మరణం మే సమాసేన కథయేన్దుసమాననే । కిం సుఖం మరణం కిం వా దుఃఖం మృత్వా చ కిం భవేత్
ఓ చంద్రవదనా, మరణం గురించి సంక్షేపంగా చెప్పు. మరణం ఎప్పుడు సుఖంగా ఉంటుంది? ఎప్పుడు దుఃఖంగా ఉంటుంది? మరణించిన తర్వాత ఏమవుతుంది?
త్రివిధాః పురుషాస్ సన్తి దేహస్యాన్తే ముమూర్షవః । మూర్ఖో ఽథ ధారణాభ్యాసీ యుక్తిమాన్ పురుషస్ తథా
శరీరం విడిచే సమయానికి మరణించాలనుకునే వారు ముగ్గురు రకాలు ఉంటారు: ఒకరు మూర్ఖులు, మరొకరు ధారణాభ్యాసం చేసే వారు, ఇంకొకరు వివేకం కలిగిన వారు.
అభ్యస్య ధారణాశ్ చేష్టా దేహం త్యక్త్వా యథాసుఖమ్ । ప్రయాతి ధారణాభ్యాసీ యుక్తియుక్తస్ తథైవ చ
ధారణాభ్యాసం చేసినవారు, అలాగే వివేకం కలిగినవారు, శరీరం విడిచిన తర్వాత సుఖంగా వెళ్లిపోతారు.
ధారణా యస్య నాభ్యాసం ప్రాప్తా నైవ స ముక్తిభాక్ । మూర్ఖస్ స్వమృతికాలే ఽసౌ దుఃఖమ్ ఏత్య్ అవశాశయః
ధారణాభ్యాసం సాధించని వారికి మోక్షం లభించదు. మూర్ఖుడు తన మరణ సమయానికి ఆశ లేక, బలహీనంగా, దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడు.
వాసనావేశవైవశ్యం భావయన్ విషయాశయః । దీనతాం పరమామ్ ఏతి పరిలూనమ్ ఇవామ్బుజమ్
ఇంద్రియాలపై ఆకర్షణ పెంచుకుంటూ, మనసులో దాగి ఉన్న వాసనలకు లోనై పోయినవాడు, లోతైన దుఃఖంలో పడిపోతాడు. అది ఎండిపోయిన తామరపువ్వు లాగా ఉంటుంది.
అశాస్త్రసంస్కృతమతిర్ అసజ్జనపరాయణః । మృతావ్ అనుభవత్య్ అన్తర్ దాహమ్ అగ్నావ్ ఇవ చ్యుతః
శాస్త్రజ్ఞానం లేకుండా, చెడ్డవారి సహవాసంలో ఉండే మనసు, మరణ సమయంలో లోపలుండే తాపాన్ని అనుభవిస్తుంది. అది నిప్పులో పడినట్టు కాలిపోతుంది.
యదా ఘర్ఘరకణ్ఠత్వం వైరూప్యం దృష్టివర్ణజమ్ । గచ్ఛత్య్ ఏష వినాశాత్మా తదా భవతి దీనధీః
గొంతు గర్జనగా మారి, చూపు మసకబారినప్పుడు, ఈ నాశనకరమైన స్థితి మనసును దిగులుగా చేస్తుంది.
పరమశ్యామలాలోకో దివాభ్యుదితరాత్రికః । భ్రమద్దిఙ్మణ్డలాభోగో ఘనమేచకితామ్బరః
అతని రూపం పూర్తిగా ముదురు రంగులోకి మారుతుంది. అది పగలు రాత్రిగా మారినట్టు, దిక్కులు తెలియని విధంగా తిరుగుతూ, మేఘాలా వంటి మబ్బుతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటుంది.
మర్మవ్యథావిధురితః ప్రభ్రమద్వృక్షమణ్డలః । ఆకాశీభూతవసుధో వసుధీభూతఖాన్తరః
ప్రాణస్థానాల్లో నొప్పితో బాధపడుతూ, చెట్ల మధ్య చూపు తిప్పుకుంటూ, భూమి ఆకాశంగా కనిపిస్తుంది, ఆకాశం భూమిగా అనిపిస్తుంది.
పరివృత్తకకుప్చక్ర ఉహ్యమాన ఇవార్ణవే । నీయమాన ఇవాకాశే ఘననిద్రోన్ముఖాశయః
బావిలో చక్రంలా తిరుగుతూ, సముద్రంలో ఎగురుతున్నట్టు, ఆకాశంలోకి లాగబడుతున్నట్టు, మనసు మబ్బుల నిద్రవైపు ఆకర్షితమవుతుంది.
