ఏవమ్ ఏషా ప్రయాతా తు భర్తా పశ్య మమామ్బికే । ప్రవృత్తః ప్రాణసన్త్యాగే కర్తవ్యమ్ కిమ్ ఇహాధునా
ఇలా ఆమె వెళ్లిపోయింది, అంబికే! చూడు—ఆమె భర్త ప్రాణాన్ని విడిచిపెట్టడం మొదలుపెట్టాడు. ఇప్పుడు ఇక్కడ మనం ఏమి చేయాలి?
భావాభావేషు భావానాం కథం నియతిర్ ఆగతా । కథం భూయో ఽప్య్ అనియతిర్ మృతిజన్మాదిషూచితా
జీవుల ఉనికిలో, లేనివాటిలో, విధి ఎలా ప్రవేశించింది? మరలా, మరణం జననం లాంటి విషయాల్లో అవిధిని ఎలా చెబుతారు?
కథం స్వభావసంసిద్ధిః కథం సత్తా పదార్థగా । కథమ్ అగ్న్యాదిషూష్ణత్వం పృథ్వ్యాదౌ స్థిరతా కథమ్
స్వభావం ఎలా కలుగుతుంది? పదార్థాల్లో ఉండటం ఎలా వస్తుంది? అగ్ని మొదలైన వాటిలో వేడి ఎలా ఉంటుంది? భూమి మొదలైన వాటిలో స్థిరత్వం ఎలా ఉంటుంది?
హిమాదిషు కథం శైత్యం కా సత్తా కాలఖాదిషు । భావాభావగ్రహోత్సర్గస్ స్థూలసూక్ష్మదృశః కథమ్
హిమం వంటి వాటిలో చలిని ఎలా ఉంటుంది? కాలం, దిక్కులు మొదలైన వాటిలో ఉండటం ఏమిటి? ఉండటం, లేకపోవడం ఎలా వస్తాయి, పెద్దవి, చిన్నవి ఎలా కనిపిస్తాయి?
కథమ్ అత్యన్తమ్ ఉచ్ఛ్రాయం తృణగుల్మాఙ్కురాదికమ్ । వస్తునాయాత్య్ అనష్టే ఽపి స్థితే స్వోచ్ఛ్రాయకారణే
పుల్ల, పొద, మొక్క మొదలైన వాటిలో ఎక్కువ ఎత్తు ఎలా రాదు? వాటి ఎత్తుకు కారణం ఉన్నా, ఆ వస్తువు నశించకపోయినా, ఎందుకు ఎక్కువ ఎత్తు రావడం లేదు?
మహాప్రలయసంపత్తౌ సర్గాస్థాస్తమయే సతి । అనన్తాకాశమ్ ఆశాన్తం సద్ బ్రహ్మైవావతిష్ఠతే
మహాప్రళయ సమయంలో, సృష్టి అంతా అంతమైపోయినప్పుడు, అనంతమైన, ప్రశాంతమైన, ఆకాశంలా ఉండే పరబ్రహ్మమే మిగిలి ఉంటుంది.
తచ్చిద్రూపతయా తేజఃకణో ఽహమ్ ఇతి చేతతి । స్వప్నే సంవిద్ యథా హి త్వమ్ ఆకాశగమనాది వా
అది చైతన్య స్వరూపంగా తాను వెలుగు రేణువినిగా భావిస్తుంది—'నేనే ఈవని' అనుకుంటుంది. నీవు కలలో చైతన్యాన్ని అనుభవించటం, లేదా ఆకాశంలో ఎగరడం అనుభూతి చెందినట్లు.
తేజఃకణో సౌస్థూలత్వమ్ ఆత్మనాత్మని విన్దతి । అసత్యమ్ ఏవ సత్యాభం బ్రహ్మాణ్డం తద్ ఇదం స్మృతమ్
ఆ వెలుగు రేణువు తనలోనే స్థూలత్వాన్ని తెలుసుకుంటుంది. ఈ బ్రహ్మాండం నిజంగా లేనిదే అయినా, నిజమైనదిగా కనిపిస్తూ అలా గుర్తించబడుతుంది.
