పుత్రదారకలత్రాణి తన్త్రం మన్త్రవివర్జితమ్ । ప్రసారితమ్ అనేనేహ దురహఙ్కారవైరిణా
కుమారులు, భార్యలు, కుటుంబాలు — ఇవన్నీ ఇక్కడ ఒక వలలా విస్తరించబడ్డాయి. వీటికి అసలు శక్తి లేకుండా, ఈ దురహంకారమనే శత్రువు వాటిని అలా ఏర్పరిచాడు.
ప్రమార్జితే ఽహమ్ ఇత్య్ అస్మిన్ పదే స్వయమ్ అఖిద్యతా । ప్రమార్జితా భవన్త్య్ ఏవ సర్వ ఏవ దురాధయః
‘నేను’ అన్న భావన పూర్తిగా పోయినప్పుడు, అదే సమయంలో అన్ని చెడు బాధలు నిజంగా నశిస్తాయి.
అహమ్ ఇత్య్ అమ్బుదే శాన్తే శనైస్ సుశమశాలిని । మనోమననసమ్మోహమిహికా క్వాపి గచ్ఛతి
‘నేను’ అనే సముద్రం శాంతంగా, పూర్తిగా నిశ్శబ్దంగా ఉన్నప్పుడు, మనస్సును మాయ చేసే మబ్బు మెల్లగా ఎక్కడికో కనుమరుగవుతుంది.
నిరహఙ్కారవృత్తేర్ మే మౌర్ఖ్యాచ్ ఛోకేన సీదతః । యత్ కిఞ్చిద్ ఉచితం బ్రహ్మంస్ తద్ ఆఖ్యాతుమ్ ఇహార్హసి
నాకు ఇప్పుడు అహంకారం లేనప్పటికీ, మూర్ఖత్వం వల్ల, దుఃఖంతో ఇక్కడ నలిగిపోతున్నాను. మహర్షీ, నాకు ఏది యోగ్యమో దయచేసి చెప్పండి.
సర్వాపదాం నిలయమ్ అధ్రువమ్ అన్తరస్థమ్ ఉన్ముక్తమ్ ఉత్తమగుణేన న సంశ్రయామి । యత్నాద్ అహఙ్కృతిపదం పరితో ఽతిదుఃఖం శేషేణ మాం సమనుశాధి మహానుభావ
సర్వ రకాల అపాయాలకు నిలయమైన, శాశ్వతముకాని, లోపల దాగి ఉన్న, ఉన్నతమైన గుణం లేని ఆ స్థితిలో నేను ఆశ్రయం పొందను. మహానుభావా, నేను ఈ అహంకార బాధతో పూర్తిగా బాధపడుతూ ఉన్నాను. దయచేసి నన్ను సత్యంగా బోధించండి.
దోషైర్ జర్జరతాం యాతం సత్కార్యాద్ ఆర్యసేవితాత్ । వాతాత్తపిఞ్ఛలవవచ్ చేతశ్ చలతి చఞ్చలమ్
దోషాల వల్ల బలహీనమై, మంచి పనుల్లో నిమగ్నమై, మంచివారు గౌరవించినా, మనస్సు గాలిలో ఎగిరే పక్షిపొగ్గు లాగా ఎప్పుడూ చంచలంగా, స్థిరంగా ఉండదు.
ఇతశ్ చేతశ్ చ సువ్యగ్రం వ్యర్థమ్ ఏవాభిధావతి । దూరాద్ దూరతరం దీనం గ్రామే కౌలేయకో యథా
ఈ మనస్సు ఇక్కడా అక్కడా బాగా కలవరపడి, వృథాగా పరుగెడుతుంది. అది దూరంగా, ఇంకా దూరంగా, నిరాశగా మారుతుంది, ఊరిలో కొత్తగా వచ్చిన వాడిలా.
న ప్రాప్నోతి క్వచిత్ కిఞ్చిత్ ప్రాప్తైర్ అపి మహాధనైః । నాన్తస్ సమ్పూర్ణతామ్ ఏతి కరణ్డక ఇవామ్బుభిః
ఎక్కడైనా ఎంతటి ధనం సంపాదించినా, మనస్సు ఏమీ పొందదు. అది లోపల ఎప్పుడూ తృప్తి చెందదు, నీటితో ఎప్పటికీ నిండని గంపలా.
నిత్యమ్ ఏవ మనశ్ శూన్యం కదాశావాగురావృతమ్ । న మనాఙ్ నిర్వృతిం యాతి మృగో యూథాద్ ఇవ చ్యుతః
మనస్సు ఎప్పుడూ ఖాళీగా ఉండి, ఆశల వలలో చిక్కుకొని ఉంటుంది. అది కొంచెం సంతోషం కూడా పొందదు; గుంపు నుంచి వేరుపడిన జింకలా తడబడుతూ ఉంటుంది.
