అన్ధకూపమ్ ఇవాపన్నశ్ శిలాన్తర్ ఇవ యోజితః । స్వయం జడీభవజ్జిహ్వో వికర్తిత ఇవాశయే
చీకటి గుంతలో పడిపోయినట్టు, రాళ్ల మధ్య ఇరుక్కున్నట్టు, నాలుక తానే మందబడి పోయినట్టు, మనసు చీలిపోతున్నట్టు అనిపిస్తుంది.
పతతీవ నభోమార్గాద్ ఘుణావర్త ఇవార్పితః । రథద్రుత ఇవారూఢో హిమవద్గలనోన్ముఖః
ఆకాశ మార్గం నుంచి పడిపోతున్నట్టు, చక్రవాతంలో చిక్కుకున్నట్టు, వేగంగా పరిగెత్తే రథంలో ఎక్కి, హిమవంతం నోటివైపు పోతున్నట్టు అనిపిస్తుంది.
జ్యోత్కుర్వన్న్ ఇవ సంసారం వహ్నిమధ్యం స్పృశన్న్ ఇవ । భ్రమితః క్షేపణేణేవ వాతయన్త్ర ఇవ స్థితః
ఈ లోకాన్ని ప్రకాశవంతంగా తిప్పుతూ, మధ్యలో అగ్ని తాకినట్టు, గాలి యంత్రంలో పడినట్టు, ఎవరో బలవంతంగా తిప్పుతున్నట్టు, అలా తిరుగుతూ నిలుచున్నాడు.
భ్రమితో వా భ్రమ ఇవ కృష్టో రశనయేవ వా । భ్రమన్న్ ఇవ జలావర్తే శస్త్రయన్త్ర ఇవార్పితః
అతడు మాయలో పడినట్టు, కట్టిన దారంతో లాగుతున్నట్టు, నీటి చక్రంలో తిప్పుతున్నట్టు, కత్తి యంత్రంలో పెట్టినట్టు అలా తిప్పబడుతున్నాడు.
ప్రోహ్యమానస్ తృణమ్ ఇవ మహత్య్ అర్ణవమారుతే । దూరోఢో వారిపూరేణ నిపతన్న్ ఇవ వాడవే
సముద్రపు పెద్ద గాలిలో గడ్డి తంతు ఎగిరినట్టు, నీటి ప్రవాహంలో దూరంగా కొట్టుకుపోతూ, అగ్ని గర్భంలో పడిపోతున్నట్టు అతడు నడిపించబడుతున్నాడు.
అనన్తగగనే శ్వభ్రే చక్రావర్తే పతన్న్ ఇవ । అద్రిద్యూర్వీవిపర్యాసదశామ్ అనుభవన్ స్థితః
అంతులేని ఆకాశంలో, లోతైన అగాధంలో, చక్రం తిప్పే తుఫానులో పడిపోతున్నట్టు, పర్వతాలు భూమి మారినట్టు అనుభవిస్తూ, అలా నిలిచివున్నాడు.
పతన్న్ ఇవానవరతం ప్రోత్పతన్న్ ఇవ వాభితః । ఘూత్కారాకర్ణనోద్భ్రాన్తః పూర్ణసర్వేన్ద్రియవ్రజః
అతడు ఎడతెరిపిలేకుండా పడిపోతున్నట్టు, లేదా చుట్టూ ఎక్కడికైనా ఎగురుతున్నట్టు అనిపిస్తుంది. గర్జన శబ్దం విని భయంతో ఉలిక్కిపడి, అన్ని ఇంద్రియాలు పూర్తిగా చురుగ్గా ఉంటాయి.
క్రమాచ్ ఛ్యామలతాం యాన్తి తస్య సర్వార్థసంవిదః । యథాస్తఙ్గచ్ఛన్తి రవౌ మన్దాలోకతయా దిశః
ఆయనకు అన్ని విషయాల గ్రహణశక్తి క్రమంగా ముదురుతూ, సూర్యుడు అస్తమించేటప్పుడు దిక్కులు ఎలా వెలుగు కోల్పోతాయో అలా మసకబారిపోతుంది.
పూర్వాపరం న జానాతి స్మృతిస్ తానవమ్ ఆగతా । యథా పాశ్చాత్యసన్ధ్యాన్తే నష్టా దృష్టిర్ దిగష్టకే
ఆయన జ్ఞాపకం బలహీనమై, ముందేమిటో, తరవాతేమిటో గుర్తు పట్టలేకపోతుంది. పశ్చిమ సంధ్య ముగిసిన తర్వాత, ఎనిమిది దిక్కుల్లో చూపు ఎలా కనపడదో అలా అవుతుంది.
