కిం చిత్తమ్ ఏతద్ భవతి కిం వా భవతి నో కథమ్ । కథమ్ ఏవంమయాద్ రూపాన్ నాన్యద్ భవతి వా క్షణాత్
ఈ మనస్సు ఉందా లేదా లేదు? ఇది ఎలా ఇలా అవుతుంది? ఎలా ఈ మనస్సు నుండి రూపాలు ఒక్కసారిగా ఉద్భవిస్తాయో, లేదా ఉద్భవించవో, అర్థం కావడం లేదు.
ప్రత్యేకమ్ ఏవ యచ్ చిత్తం తద్ ఏవంరూపశక్తిమత్ । పృథక్ ప్రత్యేకమ్ ఉదితాః ప్రతిచిత్తం జగద్భ్రమాః
ప్రతి ఒక్కరి మనస్సుకి ఇలాంటి రూపాలను సృష్టించే శక్తి ఉంటుంది. ప్రతి మనస్సుకి వేరుగా, వేరుగా, ప్రపంచ భ్రమలు పుట్టుకొస్తుంటాయి.
క్షణకల్పజగత్సఙ్గాత్ సముద్యన్తి గలన్తి చ । నిమేషాత్ కస్యచిత్ కల్పాత్ కస్యచిత్ తత్ క్రమం శృణు
ఒక్క క్షణం పాటు ఉండే లోక సమూహం అయినా, యుగాల పాటు ఉండే లోక సమూహం అయినా, అవి పుట్టి, మళ్లీ లయమవుతాయి. కొందరికి ఒక్క క్షణంలోనే, మరికొందరికి చాలా కాలంలోనే ఇది జరుగుతుంది. ఈ క్రమాన్ని విను.
మరణాదేర్ మహామోహాద్ అనన్తరమ్ ఇయం స్థితిః । క్షణాచ్ చిరాద్ వోదేత్య్ ఆశు తత్రేమం త్వం క్రమం శృణు
మరణం తరువాత లేదా గొప్ప మాయ వల్ల వెంటనే ఈ స్థితి వస్తుంది. ఇది కొందరికి తక్షణమే, మరికొందరికి ఆలస్యంగా కలుగుతుంది. ఇప్పుడు ఈ క్రమాన్ని విను.
మరణాదిమయీ మూర్ఛా ప్రత్యేకేనానుభూయతే । యైవైతాం విద్ధి సుమతే మహాప్రలయయామినీమ్
మరణం మొదలైన మూర్ఛా ప్రతి ఒక్కరికీ వేర్వేరుగా అనుభవంలోకి వస్తుంది. ఓ జ్ఞానవంతుడా, ఇదే మహాప్రళయానికి దారినని తెలుసుకో.
తదన్తే తనుతే సర్గం సర్వ ఏవ పృథక్ పృథక్ । సహజస్వప్నసఙ్కల్పసమ్భ్రమాచలవృత్తివత్
అది ముగిసిన తర్వాత, ప్రతి ఒక్కరూ వేర్వేరుగా సృష్టిని ప్రదర్శిస్తారు. ఇది సహజమైన కలలు, ఊహలు, అయోమయాల కదలికల వలె ఉంటుంది.
మహాప్రలయరాత్ర్యన్తే విరాడాత్మా మనోవపుః । యథేదం తనుతే తద్వత్ ప్రత్యేకం మృత్యనన్తరమ్
మహాప్రళయ రాత్రి చివర్లో, మనస్సే రూపంగా ఉన్న విరాటాత్మ ఈ లోకాన్ని సృష్టిస్తుంది. అలాగే, మరణం తర్వాత ప్రతి ఒక్కరూ వేర్వేరుగా ఇదే విధంగా సృష్టిస్తారు.
మృతేర్ అనన్తరం సర్గో యథా స్మృత్యానుభూయతే । విరాట్ తథానుభవతి నాతో విశ్వమ్ అకారణమ్
మరణం అనంతరం సృష్టి జ్ఞాపకంగా అనుభవించబడుతుంది. విరాట్పురుషుడూ అలాగే అనుభవిస్తాడు. అందువల్ల ఈ విశ్వం కారణం లేకుండా ఉద్భవించదు.
మహతి ప్రలయే రామ సర్వే హరిహరాదయః । విదేహముక్తతాం యాన్తి స్మృతేః క ఇవ సమ్భవః
ఓ రామా, మహాప్రళయ సమయంలో విష్ణువు, శివుడు మొదలైనవారు అందరూ శరీరరహిత విముక్తిని పొందుతారు. అప్పుడు జ్ఞాపకం ఎలా ఉండగలదు?
అస్మదాదిప్రబుద్ధాత్మా కిలావశ్యం విముచ్యతే । కథం భవన్తు వాముక్తా విదేహాః పద్మజాదయః
మనవంటి జ్ఞానంతో ఉన్నవాడు తప్పకుండా విముక్తుడవుతాడు. అలాంటప్పుడు బ్రహ్మ మొదలైన శరీరరహితులు విముక్తి పొందకపోవడం ఎలా సాధ్యం?