తరఙ్గతరలాం వృత్తిం దధద్ ఆలూనశీర్ణతామ్ । పరిత్యజ్య క్షణమ్ అపి న మనో యాతి నిర్వృతిమ్
మనస్సు అలలలా చంచలంగా, బాధలతో అలసిపోయి, శాంతిని వదిలేసిన తర్వాత ఒక్క క్షణం కూడా సుఖాన్ని పొందదు.
మనో మననవిక్షుబ్ధం దిశో దశ విధావతి । మన్దరాహననోద్ధూతం క్షీరార్ణవపయో యథా
మనస్సు ఆలోచనలతో కలకలమై, పది దిశల్లో పరుగెడుతుంది; అది మందరపర్వతం దెబ్బతో కలకలలాడిన పాలసముద్రపు నీళ్లలా ఉంటుంది.
కల్లోలకలనావర్తం మాయామకరమాలినమ్ । న నిరోద్ధుం సమర్థో ఽస్మి మనోమోహమహార్ణవమ్
మనస్సులో అలలు, చక్రాలు, మాయమృగాలతో నిండిన మాయా మోహ మహాసముద్రాన్ని నేను అదుపు చేయలేను.
భోగదూర్వాఙ్కురాకాఙ్క్షీ శ్వభ్రపాతమ్ అచిన్తయన్ । మనోహరిణకో బ్రహ్మన్ దూరం విపరిధావతి
ఆనందాల పచ్చికోసిన ఆశతో, లోతైన గోతిలో పడిపోతానని ఆలోచించకుండా, ఓ బ్రహ్మన్, మనస్సు అనే జింక చాలా దూరం పరుగెత్తుతుంది.
న కదాచన మే చేతస్ తామ్ ఆలూనవిశీర్ణతామ్ । త్యజత్య్ ఆకులయా వృత్త్యా చఞ్చలత్వమ్ ఇవార్ణవః
నా మనస్సు ఎప్పుడూ అలమటిస్తూ, ఆందోళనతో తడబడుతూ, సముద్రం ఎప్పుడూ అలలతో కదిలేలా, ఆ చిత్తభ్రాంతి స్థితిని వదలదు.
చేతశ్ చఞ్చలయా వృత్త్యా చిన్తానిచయచఞ్చురమ్ । ధృతిం బధ్నాతి నైకత్ర కేసరీ పఞ్జరే యథా
మనస్సు ఆందోళనతో, ఎన్నో ఆలోచనలతో కలవరపడి, తన ధృడతను ఎన్నో చోట్ల కట్టిపడేస్తుంది; పంజరంలో ఉన్న సింహంలా.
మనో మోహరథారూఢం శరీరాచ్ ఛమతాసుఖమ్ । హరత్య్ ఉపగతోద్యోగం హంసః క్షీరమ్ ఇవామ్భసః
మనస్సు మోహరథంపై ఎక్కి, శరీరానికి తాత్కాలికమైన సుఖాన్ని దోచుకుంటుంది; హంస నీటిలోంచి పాలను వేరు చేసుకున్నట్టు.
అనల్పకల్పనాతల్పే నిలీనాశ్ చిత్తవృత్తయః । మునీన్ద్ర న ప్రబుధ్యన్తే తేన తప్తో ఽహమ్ ఆకులః
అనంతమైన ఊహల చిన్న మంచంలో మనస్సు చలనలు దాగిపోయి, మునీంద్రా, అవి మేలుకోవడం లేదు. అందుకే నేను బాధతో, కలవరంతో ఉన్నాను.
క్రోడీకృతదృఢగ్రన్థితృష్ణాసూత్రోమ్భితాత్మనా । విహగో జాలకేనేవ బ్రహ్మన్ బద్ధో ఽస్మి చేతసా
గాఢంగా కట్టుబడిన తృష్ణతో, బ్రహ్మన్, నేను మనస్సు వల్ల పిట్ట వలలో చిక్కినట్టు బంధించబడ్డాను.
సతతామర్షధూమేన చిన్తాజ్వాలాబిలేన చ । వహ్నినేవ తృణం శుష్కం మునే దగ్ధో ఽస్మి చేతసా
ఎప్పటికీ మానని కోపపు పొగతో, ఆందోళన అగ్నిజ్వాలల గుహలో, మునీ, పొడిచెప్పు మంటలో కాలిపోయినట్టు, నేను మనస్సు వల్ల దగ్ధుడనయ్యాను.
క్రూరేణ జడతాం యాతస్ తృష్ణాభార్యానుగామినా । శవః కౌలేయకేనేవ బ్రహ్మన్ భుక్తో ఽస్మి చేతసా
క్రూరమైన తృష్ణ వెంబడించి, బ్రహ్మన్, నేను మూర్ఖుడనైపోయాను. శవాన్ని కోలే యకుడు తినినట్టు, నేను మనస్సు చేత పూర్తిగా మింగబడ్డాను.
