యద్ యథా స్ఫురితం చిత్త్వం తత్ తథాన్యత్మ చిద్ భవేత్ । స్వయమ్ ఏవానియమితస్ తతస్ స్యాన్ నేహ కిఞ్చన
మనస్సు ఏ రూపంలో ఉన్నదో, అదే విధంగా అది వేరొక స్వరూపంగా కనిపిస్తుంది. అది తనంతట తానే నియంత్రణ లేకుండా ఉండే కాబట్టి, ఇక్కడ ఏదీ స్థిరంగా ఉండదు.
న చ నామ నకిఞ్చిత్త్వం యుజ్యతే చిత్స్వరూపిణః । త్యక్త్వా సమస్తసంస్థానం హి సంతిష్ఠతు వై కథమ్
చైతన్య స్వరూపానికి 'ఏదీ లేదు' అనే భావన సరిపోదు. ఎందుకంటే, అన్ని రూపాలను వదిలేసినప్పుడు అది ఎలా నిలిచిపోతుంది?
సర్గాదౌ స్వయమ్ ఏవాన్తశ్ చిద్ యథా కచితాత్మని । హిమాగ్న్యాదితయాద్యాపి సా తథాస్తే స్వసత్తయా
సృష్టి ప్రారంభంలో చైతన్యం తనలో తానే వివిధ రూపాలు ధరించుకుంది. ఇప్పటికీ అది మంచు, అగ్ని మొదలైనవిగా తన స్వభావంతోనే ఉంటుంది.
తస్మాత్ స్వసత్తాసన్త్యాగస్ సతః కర్తుం న యుజ్యతే । యదా చిదాదేస్ తేనేయం నియతిర్ న వినశ్యతి
కాబట్టి, ఉన్నవాడు తన స్వభావాన్ని వదిలేయడం సాధ్యం కాదు. చైతన్యం ఉన్నంత కాలం ఈ క్రమం నశించదు.
యద్ యథా కచితం యత్ర వ్యోమరూప్య్ అపి పార్థివమ్ । సర్గాదౌ తస్య చలితుమ్ అద్య యావన్ న యుజ్యతే
ఏది ఎక్కడ ఏ రూపంలో ఏర్పడిందో, అది ఆ సృష్టి ఆరంభం నుంచి ఇప్పటివరకు, ఆ స్థానం నుంచి తటస్థంగా కదలడం అసాధ్యం.
యా యథా చిత్ ప్రకచితా ప్రతిపక్షవిదం వినా । న సా తతః ప్రచలతి వేదనాభ్యాసతస్ స్వయమ్
ఏ భావం ఎలా వ్యక్తమైందో, దానికి వ్యతిరేక శక్తి లేకపోతే, అది అక్కడినుంచి తొలగదు; అనుభవపు అలవాటుతో అదే స్థితిలో ఉంటుంది.
జగదాదావ్ అనుత్పన్నం యచ్ చేదమ్ అనుభూయతే । తత్ సంవిద్వ్యోమకచనం స్వప్నస్త్రీసురతం యథా
ప్రపంచం ఆరంభంలో ఏది ఉత్పన్నం కాలేదో, అయినా ఇది అనుభవించబడుతోందో, అది మనస్సు ఆకాశంలో ఏర్పడినదే; అది కలలో స్త్రీ సుఖాన్ని అనుభవించినట్టు.
అసత్యమ్ ఏవ సత్యాభం ప్రతిభానమ్ ఇతి స్థితమ్ । ఇతి స్వభావసంవిత్తిర్ ఇత్థం భూతానుభూతయః
అసత్యమైనదే నిజమైనట్టు కనిపించడం స్థిరంగా ఉంది; ఇదే స్వభావ జ్ఞానం, అలాగే జీవుల అనుభవాలు కూడా ఇలానే ఉంటాయి.
సర్గాదౌ యా యథా రూఢా సంవిత్కచనసన్తతిః । సాద్యాపి చాలితాన్యేన స్థితా నియతిర్ దృశ్యతే
సృష్టి ఆరంభంలో ఏర్పడిన ఆ చైతన్య ప్రవాహం, ఇతర కారణాల వల్ల కదిలించబడినా, ఇప్పటికీ అలాగే కొనసాగుతూనే ఉంది అని మనం చూస్తున్నాము.
గృహీతవ్యోమతాసంవిచ్ చిద్వ్యోమ వ్యోమతాం గతమ్ । గృహీతకాలతాసంవిచ్ చిన్నభః కాలతాం గతమ్
ఆ చైతన్యం ఆకాశ స్వరూపాన్ని ధరించినప్పుడు అది ఆకాశ చైతన్యంగా మారుతుంది; అదే విధంగా, కాల స్వరూపాన్ని ధరించినప్పుడు అది కాల చైతన్యంగా మారుతుంది.