తత్రాన్తర్ బ్రహ్మ తద్ వేత్తి బ్రహ్మాహమ్ అయమ్ ఇత్య్ అథ । మనోరాజ్యం స కురుతే ఖాత్మైవ తద్ ఇదం జగత్
దానిలో బ్రహ్మ తానే బ్రహ్మనని తెలుసుకుంటుంది—'నేనే ఇది' అని భావిస్తుంది. ఆ తరువాత అది మనస్సులో రాజ్యాన్ని సృష్టిస్తుంది; ఈ జగత్తు నిజానికి దాని ఆకాశస్వరూపమైన తానే.
తస్మిన్ ప్రథమతస్ సర్గే యా యథా యత్ర సంవిదః । కథితాస్ తాస్ తథా తత్ర స్థితా అద్యాపి నిశ్చలాః
ఆ మొదటి సృష్టిలో, ఎక్కడ ఏ రూపంలో అవగాహన ఉందని చెప్పారో, అవన్నీ అచ్చంగా అక్కడే ఇప్పటికీ కదలకుండా నిలిచివున్నాయి.
యద్ యథా స్ఫురితం చిత్త్వం తత్ తథాన్యత్మ చిద్ భవేత్ । స్వయమ్ ఏవానియమితస్ తతస్ స్యాన్ నేహ కిఞ్చన
మనస్సు ఏ రూపంలో ఉన్నదో, అదే విధంగా అది వేరొక స్వరూపంగా కనిపిస్తుంది. అది తనంతట తానే నియంత్రణ లేకుండా ఉండే కాబట్టి, ఇక్కడ ఏదీ స్థిరంగా ఉండదు.
న చ నామ నకిఞ్చిత్త్వం యుజ్యతే చిత్స్వరూపిణః । త్యక్త్వా సమస్తసంస్థానం హి సంతిష్ఠతు వై కథమ్
చైతన్య స్వరూపానికి 'ఏదీ లేదు' అనే భావన సరిపోదు. ఎందుకంటే, అన్ని రూపాలను వదిలేసినప్పుడు అది ఎలా నిలిచిపోతుంది?
సర్గాదౌ స్వయమ్ ఏవాన్తశ్ చిద్ యథా కచితాత్మని । హిమాగ్న్యాదితయాద్యాపి సా తథాస్తే స్వసత్తయా
సృష్టి ప్రారంభంలో చైతన్యం తనలో తానే వివిధ రూపాలు ధరించుకుంది. ఇప్పటికీ అది మంచు, అగ్ని మొదలైనవిగా తన స్వభావంతోనే ఉంటుంది.
తస్మాత్ స్వసత్తాసన్త్యాగస్ సతః కర్తుం న యుజ్యతే । యదా చిదాదేస్ తేనేయం నియతిర్ న వినశ్యతి
కాబట్టి, ఉన్నవాడు తన స్వభావాన్ని వదిలేయడం సాధ్యం కాదు. చైతన్యం ఉన్నంత కాలం ఈ క్రమం నశించదు.
యద్ యథా కచితం యత్ర వ్యోమరూప్య్ అపి పార్థివమ్ । సర్గాదౌ తస్య చలితుమ్ అద్య యావన్ న యుజ్యతే
ఏది ఎక్కడ ఏ రూపంలో ఏర్పడిందో, అది ఆ సృష్టి ఆరంభం నుంచి ఇప్పటివరకు, ఆ స్థానం నుంచి తటస్థంగా కదలడం అసాధ్యం.