తరఙ్గతరలాస్ఫాలవృత్తినా జడరూపిణా । తటవృక్ష ఇవౌఘేన బ్రహ్మన్ నీతో ఽస్మి చేతసా
ఓ బ్రహ్మన్, నా మనస్సు అలలతో ఊగిసలాడుతూ, స్థిరంగా లేకుండా, మూర్ఖంగా ఉండి, నదికట్టపై వృక్షాన్ని ప్రవాహం ఎగురవేసినట్లు నన్ను కూడా ఈ మనస్సు ఎక్కడికో తీసుకెళ్లింది.
అవాన్తరనిపాతాయ శూన్యేనాక్రమణాయ చ । తృణం చణ్డానిలేనేవ దూరే నున్నో ఽస్మి చేతసా
నా మనస్సు ఖాళీగా, స్థిరత లేకుండా ఉండి, గాలి తుపాను గడ్డి తుప్పు దూరంగా తోసినట్లుగా, నన్ను కూడా చాలా దూరానికి విసిరేసింది.
సంసారజలధేర్ అస్మాన్ నిత్యమ్ ఉత్తరణోన్ముఖః । సేతునేవ పయఃపూరో రోధితో ఽస్మి కుచేతసా
ఈ సంసారసముద్రాన్ని దాటి వెళ్లాలని ఎప్పుడూ ప్రయత్నిస్తున్నా, నా మలినమైన మనస్సు వలన, ఆనకట్ట నీటిని అడ్డుకునేలా, నేను ముందుకెళ్లలేక అడ్డుపడ్డాను.
పాతాలాద్ గచ్ఛతా పృష్ఠం పృష్ఠాత్ పాతాలగామినా । కూపకాష్ఠం కుదామ్నేవ వేష్టితో హ్య్ అస్మి చేతసా
పాతాళంలోకి పడిపోతున్నదాన్ని మరొకటి వెనుక నుంచి పట్టుకున్నట్లు, బావిలో దూకిన దుంగను కట్టి ఉంచినట్లు, నా మనస్సు నన్ను చుట్టిపట్టుకుంది.
మిథ్యైవ స్ఫారరూపేణ విచారవిశరారుణా । బాలో వేతాలకేనేవ గృహీతో ఽస్మి స్వచేతసా
నా మనస్సే అసత్యంగా పెద్దదిగా, విచారణతో పదేపదే పదును పడుతూ, చిన్నపిల్లవాడిని పిశాచం పట్టుకున్నట్టు నన్ను బంధించింది.
వహ్నేర్ ఉష్ణతరశ్ శైలాద్ అపి కష్టతరక్రమః । వజ్రాద్ అపి దృఢో బ్రహ్మన్ దుర్నిగ్రహమనోగ్రహః
ఓ బ్రహ్మన్, అది అగ్నికన్నా వేడిగా, కొండకన్నా దాటలేనిదిగా, వజ్రంలా గట్టిగా, అదుపు చేయలేనంత భయంకరంగా ఉంది.
చేతః పతతి కార్యేషు విహగశ్ చామిషేష్వ్ ఇవ । క్షణేన విరతిం యాతి బాలః క్రీడనకాద్ ఇవ
మనస్సు కార్యాలపై పక్షి ఆహారంపై పడిపోవడంలా ఆకర్షితమవుతుంది, వెంటనే పిల్లవాడు బొమ్మను వదిలేయడంలా దూరమవుతుంది.
జడప్రకృతిర్ ఆలోలో వితతావర్తవృత్తిమాన్ । మనోఽబ్ధిర్ ఈహితవ్యాలో దూరాన్ నయతి తాత మామ్
తండ్రీ, మనస్సు సహజంగా మౌఢ్యంతో కూడినదైనా, అలజడిగా, సర్పాలతో నిండిన సముద్రంలా వంపులు తిరుగుతూ, నన్ను దూరంగా తీసుకెళ్తోంది.
అప్య్ అబ్ధిపానాన్ మహతస్ సుమేరూల్లఙ్ఘనాద్ అపి । అపి వహ్న్యశనాత్ సాధో విషమశ్ చిత్తనిగ్రహః
ఓ మహానుభావా, సముద్రాన్ని త్రాగడం, సుమేరు పర్వతాన్ని దాటి పోవడం, అగ్నిని తినడం కూడా సులభమే; కానీ మనసును నియంత్రించటం అంత తేలిక కాదు.
చిత్తం కారణమ్ అర్థానాం తస్మిన్ సతి జగత్త్రయమ్ । తస్మిన్ క్షీణే జగత్ క్షీణం తచ్ చికిత్స్యం ప్రయత్నతః
ఈ లోకంలోని అన్ని విషయాలకు మూలం మనసే. మనసు ఉన్నంతవరకు మూడు లోకాలు ఉంటాయి. అది లయమైతే, లోకమూ అంతమవుతుంది. అందుకే మనసును జాగ్రత్తగా శాంతింప చేయాలి.