మనఃకల్పనసామర్థ్యం జహాత్య్ అస్య విమోహితః । అవివేకేన తేనాసౌ మహామోహే నిమజ్జతి
విమూఢుడైన అతడు మనస్సు ఊహించగలిగే శక్తిని కోల్పోతాడు. వివేకం లేకపోవడంతో, అతడు గొప్ప మాయలో మునిగిపోతాడు.
యదేషన్మోహమ్ ఆదత్తే నాదత్తే పవనస్ తదా । న త్వ్ ఆదత్తే యథా ప్రాణాన్ మోహమ్ ఆయాత్య్ అలం తదా
ఈ మాయ మనసును పట్టుకుంటే, ఊపిరి పట్టుకోదు. జీవితం ఉన్నప్పుడు ఊపిరి మనసును ఎలా పట్టుకుంటుందో, అలా కాకపోతే మాయ పూర్తిగా చుట్టేస్తుంది.
అన్యోఽన్యం పుష్టతాం యాతైర్ మోహాత్ సంవేదనభ్రమైః । జన్తుః పాషాణతామ్ ఏతి స్థితమ్ ఇత్య్ ఆదిసర్గతః
ఇలా మాయ వల్ల కలిగే భావనలో తప్పుదారి పడుతూ, ఒకరినొకరు బలపరుచుకుంటూ, జీవి పాషాణంలా, ఏమీ తెలియని స్థితికి చేరిపోతాడు. అది తన సహజ స్థితిలా అనిపిస్తుంది.
వ్యథాం విమోహం మూర్ఛాం చ భ్రమం వ్యాధిమ్ అచేతనమ్ । కిమ్ అర్థమ్ అయమ్ ఆయాతి దేహో ఖణ్డాఙ్గవాన్ అపి
ఈ శరీరం అన్ని అవయవాలు ఉన్నప్పటికీ, ఎందుకు బాధ, మాయ, మూర్చ, భ్రమ, వ్యాధి, జడత్వం అనుభవిస్తుంది?
ఏవం సంవిదితం కర్మ సర్గాదౌ స్పన్దనం విదః । యద్య్ అస్మిన్ సమయే దుఃఖం కాలేనైతావతేదృశమ్
సృష్టి ప్రారంభంలో ఉన్న కర్మ అనే చలనాన్ని ఇలానే తెలుసుకోవాలి. ఈ సమయంలో బాధ ఉంటే, అది ఈ కాలానికి మాత్రమే పరిమితం.
స్యాత్ కచత్య్ ఏవ విటపగుచ్ఛవత్ తత్ స్వభావజమ్ । వేత్తి చిత్త్వవిజృమ్భోత్థం నాన్యద్ అత్రాస్తి కారణమ్
ఎలా ఒక చెట్టు కొమ్మల గుచ్చం ఊగిపోతుందో, అదే దాని సహజ స్వభావం. అలాగే, ఇది మనసు విస్తరణ వల్లే జరుగుతుంది; దీనికి వేరే కారణం లేదు.
యదా వ్యథావశాన్ నాడ్యస్ స్వసఙ్కోచవికాసనే । త్యజన్తి మరుతో దేహాత్ పరియాన్తి నిజాం స్థితిమ్
బాధ వల్ల నాడులు వాటి సహజ సంకోచం, విస్తరణను వదిలిపెడతాయి. అప్పుడు ప్రాణవాయువులు శరీరం విడిచి, వాటి స్వస్థితికి చేరుతాయి.
ప్రవిష్టా న వినిర్యాన్తి నిర్యాతాః ప్రవిశన్తి నో । యదా వాతా వినాడిత్వాత్ తదాస్పన్దాన్ మృతిర్ భవేత్
ప్రాణవాయువులు లోపలికి ప్రవేశించి బయటికి పోవకపోయినా, బయటికి వెళ్లి లోపలికి రాకపోయినా, నాడుల్లో ప్రవాహం ఆగిపోతే, అప్పుడు ఆ నిలిచిపోవడం వల్ల మరణం సంభవిస్తుంది.
న విశత్య్ ఏవ వా నైవ నిర్యాతి పవనో యదా । శరీరాన్ నాడివైధుర్యే మృత ఇత్య్ ఉచ్యతే తదా
శరీరంలోని నాడులు బలహీనమై, వాయువు లోపలికి రాకపోయినా, బయటికి పోకపోయినా, అప్పుడు అతడు మరణించినవాడని అంటారు.
ఆగన్తవ్యం మయా నాశం కాలేనైతావతేతి యా । పూర్వం సంవిదితా సంవిద్ యాతి తచ్చోదితా మృతిమ్
ఈ సమయానికి నేను నశించాల్సిందే అని ముందే తెలిసిన ఆ జ్ఞానం, ఆ అవసరం వచ్చినప్పుడు మరణం వైపు నడుస్తుంది.