గృహీతజలసంవిద్ చిద్వ్యోమ వారి వ్యవస్థితమ్ । స్వప్నే తథా హి పురుషః పశ్యత్య్ ఆత్మని వారితామ్
నీటి స్వరూపాన్ని స్వీకరించిన ఆ చైతన్యం, ఆకాశంలో నీటి చైతన్యంగా నిలుస్తుంది; అలాగే, మనిషి కలలో తనలోనే నీటిని చూస్తాడు.
స్వమరుత్సంవిదా భాతి భవత్య్ ఏషా యథాస్థితా । చిచ్చమత్కారచాతుర్యమ్ అసద్ ఏతత్ సమూహతే
తన స్వంత వాయువు చైతన్యంతో అది ప్రకాశిస్తుంది, యథాస్థితిగా ఉంటుంది; ఈ చైతన్య మాయాజాలం అసత్యాన్ని సృష్టిస్తుంది.
ఖత్వం మరుత్త్వమ్ ఉర్వీత్వమ్ అప్త్వమ్ అగ్నిత్వమ్ అప్య్ అసత్ । వేత్త్య్ అన్తస్ స్వప్నసఙ్కల్పధ్యానేష్వ్ ఇవ చితిస్ స్వయమ్
ఆకాశం, గాలి, భూమి, నీరు, అగ్ని — ఇవన్నీ నిజంగా లేవు. మనసులో కలలు, ఊహలు, ధ్యానాల్లో మనకు తెలిసినట్లే, ఈ విషయాన్ని మన చైతన్యం లోపలే తెలుసుకుంటుంది.
మరణానన్తరం కర్మఫలానుభవనక్రమమ్ । సర్వకర్మేహశాన్త్యర్థం శ్రుతం శ్రేయస్కరం శృణు
మరణం తర్వాత కర్మఫలాలను అనుభవించే విధానం గురించి, ఇక్కడ అన్ని కర్మలు శాంతించేందుకు ఉపదేశించిన మేలైన విషయాన్ని విను.
రూఢాదిసర్గే నియతిర్ యైకద్విత్రిచతుర్మితా । పుష్ట్యాదిష్వ్ ఆయుషః పుంసాం తస్యాథ నియతిం శృణు
ప్రపంచ సృష్టి మొదట్లో ఒకటి, రెండు, మూడు లేదా నాలుగు విధాలుగా నిబంధనలు ఉంటాయి. పోషణ మొదలైన వాటిలో జీవుల ఆయుష్కాలానికి సంబంధించిన ఆ క్రమాన్ని ఇప్పుడు విను.
దేశకాలక్రియాద్రవ్యశుద్ధ్యశుద్ధీ స్వకర్మణామ్ । ఊనత్వే చాధికత్వే చ నృణాం కారణమ్ ఆయుషః
ప్రదేశం, కాలం, చర్య, పదార్థం ఇవి శుద్ధమైనవా, అశుద్ధమైనవా, అలాగే వారి స్వంత కర్మలు — ఇవి అన్నీ మనుషుల ఆయుష్కాలం తగ్గడానికి లేదా పెరగడానికి కారణాలు.
స్వకర్మధర్మే హ్రసతి హ్రసత్య్ ఆయుర్ నృణామ్ ఇహ । వృద్ధే వృద్ధిమ్ ఉపాయాతి సమమ్ ఏవ భవేత్ సమే
ప్రతి మనిషి తన కర్తవ్యాన్ని నిర్లక్ష్యం చేస్తే, ఆయుష్షు కూడా తగ్గిపోతుంది. అదే విధంగా, కర్తవ్యం పెరిగితే ఆయుష్షు పెరుగుతుంది. కర్తవ్యం స్థిరంగా ఉంటే, ఆయుష్షు కూడా అలాగే స్థిరంగా ఉంటుంది.
బాలమృత్యుప్రదైర్ బాలో యువా యౌవనమృత్యుదైః । వృద్ధమృత్యుప్రదైర్ వృద్ధః కర్మభిర్ మృతిమ్ ఋచ్ఛతి
చిన్నవాడు చిన్న వయసులో మరణానికి కారణమయ్యే పనుల వల్ల చనిపోతాడు. యువకుడు యవ్వనంలో మరణానికి దారితీసే పనుల వల్ల చనిపోతాడు. వృద్ధుడు వృద్ధాప్యంలో మరణానికి కారణమయ్యే పనుల వల్ల మరణిస్తాడు.
యో యథా శాస్త్రమ్ ఆరబ్ధం స్వధర్మమ్ అనుతిష్ఠతి । భాజనం భవతి శ్రీమాన్ స యథాశాస్త్రమ్ ఆయుషః
ఎవరైనా శాస్త్రంలో చెప్పినట్టు తన కర్తవ్యాన్ని నిబద్ధంగా చేస్తే, అతడికి శాస్త్రంలో చెప్పినట్టు ఆయుష్షు, ఐశ్వర్యం లభిస్తాయి.