యా యథా చిత్ ప్రకచితా ప్రతిపక్షవిదం వినా । న సా తతః ప్రచలతి వేదనాభ్యాసతస్ స్వయమ్
ఏ భావం ఎలా వ్యక్తమైందో, దానికి వ్యతిరేక శక్తి లేకపోతే, అది అక్కడినుంచి తొలగదు; అనుభవపు అలవాటుతో అదే స్థితిలో ఉంటుంది.
జగదాదావ్ అనుత్పన్నం యచ్ చేదమ్ అనుభూయతే । తత్ సంవిద్వ్యోమకచనం స్వప్నస్త్రీసురతం యథా
ప్రపంచం ఆరంభంలో ఏది ఉత్పన్నం కాలేదో, అయినా ఇది అనుభవించబడుతోందో, అది మనస్సు ఆకాశంలో ఏర్పడినదే; అది కలలో స్త్రీ సుఖాన్ని అనుభవించినట్టు.
అసత్యమ్ ఏవ సత్యాభం ప్రతిభానమ్ ఇతి స్థితమ్ । ఇతి స్వభావసంవిత్తిర్ ఇత్థం భూతానుభూతయః
అసత్యమైనదే నిజమైనట్టు కనిపించడం స్థిరంగా ఉంది; ఇదే స్వభావ జ్ఞానం, అలాగే జీవుల అనుభవాలు కూడా ఇలానే ఉంటాయి.
సర్గాదౌ యా యథా రూఢా సంవిత్కచనసన్తతిః । సాద్యాపి చాలితాన్యేన స్థితా నియతిర్ దృశ్యతే
సృష్టి ఆరంభంలో ఏర్పడిన ఆ చైతన్య ప్రవాహం, ఇతర కారణాల వల్ల కదిలించబడినా, ఇప్పటికీ అలాగే కొనసాగుతూనే ఉంది అని మనం చూస్తున్నాము.
గృహీతవ్యోమతాసంవిచ్ చిద్వ్యోమ వ్యోమతాం గతమ్ । గృహీతకాలతాసంవిచ్ చిన్నభః కాలతాం గతమ్
ఆ చైతన్యం ఆకాశ స్వరూపాన్ని ధరించినప్పుడు అది ఆకాశ చైతన్యంగా మారుతుంది; అదే విధంగా, కాల స్వరూపాన్ని ధరించినప్పుడు అది కాల చైతన్యంగా మారుతుంది.
గృహీతజలసంవిద్ చిద్వ్యోమ వారి వ్యవస్థితమ్ । స్వప్నే తథా హి పురుషః పశ్యత్య్ ఆత్మని వారితామ్
నీటి స్వరూపాన్ని స్వీకరించిన ఆ చైతన్యం, ఆకాశంలో నీటి చైతన్యంగా నిలుస్తుంది; అలాగే, మనిషి కలలో తనలోనే నీటిని చూస్తాడు.
స్వమరుత్సంవిదా భాతి భవత్య్ ఏషా యథాస్థితా । చిచ్చమత్కారచాతుర్యమ్ అసద్ ఏతత్ సమూహతే
తన స్వంత వాయువు చైతన్యంతో అది ప్రకాశిస్తుంది, యథాస్థితిగా ఉంటుంది; ఈ చైతన్య మాయాజాలం అసత్యాన్ని సృష్టిస్తుంది.
ఖత్వం మరుత్త్వమ్ ఉర్వీత్వమ్ అప్త్వమ్ అగ్నిత్వమ్ అప్య్ అసత్ । వేత్త్య్ అన్తస్ స్వప్నసఙ్కల్పధ్యానేష్వ్ ఇవ చితిస్ స్వయమ్
ఆకాశం, గాలి, భూమి, నీరు, అగ్ని — ఇవన్నీ నిజంగా లేవు. మనసులో కలలు, ఊహలు, ధ్యానాల్లో మనకు తెలిసినట్లే, ఈ విషయాన్ని మన చైతన్యం లోపలే తెలుసుకుంటుంది.