అన్ధకూపమ్ ఇవాపన్నశ్ శిలాన్తర్ ఇవ యోజితః । స్వయం జడీభవజ్జిహ్వో వికర్తిత ఇవాశయే
చీకటి గుంతలో పడిపోయినట్టు, రాళ్ల మధ్య ఇరుక్కున్నట్టు, నాలుక తానే మందబడి పోయినట్టు, మనసు చీలిపోతున్నట్టు అనిపిస్తుంది.
పతతీవ నభోమార్గాద్ ఘుణావర్త ఇవార్పితః । రథద్రుత ఇవారూఢో హిమవద్గలనోన్ముఖః
ఆకాశ మార్గం నుంచి పడిపోతున్నట్టు, చక్రవాతంలో చిక్కుకున్నట్టు, వేగంగా పరిగెత్తే రథంలో ఎక్కి, హిమవంతం నోటివైపు పోతున్నట్టు అనిపిస్తుంది.
జ్యోత్కుర్వన్న్ ఇవ సంసారం వహ్నిమధ్యం స్పృశన్న్ ఇవ । భ్రమితః క్షేపణేణేవ వాతయన్త్ర ఇవ స్థితః
ఈ లోకాన్ని ప్రకాశవంతంగా తిప్పుతూ, మధ్యలో అగ్ని తాకినట్టు, గాలి యంత్రంలో పడినట్టు, ఎవరో బలవంతంగా తిప్పుతున్నట్టు, అలా తిరుగుతూ నిలుచున్నాడు.
భ్రమితో వా భ్రమ ఇవ కృష్టో రశనయేవ వా । భ్రమన్న్ ఇవ జలావర్తే శస్త్రయన్త్ర ఇవార్పితః
అతడు మాయలో పడినట్టు, కట్టిన దారంతో లాగుతున్నట్టు, నీటి చక్రంలో తిప్పుతున్నట్టు, కత్తి యంత్రంలో పెట్టినట్టు అలా తిప్పబడుతున్నాడు.
ప్రోహ్యమానస్ తృణమ్ ఇవ మహత్య్ అర్ణవమారుతే । దూరోఢో వారిపూరేణ నిపతన్న్ ఇవ వాడవే
సముద్రపు పెద్ద గాలిలో గడ్డి తంతు ఎగిరినట్టు, నీటి ప్రవాహంలో దూరంగా కొట్టుకుపోతూ, అగ్ని గర్భంలో పడిపోతున్నట్టు అతడు నడిపించబడుతున్నాడు.
అనన్తగగనే శ్వభ్రే చక్రావర్తే పతన్న్ ఇవ । అద్రిద్యూర్వీవిపర్యాసదశామ్ అనుభవన్ స్థితః
అంతులేని ఆకాశంలో, లోతైన అగాధంలో, చక్రం తిప్పే తుఫానులో పడిపోతున్నట్టు, పర్వతాలు భూమి మారినట్టు అనుభవిస్తూ, అలా నిలిచివున్నాడు.
పతన్న్ ఇవానవరతం ప్రోత్పతన్న్ ఇవ వాభితః । ఘూత్కారాకర్ణనోద్భ్రాన్తః పూర్ణసర్వేన్ద్రియవ్రజః
అతడు ఎడతెరిపిలేకుండా పడిపోతున్నట్టు, లేదా చుట్టూ ఎక్కడికైనా ఎగురుతున్నట్టు అనిపిస్తుంది. గర్జన శబ్దం విని భయంతో ఉలిక్కిపడి, అన్ని ఇంద్రియాలు పూర్తిగా చురుగ్గా ఉంటాయి.
క్రమాచ్ ఛ్యామలతాం యాన్తి తస్య సర్వార్థసంవిదః । యథాస్తఙ్గచ్ఛన్తి రవౌ మన్దాలోకతయా దిశః
ఆయనకు అన్ని విషయాల గ్రహణశక్తి క్రమంగా ముదురుతూ, సూర్యుడు అస్తమించేటప్పుడు దిక్కులు ఎలా వెలుగు కోల్పోతాయో అలా మసకబారిపోతుంది.
పూర్వాపరం న జానాతి స్మృతిస్ తానవమ్ ఆగతా । యథా పాశ్చాత్యసన్ధ్యాన్తే నష్టా దృష్టిర్ దిగష్టకే
ఆయన జ్ఞాపకం బలహీనమై, ముందేమిటో, తరవాతేమిటో గుర్తు పట్టలేకపోతుంది. పశ్చిమ సంధ్య ముగిసిన తర్వాత, ఎనిమిది దిక్కుల్లో చూపు ఎలా కనపడదో అలా అవుతుంది.
మనఃకల్పనసామర్థ్యం జహాత్య్ అస్య విమోహితః । అవివేకేన తేనాసౌ మహామోహే నిమజ్జతి
విమూఢుడైన అతడు మనస్సు ఊహించగలిగే శక్తిని కోల్పోతాడు. వివేకం లేకపోవడంతో, అతడు గొప్ప మాయలో మునిగిపోతాడు.
