్ తే ఽహం సమ్ప్రవక్ష్యామి జరామరణశాన్తయే
ఎలా రాముడు మహామతి జీవన్ముక్తి స్థితిని పొందాడో, ఆ స్థితిని నీకు వివరంగా చెప్పబోతున్నాను. దీనివల్ల వృద్ధాప్యం, మరణం నశిస్తాయి.
భరద్వాజ మహాబుద్ధే రామక్రమమ్ ఇమం శుభమ్ । శృణు వక్ష్యామి తేనైవ సర్వం జ్ఞాస్యసి సర్వథా
భరద్వాజ మహాబుద్ధి! ఈ రాముని శుభమైన మార్గాన్ని నేను చెప్పబోతున్నాను. నీవు వినిపించు. దీని ద్వారా నీవు అన్ని విషయాలను పూర్తిగా తెలుసుకోవచ్చు.
విద్యాగృహాద్ వినిష్క్రమ్య రామో రాజీవలోచనః । దివసాన్య్ అనయద్ గేహే లీలాభిర్ అకుతోభయః
కమలపు కన్నుల రాముడు విద్యాభ్యాసం ముగించుకొని ఇంటికి వచ్చి, ఎలాంటి భయం లేకుండా, ఆటపాటలతో ఆనందంగా రోజులు గడిపాడు.
అథ గచ్ఛతి కాలే ఽత్ర పాలయత్య్ అవనిం నృపే । ప్రజాసు వీతశోకాసు స్థితాసు విగతజ్వరమ్
ఆ కాలంలో రాజు భూమిని పాలిస్తూ ఉండగా, ప్రజలు బాధలు లేకుండా, స్థిరంగా, సుఖంగా జీవించారు.
తీర్థమున్యాశ్రమశ్రేణీం ద్రష్టుమ్ ఉత్కణ్ఠితం మనః । రామస్యాభూద్ భృశం తత్ర కదాచిద్ గుణశాలినః
ఆ సమయంలో, మంచి లక్షణాలు కలిగిన రాముని మనసులో పవిత్రతీర్థాలు, మునుల ఆశ్రమాలను చూడాలనే తపన బలంగా పెరిగింది.
రాఘవశ్ చిన్తయిత్వైవమ్ ఉపేత్య చరణౌ పితుః । హంసః పద్మావ్ ఇవ నవౌ జగ్రాహ నఖకేసరౌ
అలా ఆలోచించిన రాఘవుడు తన తండ్రి వద్దకు వెళ్లి, హంస కొత్తగా మొలిచిన పద్మపు తంతువులను పట్టుకున్నట్లుగా, ఆయన పాదాలను గౌరవంగా పట్టుకున్నాడు.
తీర్థాని దేవసద్మాని వనాన్య్ ఆయతనాని చ । ద్రష్టుమ్ ఉత్కణ్ఠితం తాత మమేదం హి భృశం మనః
నాన్నగారూ, నా మనసు పవిత్ర క్షేత్రాలు, దేవతల గృహాలు, అడవులు, పుణ్యస్థలాలు చూడాలని చాలా ఆసక్తిగా ఉంది.
తద్ ఏతామ్ అర్థనాం పూర్వాం సఫలీకర్తుమ్ అర్హసి । న సో ఽస్తి భువనే తాత త్వయా యో ఽర్థీ విమానితః
కాబట్టి, నాన్నగారూ, మీరు నా ఈ కోరికను నెరవేర్చాలి. ఈ లోకంలో మీ దగ్గర అడిగి నిరాశపడ్డవాడు ఎవరూ లేరు.
ఇతి సమ్ప్రార్థితో రాజా వసిష్ఠేన సమం తదా । విచార్యాముఞ్చద్ ఏవైనం రామం ప్రథమమ్ అర్థినమ్
ఇలా అడిగినప్పుడు, రాజు వశిష్ఠుడితో కలిసి ఆలోచించి, ముందు కోరిక చెప్పిన రాముడికి అనుమతి ఇచ్చాడు.
శుభే నక్షత్రదివసే భ్రాతృభ్యాం సహ రాఘవః । మఙ్గలాలఙ్కృతవపుః కృతస్వస్త్యయనో ద్విజైః
శుభమైన నక్షత్ర దినంలో, రాఘవుడు తన ఇద్దరు అన్నదమ్ములతో కలిసి, మంగళకరమైన అలంకారాలు ధరించి, బ్రాహ్మణుల ఆశీర్వాదాలు తీసుకుని ప్రయాణానికి బయలుదేరాడు.