మరణానన్తరం కర్మఫలానుభవనక్రమమ్ । సర్వకర్మేహశాన్త్యర్థం శ్రుతం శ్రేయస్కరం శృణు
మరణం తర్వాత కర్మఫలాలను అనుభవించే విధానం గురించి, ఇక్కడ అన్ని కర్మలు శాంతించేందుకు ఉపదేశించిన మేలైన విషయాన్ని విను.
రూఢాదిసర్గే నియతిర్ యైకద్విత్రిచతుర్మితా । పుష్ట్యాదిష్వ్ ఆయుషః పుంసాం తస్యాథ నియతిం శృణు
ప్రపంచ సృష్టి మొదట్లో ఒకటి, రెండు, మూడు లేదా నాలుగు విధాలుగా నిబంధనలు ఉంటాయి. పోషణ మొదలైన వాటిలో జీవుల ఆయుష్కాలానికి సంబంధించిన ఆ క్రమాన్ని ఇప్పుడు విను.
దేశకాలక్రియాద్రవ్యశుద్ధ్యశుద్ధీ స్వకర్మణామ్ । ఊనత్వే చాధికత్వే చ నృణాం కారణమ్ ఆయుషః
ప్రదేశం, కాలం, చర్య, పదార్థం ఇవి శుద్ధమైనవా, అశుద్ధమైనవా, అలాగే వారి స్వంత కర్మలు — ఇవి అన్నీ మనుషుల ఆయుష్కాలం తగ్గడానికి లేదా పెరగడానికి కారణాలు.
స్వకర్మధర్మే హ్రసతి హ్రసత్య్ ఆయుర్ నృణామ్ ఇహ । వృద్ధే వృద్ధిమ్ ఉపాయాతి సమమ్ ఏవ భవేత్ సమే
ప్రతి మనిషి తన కర్తవ్యాన్ని నిర్లక్ష్యం చేస్తే, ఆయుష్షు కూడా తగ్గిపోతుంది. అదే విధంగా, కర్తవ్యం పెరిగితే ఆయుష్షు పెరుగుతుంది. కర్తవ్యం స్థిరంగా ఉంటే, ఆయుష్షు కూడా అలాగే స్థిరంగా ఉంటుంది.
బాలమృత్యుప్రదైర్ బాలో యువా యౌవనమృత్యుదైః । వృద్ధమృత్యుప్రదైర్ వృద్ధః కర్మభిర్ మృతిమ్ ఋచ్ఛతి
చిన్నవాడు చిన్న వయసులో మరణానికి కారణమయ్యే పనుల వల్ల చనిపోతాడు. యువకుడు యవ్వనంలో మరణానికి దారితీసే పనుల వల్ల చనిపోతాడు. వృద్ధుడు వృద్ధాప్యంలో మరణానికి కారణమయ్యే పనుల వల్ల మరణిస్తాడు.
యో యథా శాస్త్రమ్ ఆరబ్ధం స్వధర్మమ్ అనుతిష్ఠతి । భాజనం భవతి శ్రీమాన్ స యథాశాస్త్రమ్ ఆయుషః
ఎవరైనా శాస్త్రంలో చెప్పినట్టు తన కర్తవ్యాన్ని నిబద్ధంగా చేస్తే, అతడికి శాస్త్రంలో చెప్పినట్టు ఆయుష్షు, ఐశ్వర్యం లభిస్తాయి.
ఏవం కర్మానుసారేణ జన్తుర్ అన్త్యాం దశామ్ ఇతః । భవత్య్ అస్తఙ్గతవచో దృఙ్మర్మచ్ఛేదివేదనః
ఇలా, తన చేసిన పనుల ప్రకారం, ప్రతి జీవి చివరి స్థితికి చేరుకుంటాడు. ఆ సమయంలో మాటలు రావు, చూపు మసకబారిపోతుంది, శరీరంలో ముఖ్యమైన భాగాల్లో నొప్పి కలుగుతుంది.