అద్యత్వే తే హి యే జీవాస్ తేషాం మరణజన్మసు । స్మృతిః కారణతామ్ ఏతి మోక్షాభావవశాద్ ఇహ
ప్రస్తుతం ఉన్న జీవులకు మరణం, జననం జరుగుతుంటే, విముక్తి లేకపోవడం వల్ల జ్ఞాపకం కారణంగా మారుతుంది.
జీవో హి మృతిమూర్ఛాన్తే యద్ అన్తః ప్రోన్మిషన్న్ ఇవ । అనున్మిషిత ఏవాస్తే తత్ ప్రధానమ్ ఉదాహృతమ్
జీవుడు మరణ నిద్ర చివరలో లోపల లేచినట్టు అనిపించినా, పూర్తిగా లేచిపోకపోతే, ఆ స్థితినే ప్రధాన స్థితి అంటారు.
తద్ వ్యోమ ప్రకృతిస్ సోక్తా తద్ అవ్యక్తం జడాజడమ్ । సంసృతేర్ అస్మృతేశ్ చైవ క్రమ ఏష భవోదయే
అది ఆకాశం అని, అది మూల ప్రకృతి అని, అది అవ్యక్తం అని, అది జడమైనదీ, చైతన్యమైనదీ అని అంటారు. ఈ విధంగా ప్రపంచం ఉద్భవించే సమయంలో సంసారం, మరచిపోవడం ఇలా క్రమంగా జరుగుతాయి.
బోధోన్ముఖత్వే హి మహత్ తత్ ప్రబుద్ధం యదా భవేత్ । తదా తన్మాత్రదిక్కాలక్రియాభూతాద్య్ ఉదేతి ఖాత్
ఆ మహత్తత్త్వం జ్ఞానానికి మొగ్గు చూపి, పూర్తిగా మేలుకొన్నప్పుడు, ఆ ఆకాశం నుంచి సూక్ష్మతత్త్వాలు, దిక్కులు, కాలం, క్రియ, భూతాలు మొదలైనవి ఉద్భవిస్తాయి.
తద్ ఏవోచ్ఛూనమ్ ఆబుద్ధం భవతీన్ద్రియపఞ్చకమ్। తద్ ఏవ బుధ్యతే దేహం స ఏషో ఽస్త్య్ ఆతివాహికః
అదే మేలుకోని, ఏకరూపంగా ఉన్న స్థితి ఐదు ఇంద్రియాలుగా మారుతుంది. అదే మేలుకొన్నప్పుడు శరీరంగా అవుతుంది. ఇదే సూక్ష్మశరీరం అని అంటారు.
చిరకాలప్రత్యయతః కల్పనాపరిపీవరః । ఆధిభౌతికతాబోధమ్ ఆధత్తే ఽథైష ఏవ వః
చిరకాలంగా వచ్చిన వాసనల వల్ల, ఊహలతో నిండిన ఈ సూక్ష్మశరీరం, తర్వాత భౌతిక శరీరమనే భావనను స్వీకరిస్తుంది. మీ అందరికీ ఇదే విధంగా జరుగుతుంది.
యదైవ మ్రియతే జన్తుః పశ్యత్య్ ఆశు తదైవ సః । తత్రైవ భువనాభోగమ్ ఇదమ్ ఇత్థమ్ అవస్థితమ్
ఏ ప్రాణి మరణించే క్షణంలోనే, అదే వేళ ఈ లోకానుభవాన్ని యథాతథంగా అక్కడే స్పష్టంగా చూస్తుంది.
వ్యోమ్నైవానుభవత్య్ అచ్ఛమ్ అహం జగద్ ఇతి భ్రమమ్ । వ్యోమరూపం వ్యోమరూపీ జీవో జాత ఇవాత్మవాన్
ఆకాశం ద్వారానే, 'నేనే ఈ జగత్తు' అనే స్పష్టమైన మాయను అనుభవిస్తుంది; ఆ జీవుడు కూడా ఆకాశ స్వరూపుడిగా, ఆత్మగా పుట్టినట్టు అనిపిస్తుంది.
పురపత్తనశైలార్కతారానికరదన్తురమ్ । జరామరణవైక్లవ్యవ్యాధిసఙ్కటకోటరమ్
పట్టణాలు, గ్రామాలు, పర్వతాలు, సూర్యులు, నక్షత్ర సమూహాలు — ఇవన్నీ ముదితనం, మరణం, బలహీనత, వ్యాధి, కష్టాల గుహలతో నిండిపోయి ఉంటాయి.
సభావాభావసంరమ్భస్థూలసూక్ష్మచలాచలమ్ । సాద్రిద్యూర్వీనదీశాహోరాత్రికల్పక్షయోదయమ్
ఉనికి, లేనితనం, స్థూలం, సూక్ష్మం, కదిలే, నిలిచిపోయినవి, పర్వతాలు, భూమి, నదులు, దిశలు, పగలు-రాత్రులు, యుగాల ఆరంభం-అంతం ఇలా అన్నీ కలిసినవిగా ఉంటాయి.