ఈదృశేన మయేహేత్థం భావ్యమ్ ఇత్య్ ఆదిసర్గజా । సంవిద్ బీజకలానాశం న కదాచన గచ్ఛతి
ఇలా నేను చేయాలి అని మొదటి సృష్టిలో కలిగిన ఆ జ్ఞానం, ఎప్పుడూ ఆ చైతన్యపు మూలాన్ని నశింపజేయదు.
సంవిదో వేదనం నామ స్వభావో ఽవ్యతిరేకవాన్ । తస్మాత్ స్వభావసంవిత్తేర్ నాన్యన్ మరణజన్మనీ
చైతన్యం యొక్క స్వభావమే అనుభూతి అని పిలవబడుతుంది, అది వేరుపడదు. అందువల్ల జననం, మరణంలో చైతన్య స్వభావం తప్ప మరొకటి లేదు.
క్వచిద్ ఆవర్తవద్ దౌస్స్థ్యం క్వచిన్ నద్యాం జలం యథా । క్వచిత్ సౌమ్యం క్వచిజ్ జీవధర్మీదం చేతనం తథా
కొన్ని సార్లు చైతన్యం ఆవర్తనంలా కలవరంగా ఉంటుంది, కొన్ని సార్లు నదిలోని నీటిలా ప్రశాంతంగా ఉంటుంది, మరికొన్ని సార్లు మృదువుగా ఉంటుంది — జీవచైతన్యం కూడా అలాగే ఉంటుంది.
యథా లతాయాః పర్వాణి దీర్ఘాయా మధ్యమధ్యతః । తథా చేతనసత్తాయా జన్మాని మరణాని చ
ఎలా ఒక పొడవైన వల్లి మధ్యలో మడమలు ఉంటాయో, అలాగే జీవచైతన్య ప్రవాహంలో జననాలు, మరణాలు మధ్యలో కలుగుతాయి.
న జాయతే న మ్రియతే చేతనం పురుషః క్వచిత్ । స్వప్నసమ్భ్రమవద్ భ్రాన్తమ్ ఏతత్ పశ్యతి కేవలమ్
చైతన్యం అనే వ్యక్తి ఎప్పుడూ పుట్టదు, ఎప్పుడూ చావదు; అది కేవలం కలలో కలిగే అయోమయంలా ఈ మాయను చూస్తుంది.
పురుషశ్ చేతనామాత్రం స కదా క్వేవ నశ్యతి । చేతనవ్యతిరిక్తం చ వదాన్యత్ కిం పుమాన్ భవేత్
వ్యక్తి అనేది కేవలం చైతన్యమే. అది ఎప్పుడు, ఎక్కడ నశించగలదు? చైతన్యం తప్ప ఇంకేమైనా వ్యక్తిగా ఉండగలదా? చెప్పు.
క్వాద్య యావన్ మృతం బ్రూహి చేతనం కస్య కిం కథమ్ । మ్రియన్తే దేహలక్షాణి చేతనం స్థితమ్ అక్షయమ్
ఇప్పటి వరకూ ఎవరి చైతన్యం చనిపోయిందో, ఏమిటో, ఎలా చనిపోయిందో చెప్పు. ఎన్నో శరీరాలు చనిపోతున్నా, చైతన్యం మాత్రం ఎప్పటికీ నశించదు.
అమరిష్యత్ తు చేచ్ చిత్త్వమ్ ఏకస్మిన్న్ ఏవ తన్మృతే । అభవిష్యన్ సర్వ ఏవ మృతా ఏకమృతావ్ ఇహ
ఒకరి మనస్సు మరణిస్తే, ఆ ఒక్కరి మరణంతో ఇక్కడ అందరూ మరణించినట్లే అవుతుంది.
వాసనామాత్రవైచిత్ర్యం యజ్ జీవో ఽనుభవేత్ స్వయమ్ । తస్యైవ జన్మమరణే నామనీ పరికల్పితే
ప్రాణి అనుభవించే వాసనల వైవిధ్యమే, దానికి జననం మరణం అనే పేర్లు పెట్టబడ్డాయి.
ఏవం న కిఞ్చిన్ మ్రియతే జాయతే న చ కశ్చన । వాసనావర్తగర్తేషు జీవో లుఠతి కేవలమ్
ఈ విధంగా, ఏదీ పుట్టదు, ఎవ్వరూ చనిపోవరు; ప్రాణి వాసనల గుండ్రంగా తిరుగుతూ అలమటిస్తుంది.
అత్యన్తాసమ్భవాద్ ఏవ దృశ్యస్యాసౌ చ వాసనా । నాస్త్య్ ఏవేతి విచారేణ దృఢజ్ఞానే వినశ్యతి
కనిపించేదీ అసలు ఉండదని బలమైన జ్ఞానంతో విచారిస్తే, ఆ వాసన కూడా నశిస్తుంది.