మనో మననవిక్షుబ్ధం దిశో దశ విధావతి । మన్దరాహననోద్ధూతం క్షీరార్ణవపయో యథా
మనస్సు ఆలోచనలతో కలకలమై, పది దిశల్లో పరుగెడుతుంది; అది మందరపర్వతం దెబ్బతో కలకలలాడిన పాలసముద్రపు నీళ్లలా ఉంటుంది.
కల్లోలకలనావర్తం మాయామకరమాలినమ్ । న నిరోద్ధుం సమర్థో ఽస్మి మనోమోహమహార్ణవమ్
మనస్సులో అలలు, చక్రాలు, మాయమృగాలతో నిండిన మాయా మోహ మహాసముద్రాన్ని నేను అదుపు చేయలేను.
భోగదూర్వాఙ్కురాకాఙ్క్షీ శ్వభ్రపాతమ్ అచిన్తయన్ । మనోహరిణకో బ్రహ్మన్ దూరం విపరిధావతి
ఆనందాల పచ్చికోసిన ఆశతో, లోతైన గోతిలో పడిపోతానని ఆలోచించకుండా, ఓ బ్రహ్మన్, మనస్సు అనే జింక చాలా దూరం పరుగెత్తుతుంది.
న కదాచన మే చేతస్ తామ్ ఆలూనవిశీర్ణతామ్ । త్యజత్య్ ఆకులయా వృత్త్యా చఞ్చలత్వమ్ ఇవార్ణవః
నా మనస్సు ఎప్పుడూ అలమటిస్తూ, ఆందోళనతో తడబడుతూ, సముద్రం ఎప్పుడూ అలలతో కదిలేలా, ఆ చిత్తభ్రాంతి స్థితిని వదలదు.
చేతశ్ చఞ్చలయా వృత్త్యా చిన్తానిచయచఞ్చురమ్ । ధృతిం బధ్నాతి నైకత్ర కేసరీ పఞ్జరే యథా
మనస్సు ఆందోళనతో, ఎన్నో ఆలోచనలతో కలవరపడి, తన ధృడతను ఎన్నో చోట్ల కట్టిపడేస్తుంది; పంజరంలో ఉన్న సింహంలా.
మనో మోహరథారూఢం శరీరాచ్ ఛమతాసుఖమ్ । హరత్య్ ఉపగతోద్యోగం హంసః క్షీరమ్ ఇవామ్భసః
మనస్సు మోహరథంపై ఎక్కి, శరీరానికి తాత్కాలికమైన సుఖాన్ని దోచుకుంటుంది; హంస నీటిలోంచి పాలను వేరు చేసుకున్నట్టు.
అనల్పకల్పనాతల్పే నిలీనాశ్ చిత్తవృత్తయః । మునీన్ద్ర న ప్రబుధ్యన్తే తేన తప్తో ఽహమ్ ఆకులః
అనంతమైన ఊహల చిన్న మంచంలో మనస్సు చలనలు దాగిపోయి, మునీంద్రా, అవి మేలుకోవడం లేదు. అందుకే నేను బాధతో, కలవరంతో ఉన్నాను.
క్రోడీకృతదృఢగ్రన్థితృష్ణాసూత్రోమ్భితాత్మనా । విహగో జాలకేనేవ బ్రహ్మన్ బద్ధో ఽస్మి చేతసా
గాఢంగా కట్టుబడిన తృష్ణతో, బ్రహ్మన్, నేను మనస్సు వల్ల పిట్ట వలలో చిక్కినట్టు బంధించబడ్డాను.
సతతామర్షధూమేన చిన్తాజ్వాలాబిలేన చ । వహ్నినేవ తృణం శుష్కం మునే దగ్ధో ఽస్మి చేతసా
ఎప్పటికీ మానని కోపపు పొగతో, ఆందోళన అగ్నిజ్వాలల గుహలో, మునీ, పొడిచెప్పు మంటలో కాలిపోయినట్టు, నేను మనస్సు వల్ల దగ్ధుడనయ్యాను.
క్రూరేణ జడతాం యాతస్ తృష్ణాభార్యానుగామినా । శవః కౌలేయకేనేవ బ్రహ్మన్ భుక్తో ఽస్మి చేతసా
క్రూరమైన తృష్ణ వెంబడించి, బ్రహ్మన్, నేను మూర్ఖుడనైపోయాను. శవాన్ని కోలే యకుడు తినినట్టు, నేను మనస్సు చేత పూర్తిగా మింగబడ్డాను.
తరఙ్గతరలాస్ఫాలవృత్తినా జడరూపిణా । తటవృక్ష ఇవౌఘేన బ్రహ్మన్ నీతో ఽస్మి చేతసా
ఓ బ్రహ్మన్, నా మనస్సు అలలతో ఊగిసలాడుతూ, స్థిరంగా లేకుండా, మూర్ఖంగా ఉండి, నదికట్టపై వృక్షాన్ని ప్రవాహం ఎగురవేసినట్లు నన్ను కూడా ఈ మనస్సు ఎక్కడికో తీసుకెళ్లింది.