అహం జాతో ఽమునా పిత్రా కిలాత్రేత్య్ ఆత్తనిశ్చయమ్ । ఇయం మాతా ధనమ్ ఇదం మమేత్య్ ఉదితవాసనమ్
నేను ఈ తండ్రి ద్వారా, ఈ వంశంలో పుట్టాను అని నిశ్చయంగా భావిస్తూ, ఇది నా తల్లి, ఇది నా ధనం అని మనసులో అలవాట్లు ఏర్పడతాయి.
సుకృతం దుష్కృతం చేతి మమేతి కృతకల్పనమ్ । బాలో ఽభూవమ్ అహం త్వ్ అద్య యువేతి విలసన్ హృది
ఇది నా పుణ్యం, ఇది నా పాపం అని భావించి, ఇవన్నీ నాదే అని ఊహించుకుంటూ, నేను చిన్నవాడిని, ఇప్పుడు యువకుడిని అని మనసులో ఆడుకుంటూ ఉంటాడు.
ప్రత్యేకమ్ ఏవమ్ ఉదితస్ సంసారవనషణ్డకః । తారాకుసుమితో నీలమేఘచఞ్చలపల్లవః
ఇలా ప్రతి ఒక్కరిలో కూడా ఈ సంసారపు అడవి పుట్టుకొస్తుంది; అది నక్షత్రాలు, పువ్వులతో వికసిస్తూ, నీలి మేఘాల వలె కంపించే ఆకులతో ఉంటుంది.
చరన్నరమృగానీకస్ సురాసురవిహఙ్గమః । సాలోకకౌసుమరజోమాయాగహనకుఞ్జకః
మనుషులు, జంతువుల మందలతో తిరుగుతూ, దేవతలు, అసురులు, పక్షులతో కూడి, లోకాల పుష్పరేణువుతో, మాయా మోహపు దట్టమైన అడవిలో విహరిస్తూ ఉంటుంది.
అబ్ధిపుష్కరిణీపూర్ణో మేర్వాద్యచలలోష్టకః । చిత్తపుష్కరబీజే ఽన్తర్ నిలీనానుభవాఙ్కురః
సముద్రపు కమలపొంగులతొ నిండిన ఈ లోకం, మేరు మొదలైన పర్వతశిఖరాలు కేవలం మట్టికట్టలు లాగా ఉంటాయి. మనసు అనే కమలపు విత్తనంలో, అనుభవం అనే మొక్క ఇంకా లోపల దాగి ఉంటుంది.
యత్రైష మ్రియతే జీవస్ తత్రైవం పశ్యతి క్షణాత్ । ప్రత్యేకమ్ ఉదితేష్వ్ ఏవం జగత్షణ్డేషు భూరిశః
ఈ జీవుడు ఎక్కడ మరణించినా, అక్కడే ఒక క్షణంలో ఇలా చూస్తాడు. ప్రతి సృష్టిలో, ప్రతి ప్రపంచంలో ఇదే విధంగా, మళ్లీ మళ్లీ జరుగుతూనే ఉంటుంది.
కోటయో బ్రహ్మరుద్రేన్ద్రమరుద్విష్ణువివస్వతామ్ । మేర్వబ్ధిమణ్డలద్వీపలోకాన్తరదృశం గతాః
బ్రహ్మ, రుద్ర, ఇంద్ర, మరుత్, విష్ణు, సూర్యుడు వంటి కోట్లు, మేరు, సముద్రాలు, ద్వీపాలు, లోకాలు అన్నీ ఎన్నోసార్లు కనిపించి, మాయమైపోయాయి.
యాతా యాస్యన్తి యాన్త్య్ ఏతా దృష్తయో ఽనష్టరూపిణి । యా బ్రహ్మణ్య్ ఉపబృంహాఢ్యే తాః కే గణయితుం క్షమాః
ఈ దృశ్యాలు పోయాయి, పోతున్నాయి, పోతూ ఉంటాయి — నశించని పరమార్థంలో. బ్రహ్మంతో పరిపూర్ణమైన వాటిని లెక్కించగలవారు ఎవరు?
ఏవం కుడ్యమయం విశ్వం నాస్త్య్ ఏవ మననాద్ ఋతే । మననం చ ఖమ్ ఏవాతస్ తద్ ఇదానీం విచారయ
ఈ లోకం గోడలతో కూడినదిగా కనిపించినా, ఆలోచన లేకుండా నిజంగా లేదు. ఆ ఆలోచన కూడా ఖాళీ ఆకాశమే. ఈ విషయాన్ని ఇప్పుడు బాగా ఆలోచించు.
యద్ ఏవ తచ్ చిదాకాశం తద్ ఏవ పరమం స్మృతం । మననం చ చిదాకాశం తద్ ఏవ పరమం పదమ్
ఏది ఆ చైతన్య ఆకాశమో, అదే పరమమైనదిగా భావించబడుతుంది. ఆలోచన కూడా చైతన్య ఆకాశమే; అదే పరమ స్థితి.