యదేషన్మోహమ్ ఆదత్తే నాదత్తే పవనస్ తదా । న త్వ్ ఆదత్తే యథా ప్రాణాన్ మోహమ్ ఆయాత్య్ అలం తదా
ఈ మాయ మనసును పట్టుకుంటే, ఊపిరి పట్టుకోదు. జీవితం ఉన్నప్పుడు ఊపిరి మనసును ఎలా పట్టుకుంటుందో, అలా కాకపోతే మాయ పూర్తిగా చుట్టేస్తుంది.
అన్యోఽన్యం పుష్టతాం యాతైర్ మోహాత్ సంవేదనభ్రమైః । జన్తుః పాషాణతామ్ ఏతి స్థితమ్ ఇత్య్ ఆదిసర్గతః
ఇలా మాయ వల్ల కలిగే భావనలో తప్పుదారి పడుతూ, ఒకరినొకరు బలపరుచుకుంటూ, జీవి పాషాణంలా, ఏమీ తెలియని స్థితికి చేరిపోతాడు. అది తన సహజ స్థితిలా అనిపిస్తుంది.
వ్యథాం విమోహం మూర్ఛాం చ భ్రమం వ్యాధిమ్ అచేతనమ్ । కిమ్ అర్థమ్ అయమ్ ఆయాతి దేహో ఖణ్డాఙ్గవాన్ అపి
ఈ శరీరం అన్ని అవయవాలు ఉన్నప్పటికీ, ఎందుకు బాధ, మాయ, మూర్చ, భ్రమ, వ్యాధి, జడత్వం అనుభవిస్తుంది?
ఏవం సంవిదితం కర్మ సర్గాదౌ స్పన్దనం విదః । యద్య్ అస్మిన్ సమయే దుఃఖం కాలేనైతావతేదృశమ్
సృష్టి ప్రారంభంలో ఉన్న కర్మ అనే చలనాన్ని ఇలానే తెలుసుకోవాలి. ఈ సమయంలో బాధ ఉంటే, అది ఈ కాలానికి మాత్రమే పరిమితం.
స్యాత్ కచత్య్ ఏవ విటపగుచ్ఛవత్ తత్ స్వభావజమ్ । వేత్తి చిత్త్వవిజృమ్భోత్థం నాన్యద్ అత్రాస్తి కారణమ్
ఎలా ఒక చెట్టు కొమ్మల గుచ్చం ఊగిపోతుందో, అదే దాని సహజ స్వభావం. అలాగే, ఇది మనసు విస్తరణ వల్లే జరుగుతుంది; దీనికి వేరే కారణం లేదు.
యదా వ్యథావశాన్ నాడ్యస్ స్వసఙ్కోచవికాసనే । త్యజన్తి మరుతో దేహాత్ పరియాన్తి నిజాం స్థితిమ్
బాధ వల్ల నాడులు వాటి సహజ సంకోచం, విస్తరణను వదిలిపెడతాయి. అప్పుడు ప్రాణవాయువులు శరీరం విడిచి, వాటి స్వస్థితికి చేరుతాయి.
ప్రవిష్టా న వినిర్యాన్తి నిర్యాతాః ప్రవిశన్తి నో । యదా వాతా వినాడిత్వాత్ తదాస్పన్దాన్ మృతిర్ భవేత్
ప్రాణవాయువులు లోపలికి ప్రవేశించి బయటికి పోవకపోయినా, బయటికి వెళ్లి లోపలికి రాకపోయినా, నాడుల్లో ప్రవాహం ఆగిపోతే, అప్పుడు ఆ నిలిచిపోవడం వల్ల మరణం సంభవిస్తుంది.
న విశత్య్ ఏవ వా నైవ నిర్యాతి పవనో యదా । శరీరాన్ నాడివైధుర్యే మృత ఇత్య్ ఉచ్యతే తదా
శరీరంలోని నాడులు బలహీనమై, వాయువు లోపలికి రాకపోయినా, బయటికి పోకపోయినా, అప్పుడు అతడు మరణించినవాడని అంటారు.
ఆగన్తవ్యం మయా నాశం కాలేనైతావతేతి యా । పూర్వం సంవిదితా సంవిద్ యాతి తచ్చోదితా మృతిమ్
ఈ సమయానికి నేను నశించాల్సిందే అని ముందే తెలిసిన ఆ జ్ఞానం, ఆ అవసరం వచ్చినప్పుడు మరణం వైపు నడుస్తుంది.
ఈదృశేన మయేహేత్థం భావ్యమ్ ఇత్య్ ఆదిసర్గజా । సంవిద్ బీజకలానాశం న కదాచన గచ్ఛతి
ఇలా నేను చేయాలి అని మొదటి సృష్టిలో కలిగిన ఆ జ్ఞానం, ఎప్పుడూ ఆ చైతన్యపు మూలాన్ని నశింపజేయదు.