ఆకాశభూధరనికుఞ్జగుహాన్తరాల పిణ్డోపమస్థితతమోఽమ్బుదపీఠపూరమ్ । వ్యాలోలభూతరభసాకులకల్పవాత వ్యాధూతలోకకరకాణ్డకవాటకల్పమ్
ఆకాశంలో పర్వత గుహల మధ్య ఖాళీల్లో చీకటి ముద్దలా నిలిచి, మేఘాల ఆసనాన్ని నింపుతోంది. ఆ సమయంలో, భూతాల ఆటల వలె గాలివాటం, లోకపు తలుపులను చెట్ల కాండాల్లా ఊపుతోంది.
ఏవం నిశాచరాచారచిరఘోరే రణాఙ్గనే । ఉల్లసన్తీషు వేతాలక్ష్వేడాసూడ్డామరారవైః
ఇలా, రాత్రివేళ సంచరించే భూతాల భయంకరమైన సంచారాలతో ఎప్పుడూ భయానకంగా ఉండే యుద్ధభూమిలో, వేతాళాల అరుపులు, గుడ్లగూబల కేకలు గట్టిగా వినిపిస్తున్నాయి.
నభఃప్రేక్షకసేనాసు ప్రగతాసు యథాగతమ్ । విశ్రాన్తేష్వ్ ఇవ భూపేషు రథాదిషు నిజాస్పదే
ఆకాశాన్ని చూస్తున్న సైన్యాలు వచ్చిన విధంగానే వెళ్లిపోయినప్పుడు, రాజులు తమ తమ రథాల్లో, ఇతర స్థలాల్లో విశ్రాంతిగా ఉండిపోతారు.
మహాసరోజల ఇవ జనే దృశ్యే రణాఙ్గనే । అహనీవ జనాచారే స్థితే శ్యామాచరేహితే
పోరుబీదులో, అది ఒక పెద్ద సరస్సులా కనిపిస్తూ, జనులు పగలు నడిచినట్టు నిలబడి ఉంటారు; చీకటి వారు వెనక్కు తగ్గినప్పుడు, రాత్రి మనుషుల మధ్య సాగిపోవడం ఆగినట్టుగా ఉంటుంది.
హస్తహార్యతమఃపిణ్డస్ఫుటకుడ్యే నిశాగృహే । లాభోత్సవోచ్ఛలచ్చిత్తే భూతసఙ్ఘే ప్రనృత్యతి
చీకటి ముద్దలు గోడలపై స్పష్టంగా పడిన రాత్రి ఇంట్లో, లాభోత్సవం ఉల్లాసంగా మనసులో ఉప్పొంగినప్పుడు, భూతగణం ఆనందంగా నృత్యం చేస్తుంది.
నిశ్శబ్దశాన్తసఞ్చారే నిద్రాముద్రే కకుబ్గణే । లీలాపతిర్ ఉదారాత్మా కిఞ్చిత్ ఖిన్నమనా ఇవ
ఆకాశ దిశల్లో, నిశ్శబ్దంగా, శాంతంగా కదలికలు ఉన్నప్పుడు, లీలాపతి, మహాత్ముడు, కొంత అలసటతో, నిద్రాభావంలో ఉన్నట్టుగా కనిపిస్తాడు.
ప్రాతఃకార్యం విచార్యాశు మన్త్రిభిర్ మన్త్రకోవిదైః । దీర్ఘచన్ద్రసమాకారే శయనే హిమశీతలే
ఉదయం జరిగిన వెంటనే, రాజ్యపరమైన పనులు మంత్రులచే త్వరగా ఆలోచించబడ్డాయి. ఆ సమయంలో అతడు చంద్రమండలంలా పొడవుగా, వెచ్చదనంగా ఉన్న మంచంపై విశ్రాంతిగా పడుకున్నాడు.
చన్ద్రోదయనిభే వాసగృహే శిశిరకోటరే । నిద్రాం ముహూర్తమ్ అగమన్ ముద్రితేక్షణపుష్కరః
పొడవైన చంద్రుడు ఉదయించేలా ఉన్న ఆ గదిలో, చల్లదనంగా, సురక్షితంగా ఉన్న చోట అతడు కొంతసేపు నిద్రించాడు. ఆ సమయంలో అతని కమలపువ్వులాంటి కళ్ళు మృదువుగా మూసుకుండి ఉన్నాయి.
అథ తే లలనే వ్యోమ తత్ పరిత్యజ్య తద్ గృహమ్ । రన్ధ్రైర్ వివిశతుర్ వాతలేఖో ఽబ్జముకులం యథా
అప్పుడే, ఓ సుందరీ, వారు ఆ ఇంటిని వదిలిపెట్టి, ఆకాశంలోకి ప్రవేశించారు. అది యథా, గాలి కమలపు ముక్కులోని రంధ్రాల ద్వారా లోపలికి ప్రవేశించినట్లు.