అవాన్తరనిపాతాయ శూన్యేనాక్రమణాయ చ । తృణం చణ్డానిలేనేవ దూరే నున్నో ఽస్మి చేతసా
నా మనస్సు ఖాళీగా, స్థిరత లేకుండా ఉండి, గాలి తుపాను గడ్డి తుప్పు దూరంగా తోసినట్లుగా, నన్ను కూడా చాలా దూరానికి విసిరేసింది.
సంసారజలధేర్ అస్మాన్ నిత్యమ్ ఉత్తరణోన్ముఖః । సేతునేవ పయఃపూరో రోధితో ఽస్మి కుచేతసా
ఈ సంసారసముద్రాన్ని దాటి వెళ్లాలని ఎప్పుడూ ప్రయత్నిస్తున్నా, నా మలినమైన మనస్సు వలన, ఆనకట్ట నీటిని అడ్డుకునేలా, నేను ముందుకెళ్లలేక అడ్డుపడ్డాను.
పాతాలాద్ గచ్ఛతా పృష్ఠం పృష్ఠాత్ పాతాలగామినా । కూపకాష్ఠం కుదామ్నేవ వేష్టితో హ్య్ అస్మి చేతసా
పాతాళంలోకి పడిపోతున్నదాన్ని మరొకటి వెనుక నుంచి పట్టుకున్నట్లు, బావిలో దూకిన దుంగను కట్టి ఉంచినట్లు, నా మనస్సు నన్ను చుట్టిపట్టుకుంది.
మిథ్యైవ స్ఫారరూపేణ విచారవిశరారుణా । బాలో వేతాలకేనేవ గృహీతో ఽస్మి స్వచేతసా
నా మనస్సే అసత్యంగా పెద్దదిగా, విచారణతో పదేపదే పదును పడుతూ, చిన్నపిల్లవాడిని పిశాచం పట్టుకున్నట్టు నన్ను బంధించింది.
వహ్నేర్ ఉష్ణతరశ్ శైలాద్ అపి కష్టతరక్రమః । వజ్రాద్ అపి దృఢో బ్రహ్మన్ దుర్నిగ్రహమనోగ్రహః
ఓ బ్రహ్మన్, అది అగ్నికన్నా వేడిగా, కొండకన్నా దాటలేనిదిగా, వజ్రంలా గట్టిగా, అదుపు చేయలేనంత భయంకరంగా ఉంది.
చేతః పతతి కార్యేషు విహగశ్ చామిషేష్వ్ ఇవ । క్షణేన విరతిం యాతి బాలః క్రీడనకాద్ ఇవ
మనస్సు కార్యాలపై పక్షి ఆహారంపై పడిపోవడంలా ఆకర్షితమవుతుంది, వెంటనే పిల్లవాడు బొమ్మను వదిలేయడంలా దూరమవుతుంది.
జడప్రకృతిర్ ఆలోలో వితతావర్తవృత్తిమాన్ । మనోఽబ్ధిర్ ఈహితవ్యాలో దూరాన్ నయతి తాత మామ్
తండ్రీ, మనస్సు సహజంగా మౌఢ్యంతో కూడినదైనా, అలజడిగా, సర్పాలతో నిండిన సముద్రంలా వంపులు తిరుగుతూ, నన్ను దూరంగా తీసుకెళ్తోంది.
అప్య్ అబ్ధిపానాన్ మహతస్ సుమేరూల్లఙ్ఘనాద్ అపి । అపి వహ్న్యశనాత్ సాధో విషమశ్ చిత్తనిగ్రహః
ఓ మహానుభావా, సముద్రాన్ని త్రాగడం, సుమేరు పర్వతాన్ని దాటి పోవడం, అగ్నిని తినడం కూడా సులభమే; కానీ మనసును నియంత్రించటం అంత తేలిక కాదు.
చిత్తం కారణమ్ అర్థానాం తస్మిన్ సతి జగత్త్రయమ్ । తస్మిన్ క్షీణే జగత్ క్షీణం తచ్ చికిత్స్యం ప్రయత్నతః
ఈ లోకంలోని అన్ని విషయాలకు మూలం మనసే. మనసు ఉన్నంతవరకు మూడు లోకాలు ఉంటాయి. అది లయమైతే, లోకమూ అంతమవుతుంది. అందుకే మనసును జాగ్రత్తగా శాంతింప చేయాలి.
చిత్తాద్ ఇమాని సుఖదుఃఖశతాని నూనమ్ అభ్యాగతాన్య్ అగవరాద్ ఇవ కాననాని । తస్మిన్ వివేకవశతస్ తనుతాం ప్రయాతే మన్యే మునే నిపుణమ్ ఏవ గలన్తి తాని
ఈ అనేక ఆనందాలు, బాధలు అన్నీ మనసు నుంచే పుట్టుకొస్తాయి; ఇవి సస్యశ్యామలమైన భూమిలో అడవుల్లా పెరుగుతాయి. వివేకంతో మనసు తగ్గితే, ఓ మునీంద్రా, ఇవన్నీ సహజంగా తగ్గిపోతాయని నేను భావిస్తున్నాను.