వసిష్ఠప్రహితైర్ విప్రైశ్ శాస్త్రతజ్జ్ఞైస్ సమన్వితః । స్నిగ్ధైః కతిపయైర్ ఏవ రాజపుత్రవరైస్ సహ
వశిష్ఠుడు పంపిన, శాస్త్రాలలో నిపుణులైన బ్రాహ్మణులు, కొంతమంది మిత్రభావంతో ఉన్న రాజకుమారులతో కలిసి ఆయన బయలుదేరాడు.
అమ్బాభిర్ విహితాశీర్భిర్ ఆలిఙ్గ్యాలిఙ్గ్య భూషితః । నిరగాత్ స గృహాత్ తస్మాత్ తీర్థయాత్రార్థమ్ ఉద్యతః
తల్లి దేవతలు ఆశీర్వదిస్తూ, ప్రేమతో ఆలింగనం చేసి అలంకరించగా, ఆయన తీర్థయాత్రకు సిద్ధమై ఆ ఇంటిని విడిచాడు.
నిర్గతస్ స్వపురాత్ పౌరైస్ తూర్యఘోషేణ వర్ధితః । పీయమానః పురన్ధ్రీణాం నేత్రైర్ భృఙ్గౌఘభఙ్గురైః
తన పట్టణాన్ని విడిచి బయలుదేరినప్పుడు, పౌరులు వాద్యాల ధ్వనితో హర్షం వ్యక్తం చేశారు. పట్టణ స్త్రీలు తేనెటీగల వలె కనులతో ఆయనను తిలకించారు.
గ్రామీణలలనాలోకహస్తపద్మాపవర్జితైః । లాజవర్షైర్ వికీర్ణాత్మా హిమైర్ ఇవ హిమాచలః
గ్రామ స్త్రీలు తమ పద్మపుష్పాలాంటి చేతులతో అక్షతలను చల్లగా, ఆయన మార్గం మంచుతో కప్పబడిన హిమాలయాల వలె తెల్లగా మారింది.
ఆవర్జయన్ విప్రగణాన్ పరిశృణ్వన్ ప్రజాశిషః । ఆలోకయన్ దిగన్తాంశ్ చ పరిచక్రామ జఙ్గలే
అతడు బ్రాహ్మణులను దగ్గరకు పిలిపించుకొని, ప్రజల ఆశీర్వాదాలను వినుతూ, దిక్కులను తిలకిస్తూ, అడవుల్లో సంచరించాడు.
అథారభ్య స్వకాత్ తస్మాత్ క్రమాత్ కోసలమణ్డలాత్ । స్నానదానతపోధ్యానపూర్వకం స దదర్శ హ
తర్వాత తన స్వంత కోసల దేశం నుంచి క్రమంగా ప్రయాణిస్తూ, స్నానం, దానం, తపస్సు, పఠనం చేసిన తరువాత చూశాడు.
నదీస్ తీర్థాని పుణ్యాని వనాన్య్ ఆయతనాని చ । జఙ్గలాని వనాన్తేషు తటాన్య్ అబ్ధిమహీభృతామ్
నదులు, పవిత్ర తీర్థాలు, పుణ్యవనాలు, ఆలయాలు, అడవి చివరలలోని అరణ్యాలు, సముద్రాలు, పర్వతాల ఒడ్డు ప్రాంతాలు—all వీటిని చూశాడు.
మన్దాకినీమ్ ఇన్దునిభాం కాలిన్దీం చోత్పలామలామ్ । సరస్వతీం శతద్రుం చ చన్ద్రభాగామ్ ఇరావతీమ్
మందాకినీని, చంద్రుని లాంటి వెలుగుతో మెరిసే నదిని, కలిందీని, కమలంలా నిర్మలమైనదాన్ని, సరస్వతీ, శతద్రు, చంద్రభాగ, ఇరావతీ నదులను చూశాడు.
వేణాం చ కృష్ణవేణాం చ నిర్విన్ధ్యాం సరయూం తథా । చర్మణ్వతీం వితస్తాం చ విపాశాం బాహుదామ్ అపి
వేణా, కృష్ణవేణా, నిర్వింద్యా, సరయూ, చర్మణ్వతీ, వితస్తా, విపాశా, బాహుదా అనే నదులను కూడా ఆయన సందర్శించాడు.