ఇయన్మాత్రమ్ ఇదం స్థూలం శరీరం వాగ్విదాం వర । రన్ధ్రేణ తన్తుతనునా కథం ప్రవిశతి ప్రభో
ఓ వాగ్మీశ్వరా, ఈ స్థూలమైన శరీరం ఇంత మాత్రమే ఉన్నా, దారంలా పలుచని రంధ్రం ద్వారా అది లోపలికి ఎలా ప్రవేశించగలదు ప్రభూ?
ఆధిభౌతికదేహో ఽయమ్ ఇతి యస్య మతిభ్రమః । తస్యాసావ్ అణురన్ధ్రేణ గన్తుం శక్నోతి నానఘ
ఓ పాపరహితుడా, ఈ శరీరం భౌతికమే అని ఎవరి మనస్సు మాయలో పడుతుందో, వారు చిన్న రంధ్రం గుండా వెళ్లలేరు.
రోధితో ఽహమ్ అనేనేతి న మామ్య్ అత్రేతి యస్య ధీః । అనుభూతానుభవినీ భవతీత్య్ అనుభూయతే
నన్ను ఇది ఆపింది అని, లేదా నేను ఇక్కడ లేను అని ఎవరి బుద్ధి పరిమితి చెందదో, అనుభవమే వారికి అనుభవించేవాడిగా మారుతుంది.
యేనానుభూతం పూర్వార్ధం గచ్ఛామీతి స తత్క్రియః । కథం భవతి పశ్చార్ధగమనోన్ముఖచేతనః
ఎవరైనా ముందుగా అనుభవించినవాడు, 'నేను వెళ్తాను' అని అనుకుంటే, ఆ పని చేయడమే జరుగుతుంది. మరి ఆవగాహన తరువాతి భాగం వైపు ఎలా మళ్లుతుంది?
వారి నైవోర్ధ్వమ్ ఆయాతి నాధో గచ్ఛతి పావకః । యా యథైవ ప్రవృత్తా చిత్ సా తథైవావతిష్ఠతే
నీరు ఎప్పుడూ పైకి ఎక్కదు, అగ్ని ఎప్పుడూ కిందికి పోదు; వాటికి ఎలా స్వభావమో, మనసు కూడా అలాగే నడిచిన దారిలోనే నిలిచి ఉంటుంది.
ఛాయాయామ్ ఉపవిష్టస్య కుతస్ తాపానుభూతయః । అన్యసంవేదనో ఽన్యోఽర్థః కేనచిన్ నానుభూయతే
ఒకడు నీడలో కూర్చుంటే ఎక్కడా వేడి అనుభవించడు. ఒకరి అనుభవాన్ని మరొకరు ఎప్పుడూ అనుభవించలేరు.
యా యథా సమ్ప్రవృత్తా చిత్ సా తథైవ స్థితిం గతా । పరమేణ ప్రయత్నేన నీయతే ఽన్యాం దశాం పునః
మనస్సు ఏ దిశగా పోయిందో, అదే విధంగా ఉంటుంది; దాన్ని మరో స్థితికి తేవాలంటే గొప్ప ప్రయత్నం చేయాలి.
సర్పైకప్రత్యయో రజ్జ్వామ్ అసత్యప్రత్యయాద్ బలాత్ । నివర్తతే ఽన్యథా త్వ్ ఏష తిష్ఠత్య్ ఏవ యథాస్థితమ్
కట్టులో పాము ఉందని తప్పుడు భావన వచ్చినప్పుడు, బలవంతంగా ఆ భావన పోతుంది; లేకపోతే అది అలాగే ఉండిపోతుంది.
యథా సంవిత్ తథా చిత్తం యథా చిత్తం తథేహితమ్ । బాలం ప్రత్య్ అపి సంసిద్ధమ్ ఏతత్ కో నానుభూయతే
ఎలా జ్ఞానం ఉంటే అలా మనస్సు ఉంటుంది; మనస్సు ఎలా ఉంటే, అలాగే మన చర్యలు ఉంటాయి. ఇది చిన్నపిల్లకైనా స్పష్టంగా తెలుస్తుంది—ఇదిని అనుభవించని వారు ఎవరు?
యః పునస్ స్వప్నసఙ్కల్పపురుషప్రతిమాకృతిః । ఆకాశమాత్రకాకారస్ స కథం కేన రోధ్యతే
కానీ కలలో, ఊహలో, లేదా చిత్రంలో కనిపించే మనిషి రూపం, ఖాళీ ఆకాశంలా ఉండే దానిని ఎవరు, ఎలా అడ్డగించగలరు?
చిత్తమాత్రశరీరం తు సర్వస్యైవ హి సర్వతః । విద్యతే వేదనాత్వే తత్ క్వచిద్ ఏతీవ హృద్గతాత్
ప్రతి ఒక్కరికీ, ఎక్కడ చూసినా, శరీరం అనేది మనస్సే. అది అనుభూతిగా కనిపిస్తుంది, కానీ కొన్ని సార్లు అది హృదయం నుంచి పుట్టినట్టు అనిపిస్తుంది.