సకలగుణజయాశా యత్ర బద్ధా మహద్భిస్ తమ్ అరిమ్ ఇహ విజేతుం చిత్తమ్ అభ్యుత్థితో ఽహమ్ । విగతరతితయాన్తర్ నాభినన్దామి లక్ష్మీం జడమలినవిశాలాం మేఘమాలామ్ ఇవేన్దుః
అన్ని గుణాలను జయించాలనే ఆశ మహానుభావులు కూడా మనసుపైనే పెట్టారు. ఆ శత్రువైన మనసును జయించేందుకు నేను ఇక్కడ సిద్ధపడ్డాను. అంతరంగిక కలతలు పోయిన తర్వాత, స్థూలమైన, జడమైన, మలినమైన ఐశ్వర్యాన్ని నేను మేఘమాలను చూసిన చంద్రుడిలా ఆస్వాదించను.
హార్దాన్ధకారశర్వర్యా తృష్ణయేహ దురన్తయా । చరన్తి చేతనాకాశే దోషకౌశికపఙ్క్తయః
మనస్సు అనే ఆకాశంలో, లోపలి చీకటి రాత్రిలో, తీరని తాపత్రయంగా, తప్పుల పక్షులు వరుసగా సంచరిస్తున్నాయి.
అన్తర్దాహప్రదాయిన్యా సమూఢరసమార్దవః । పఙ్క ఆదిత్యదీప్త్యేవ శోషం నీతో ఽస్మి చిన్తయా
లోపల మండే బాధ వల్ల, దాని అసలు రుచి పూర్తిగా పండిపోవడంతో, నేను ఆందోళనతో ఎండిపోయాను, ఎండలో మట్టి ఎండిపోతున్నట్టు.
మమ చిత్తమహారణ్యే వ్యామోహతిమిరాకులే । శూన్యే తాణ్డవినీ మత్తా భృశమ్ ఆశాపిశాచికా
నా మనస్సు అనే అరణ్యంలో, మాయా చీకటి మందంగా కమ్ముకున్నప్పుడు, ఆశ అనే పిశాచిని ఖాళీగా, మత్తులో ఉల్లాసంగా నాట్యం చేస్తోంది.
రజోరచితనీహారా కాఞ్చనావచయోజ్జ్వలా । నూనం వికాసమ్ ఆయాతి చిన్తా మే ఽశోకమఞ్జరీ
రజోగుణంతో ఏర్పడిన పొగమంచు, బంగారు రంగులో మెరిసిపోతూ, నా ఆందోళన ఇప్పుడు అశోకమంజరి పుష్పంలా వికసిస్తోంది.
అలమ్ అన్తర్ భ్రమాయైషా తృష్ణా కవలితాశయా । ఆయాతా విషమోల్లాసమ్ ఊర్మిర్ అమ్బునిధావ్ ఇవ
ఈ లోపలి గందరగోళానికి ఇక చాలు. మనసులో ఏ ఆశయాన్ని అయినా మింగేసే ఈ తృష్ణ, విషంలా మురిసిపోతూ, సముద్రంలో ఎగిసిపడే అలలా ఉప్పొంగి వచ్చింది.
ఉద్దామకల్లోలరవా దేహాద్రౌ వహతీవ మే । తరఙ్గితతరాకారా తరత్తృష్ణాతరఙ్గిణీ
ఈ తృష్ణా నది, నా శరీర పర్వతం మీదుగా ఉప్పొంగే బలమైన అలల శబ్దంతో ప్రవహిస్తూ, ఎప్పటికప్పుడు మారిపోతున్న అలలతో ఎగిసిపడుతుంది.
వేగం సంరోద్ధుమ్ ఉదితో వాత్యయేవ జరత్తృణమ్ । నీతః కలుషయా క్వాపి ధియాయం చిత్తచాతకః
దాని వేగాన్ని ఆపాలని ప్రయత్నిస్తే, అది గాలివానలో ఎండిన గడ్డి లాగ ఎగిరిపోతుంది. నా మనస్సు, చాతకపక్షిలా, మలినమైన ఆలోచనలతో ఎక్కడికో తేలిపోతుంది.
యాం యామ్ అహమ్ అధీతాస్థామ్ ఆశ్రయామి గుణశ్రియమ్ । తాం తాం కృన్తతి మే తృష్ణా తన్త్రీమ్ ఇవ కుమూషికా
ఏ మంచి లక్షణాన్ని నేనెప్పుడైనా అలవర్చుకోవాలని చూశాను, దాన్ని తృష్ణ ఎలుక వీణ తంతిని కత్తిరించినట్టు వెంటనే తెంపేస్తుంది.