ఏవం కర్మానుసారేణ జన్తుర్ అన్త్యాం దశామ్ ఇతః । భవత్య్ అస్తఙ్గతవచో దృఙ్మర్మచ్ఛేదివేదనః
ఇలా, తన చేసిన పనుల ప్రకారం, ప్రతి జీవి చివరి స్థితికి చేరుకుంటాడు. ఆ సమయంలో మాటలు రావు, చూపు మసకబారిపోతుంది, శరీరంలో ముఖ్యమైన భాగాల్లో నొప్పి కలుగుతుంది.
మరణం మే సమాసేన కథయేన్దుసమాననే । కిం సుఖం మరణం కిం వా దుఃఖం మృత్వా చ కిం భవేత్
ఓ చంద్రవదనా, మరణం గురించి సంక్షేపంగా చెప్పు. మరణం ఎప్పుడు సుఖంగా ఉంటుంది? ఎప్పుడు దుఃఖంగా ఉంటుంది? మరణించిన తర్వాత ఏమవుతుంది?
త్రివిధాః పురుషాస్ సన్తి దేహస్యాన్తే ముమూర్షవః । మూర్ఖో ఽథ ధారణాభ్యాసీ యుక్తిమాన్ పురుషస్ తథా
శరీరం విడిచే సమయానికి మరణించాలనుకునే వారు ముగ్గురు రకాలు ఉంటారు: ఒకరు మూర్ఖులు, మరొకరు ధారణాభ్యాసం చేసే వారు, ఇంకొకరు వివేకం కలిగిన వారు.
అభ్యస్య ధారణాశ్ చేష్టా దేహం త్యక్త్వా యథాసుఖమ్ । ప్రయాతి ధారణాభ్యాసీ యుక్తియుక్తస్ తథైవ చ
ధారణాభ్యాసం చేసినవారు, అలాగే వివేకం కలిగినవారు, శరీరం విడిచిన తర్వాత సుఖంగా వెళ్లిపోతారు.
ధారణా యస్య నాభ్యాసం ప్రాప్తా నైవ స ముక్తిభాక్ । మూర్ఖస్ స్వమృతికాలే ఽసౌ దుఃఖమ్ ఏత్య్ అవశాశయః
ధారణాభ్యాసం సాధించని వారికి మోక్షం లభించదు. మూర్ఖుడు తన మరణ సమయానికి ఆశ లేక, బలహీనంగా, దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడు.
వాసనావేశవైవశ్యం భావయన్ విషయాశయః । దీనతాం పరమామ్ ఏతి పరిలూనమ్ ఇవామ్బుజమ్
ఇంద్రియాలపై ఆకర్షణ పెంచుకుంటూ, మనసులో దాగి ఉన్న వాసనలకు లోనై పోయినవాడు, లోతైన దుఃఖంలో పడిపోతాడు. అది ఎండిపోయిన తామరపువ్వు లాగా ఉంటుంది.
అశాస్త్రసంస్కృతమతిర్ అసజ్జనపరాయణః । మృతావ్ అనుభవత్య్ అన్తర్ దాహమ్ అగ్నావ్ ఇవ చ్యుతః
శాస్త్రజ్ఞానం లేకుండా, చెడ్డవారి సహవాసంలో ఉండే మనసు, మరణ సమయంలో లోపలుండే తాపాన్ని అనుభవిస్తుంది. అది నిప్పులో పడినట్టు కాలిపోతుంది.
యదా ఘర్ఘరకణ్ఠత్వం వైరూప్యం దృష్టివర్ణజమ్ । గచ్ఛత్య్ ఏష వినాశాత్మా తదా భవతి దీనధీః
గొంతు గర్జనగా మారి, చూపు మసకబారినప్పుడు, ఈ నాశనకరమైన స్థితి మనసును దిగులుగా చేస్తుంది.
పరమశ్యామలాలోకో దివాభ్యుదితరాత్రికః । భ్రమద్దిఙ్మణ్డలాభోగో ఘనమేచకితామ్బరః
అతని రూపం పూర్తిగా ముదురు రంగులోకి మారుతుంది. అది పగలు రాత్రిగా మారినట్టు, దిక్కులు తెలియని విధంగా తిరుగుతూ, మేఘాలా వంటి మబ్బుతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటుంది.
మర్మవ్యథావిధురితః ప్రభ్రమద్వృక్షమణ్డలః । ఆకాశీభూతవసుధో వసుధీభూతఖాన్తరః
ప్రాణస్థానాల్లో నొప్పితో బాధపడుతూ, చెట్ల మధ్య చూపు తిప్పుకుంటూ, భూమి ఆకాశంగా కనిపిస్తుంది, ఆకాశం భూమిగా అనిపిస్తుంది.
పరివృత్తకకుప్చక్ర ఉహ్యమాన ఇవార్ణవే । నీయమాన ఇవాకాశే ఘననిద్రోన్ముఖాశయః
బావిలో చక్రంలా తిరుగుతూ, సముద్రంలో ఎగురుతున్నట్టు, ఆకాశంలోకి లాగబడుతున్నట్టు, మనసు మబ్బుల నిద్రవైపు ఆకర్షితమవుతుంది.