యథాభిమతమ్ ఏవాస్య భవత్య్ అస్తమయోదయమ్ । ఆదిసర్గే స్వభావోత్థం పశ్చాద్ ద్వైతైక్యభావనమ్
వాడు ఎలా ఊహిస్తే, అతనికి ఉదయం, సాయంత్రం కూడా అలాగే జరుగుతాయి. సృష్టి ఆరంభంలో అవి సహజంగా వస్తాయి, తరువాత ద్వైతం, అద్వైతం అనే భావనల వల్ల కలుగుతాయి.
చిత్తాకాశం చిదాకాశమ్ ఆకాశం చ తృతీయకమ్ । విద్ధ్య్ ఏతత్ త్రయమ్ ఏవైకమ్ అవినాభావతావశాత్
మనస్సు ఆకాశం, చైతన్య ఆకాశం, భౌతిక ఆకాశం — ఈ మూడు వాస్తవానికి విడదీయరాని ఒకటే అని తెలుసుకో.
ఏతచ్ చిత్తశరీరం త్వం విద్ధి సర్వగతోదయమ్ । యథా సంవేదనేచ్ఛత్వాద్ యథా సంవేదనోదయమ్
ఈ మనస్సు-శరీరాన్ని అన్ని చోట్ల వ్యాపించి ఉన్నదిగా తెలుసుకో. అనుభవించాలనే కోరికతో ఎలా ప్రబలుతుందో, అనుభవం కలిగినప్పుడు ఎలా ఉద్భవిస్తుందో అలాగే ఇది వ్యాపిస్తుంది.
వసతి త్రసరేణ్వన్తర్ నీయతే గగనోదరే । లీయతే ఽఙ్కురకోశేషు రసీభవతి పల్లవే
ఇది ధూళి కణంలో నివసిస్తుంది, ఆకాశపు లోపలికి తీసుకెళ్లబడుతుంది, విత్తనపు పొరల్లో కలిసిపోతుంది, మొక్కలో రసంగా మారుతుంది.
ఉల్లసత్య్ అమ్బువీచిత్వే ప్రనృత్యతి శిలోదరే । ప్రవర్షత్య్ అమ్బుదో భూత్వా శిలీభూయావతిష్ఠతే
ఇది నీటి అలగా ప్రకాశిస్తుంది, రాయిలో లోపల నాట్యం చేస్తుంది, మేఘమై వర్షంగా కురుస్తుంది, మళ్లీ రాయిగా మారి స్థిరంగా నిలుస్తుంది.
యథేచ్ఛమ్ అమ్బరే యాతి జఠరే ఽపి చ భూభృతామ్ । అనన్తమ్ ఆకాశవపుర్ ధత్తే ఽథ పరమాణుతామ్
ఇది తన ఇష్టానుసారం ఆకాశంలో తిరుగుతుంది, పర్వతాల పొట్టల్లో కూడా ప్రవేశిస్తుంది. అనంతమైన ఆకాశరూపాన్ని తీసుకుంటుంది, మరలా సూక్ష్మమైన పరమాణువుగా మారుతుంది.
భవత్య్ అద్రివరాధారో బద్ధపీఠో నభశ్శిరః । దేహస్యాన్తర్ బహిర్ అపి దధద్వరతనూరుహమ్
ఇది మహా పర్వతాలకు ఆధారంగా, స్థిరంగా ఉండే పీఠంగా, ఆకాశాన్ని తలగా ధరించి, శరీరంలోపల బయట ఉన్నదాన్ని, అనేక రూపాల మొగ్గలను కూడా మోయగలదిగా మారుతుంది.
భవత్య్ ఆకాశమ్ ఆధత్తే కోటీః పద్మజసద్మనామ్ । అనన్యాస్ స్వాత్మనామ్భోధిర్ ఆవర్తరచన ఇవ
ఇది ఆకాశంలా మారి, కోట్లాది పద్మంలో పుట్టిన గృహాలను మోయగలదు. తనంతట తానే ఉన్న సముద్రంలా, అనేక వలయాల ఏర్పాట్లతో ప్రత్యేకంగా ఉంటుంది.
అనుద్భిన్నప్రబోధో ఽసౌ సర్గాదౌ చిత్తదేహకః । ఆకాశాత్మా మహాన్ భూత్వా వేత్తి ప్రకృతితాం గతః
సృష్టి ఆరంభంలో, ఇంకా జ్ఞానం లేని ఈ మనస్సు-శరీరం, ఆకాశంలా విస్తృతంగా ఉంటుంది. అది గొప్పదిగా మారి, తన స్వభావాన్ని తెలుసుకొని, అందులోనే నిలిచి ఉంటుంది.
అసత్యమ్ ఏవ వారిత్వం బుద్ధ్వోదేతీవ తత్తయా । వన్ధ్యాపుత్రో ఽయమ్ అస్మీతి యథా స్వప్నభ్రమే నరః
దాని నీటి స్వభావం నిజమైనదేమీ కాదు, కానీ బుద్ధి వల్ల అది ఉద్భవించినట్టు కనిపిస్తుంది. అది కలలో మనిషి 'నేను వంధ్యాపుత్రుడిని' అని ఊహించుకునే విధంగా ఉంటుంది.