ప్రయాగం నైమిషం చైవ ధర్మారణ్యం గయాం తథా । వారాణసీం శ్రీగిరిం చ కేదారం పుష్కరం తథా
ప్రయాగం, నైమిశం, ధర్మారణ్యం, గయ, వారాణసి, శ్రీగిరి, కేదారం, పుష్కరం వంటి పుణ్యక్షేత్రాలకు కూడా ఆయన వెళ్లాడు.
మానసం చ క్రమసరస్ తథైవోత్తరమానసమ్ । వడవాం మడవాం చైవ తీర్థవృన్దం ససోదరమ్
మానస సరస్సు, క్రమ సరస్సు, ఉత్తరమానస సరస్సు, వడవా, మడవా, ఇంకా గుహలతో కూడిన అనేక తీర్థస్థానాలను ఆయన దర్శించాడు.
అగ్నితీర్థం మహాతీర్థమ్ ఇన్ద్రద్యుమ్నసరస్ తథా । సరాంసి సరసీశ్ చైవ తథా వాపీహ్రదావలీమ్
అగ్నితీర్థం, మహాతీర్థం, ఇంద్రద్యుమ్న సరస్సు, ఇంకా అనేక సరస్సులు, చెరువులు, కుంటలు కూడా ఆయన సందర్శించాడు.
స్వామినం కార్త్తికేయం చ సాలిగ్రామహరిం తథా । స్థానాని చ చతుష్షష్టిం హరస్య గిరిజాపతేః
ఆయన స్వామినిని, కార్తికేయునిని, సాలిగ్రామంలో ఉన్న హరిని దర్శించాడు. అలాగే గిరిజాపతి అయిన హరికి సంబంధించిన అరవై నాలుగు స్థలాలను కూడా సందర్శించాడు.
నానాశ్చర్యవిచిత్రాణి చతురబ్ధితటాని చ । విన్ధ్యకన్దరకుఞ్జాంశ్ చ కులశైలస్థలాని చ
అతడు అనేక ఆశ్చర్యకరమైన, విచిత్రమైన ప్రదేశాలను చూశాడు. నాలుగు సముద్రతీరాలను, వింధ్య పర్వతాల గుహలు, వనాలు, కుటుంబ పర్వత ప్రాంతాలను కూడా సందర్శించాడు.
రాజర్షీణాం చ మహతాం బ్రహ్మర్షీణాం తథైవ చ । దేవానాం బ్రాహ్మణానాం చ పావనాన్ ఆశ్రమాఞ్ శుభాన్
అతడు మహారాజర్షులు, బ్రహ్మర్షులు, దేవతలు, బ్రాహ్మణులు ఉన్న పవిత్రమైన, శుభ్రమైన ఆశ్రమాలను కూడా దర్శించాడు.
భూయో భూయస్ స బభ్రామ భ్రాతృభ్యాం సహ మానదః । చతుర్ష్వ్ అపి దిగన్తేషు సర్వాన్ ఏవ మహీతటాన్
ఆ గౌరవనీయుడు తన అన్నదమ్ములతో కలిసి మళ్లీ మళ్లీ భూమి నాలుగు దిక్కుల చివరల్లోని అన్ని ప్రాంతాలను సంచరించాడు.
అమరకిన్నరమానవమానితస్ సమవలోక్య మహీమ్ అఖిలామ్ ఇమామ్ । ఉపయయౌ స్వగృహం రఘునన్దనో విహృతదిక్ శివలోకమ్ ఇవేశ్వరః
అమరులు, కిన్నరులు, మనుష్యులు అందరూ గౌరవంగా చూసిన ఈ భూమిని పూర్తిగా దర్శించిన రఘువంశ శిరోమణి తన ఇంటికి తిరిగి వెళ్లాడు. అది యథార్థంగా చూస్తే, దిక్కులన్నీ విహరించి, శివలోకానికి తిరిగి వచ్చే పరమేశ్వరునిలా అయింది.
లాజపుష్పాఞ్జలివ్రాతైర్ వికీర్ణః పౌరవాసిభిః । స వివేశ గృహం శ్రీమాఞ్ జయన్తో విష్టపం యథా
పట్టణవాసులు లాజలు, పువ్వులతో అభిషేకం చేస్తూ, ఆ మహిమాన్వితుడు జయంతుడు తన ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు. అది స్వర్గంలోకి ప్రవేశించినట్లే అనిపించింది.