ఉల్లాసబహులాన్ అన్తః కల్లోలాన్ అక్రమాకులాన్ । జడాన్ ప్రస్రవతి స్ఫారాన్ ప్రావృషీవ తరఙ్గిణీ
వర్షాకాలంలో నది ఎలా ఉల్లాసంగా, గట్టిగా, ఆగకుండా అలలు ఎగిసిపడుతుందో, అలాగే మూర్ఖమైన మనస్సు లోపల ఎన్నో ఉల్లాసపు తరంగాలతో నిండిపోతుంది.
చిన్తాదుహితరో బహ్వ్యో భూరిదుర్లలితేరితాః । చఞ్చలాః ప్రభవన్త్య్ అస్యాస్ తరఙ్గాస్ సరితో యథా
ఆ మనస్సులో ఎన్నో అనవసర ఆలోచనల వల్ల, అనేక విచిత్రమైన కోరికలు కలగజేసి, నదిలో అలలు ఎలా ఎగిసిపడతాయో అలా ఎన్నో చంచలమైన తరంగాలు పుట్టుకొస్తుంటాయి.
ఏషా హి పదమ్ ఏకత్ర న నిబధ్నాతి దుర్భగా । ముగ్ధేవానియతాచారమ్ ఇతశ్ చేతశ్ చ ధావతి
ఈ దురదృష్టమైన మనస్సు ఒక చోట నిలబడదు; మూర్ఖుడిలా నియమం లేకుండా, అటూ ఇటూ పరుగెడుతుంది.
జనయన్తీ పరం దాహం పరామృష్టాఙ్గికా సతీ । వినాశమ్ ఏవ ధత్తే ఽన్తర్ దీపలేఖేవ కజ్జలమ్
దీనిని తాకినప్పుడు లోపల తీవ్రమైన దహనం కలుగుతుంది; చివరికి దీపంలో కాజలంలా, తానే తాను నాశనం చేసుకుంటుంది.
గుణాగుణవిచారేణ వినైవ కిల పార్శ్వగమ్ । రాజప్రకృతివన్ మూఢా దురారూఢావలమ్బతే
ధర్మం, అధర్మం ఏమిటో విచారించకుండా, ఎదుట ఉన్నదానిపైనే మూర్ఖుడు ఎలా రాజును ఆశ్రయించే వాడివాడిగా, తనకు దగ్గరగా ఉన్నదానిపైనే అతడు అంధంగా అంటిపడి ఉంటాడు.
కర్మణా తేన తేనైషా విస్తారమ్ ఉపగచ్ఛతి । దోషాశీవిషవేగస్య యత్ క్షీరవిసరాయతే
తన చేసిన పనుల వల్ల అది మరింత విస్తరించుకుంటూ పోతుంది. ఇది పాము విషం పాలలో కలిసిపోయి ఎలా వ్యాపించునో అలాగే వ్యాపిస్తుంది.
తావచ్ ఛీతమృదుస్పర్శః పరే స్వే చ జనే జనః । వాత్యయేవ హిమం యావచ్ ఛ్రియా న పరుషీకృతః
ఒకడు ధనికుడు కాకముందు, స్నేహితులకు, పరాయివారికీ చల్లగా, మృదువుగా ఉంటాడు. మంచు తాకినట్టు అందరికీ సంతోషాన్ని ఇస్తాడు. కానీ ధనం వచ్చాక, అది వాతావరణం మారినప్పుడు మంచు కఠినమయ్యేలా, అతడి స్వభావం కూడా కఠినమవుతుంది.
ప్రాజ్ఞాశ్ శూరాః కృతజ్ఞాశ్ చ పేశలా మృదవశ్ చ యే । పాంసుముష్ట్యేవ మణయశ్ శ్రియా తే మలినీకృతాః
తెలివైనవారు, ధైర్యవంతులు, కృతజ్ఞులు, మంచి స్వభావం కలవారు, మృదువైనవారు — వీరందరూ మణులు మట్టితో మురికైనట్టు, ధనంతో కలుషితమవుతారు.
న శ్రీస్ సుఖాయ భగవన్ దుఃఖాయైవ హి కల్పతే । గుప్తం వినాశనం ధత్తే మృతిం విషలతా యథా
ప్రభూ, ఐశ్వర్యం ఆనందాన్ని ఇవ్వదు; అది బాధకే దారి తీస్తుంది. అది లోపల నాశనాన్ని దాచుకొని ఉంటుంది, విషం మరణాన్ని తెచ్చినట్లే.
శ్రీమాన్ అజననిన్ద్యశ్ చ శూరశ్ చాప్య్ అవికత్థనః । సమదృష్టిః ప్రభుశ్ చైవ దుర్లభాః పురుషాస్ త్రయః
ఈ లోకంలో మూడు రకాల మనుషులు అరుదు: ధనవంతుడై పుట్టుక వల్ల ఎవరూ నిందించని వాడు, ధైర్యవంతుడై పొగడకపోయే వాడు, సమదృష్టితో ఉన్న శక్తివంతుడు.
ఏషా హి విషమా దుఃఖభోగినాం గహనా గుహా । ఘనమోహగజేన్ద్రాణాం విన్ధ్యశైలమహాటవీ
ఇది బాధపడేవారికి ప్రమాదకరమైన, లోతైన గుహలా ఉంది; ఘనమైన మోహంలో ఉన్న ఏనుగులకు వింధ్యపర్వతాల్లోని అరణ్యంలా ఉంది.
సత్కార్యపద్మరజనీ దుఃఖకైరవచన్ద్రికా । సద్దృష్టిదీపికావాత్యా కల్లోలౌఘతరఙ్గిణీ
ఇది మంచి పనుల పద్మానికి రాత్రిలా, బాధల కైరవానికి చంద్రికలా, సత్యదృష్టి దీపానికి బలమైన గాలిలా, అలలతో ఉప్పొంగే నదిలా ఉంది.
సమ్భ్రమాభ్రాద్రిపదవీ విషాదవిషవర్ధినీ । కేదారికా వికల్పానాం ఖదా కుభయభోగినామ్
అది అయోమయపు మేఘాల కొండదారి, నిరాశను పెంచే విషం, సందేహాల పొలము, చెడ్డ భోగాల్లో మునిగిపోయినవారికి పాతాళంలా ఉంటుంది.
హిమం వైరాగ్యవల్లీనాం వికారోలూకయామినీ । రాహుదంష్ట్రా వివేకేన్దోస్ సౌజన్యామ్భోజచన్ద్రికా
అది వైరాగ్యమనే వల్లి కొమ్మలకు మంచు, వక్రబుద్ధి ఉన్నవారికి అంధకార రాత్రి, వివేకమనే చంద్రునికి రాహువు దవడ, దయ అనే కమలానికి చంద్రకాంతిలా ఉంటుంది.
ఇన్ద్రాయుధవద్ ఆలోలనానారాగమనోహరా । లోలా తడిద్ ఇవోత్పన్నధ్వంసినీ జడసంశ్రయా
అది ఇంద్రధనుస్సు లా రంగులారంగులుగా ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది; మెరుపు లా చంచలంగా, పుట్టి నాశనం చేస్తుంది; మాంద్యానికి ఆశ్రయం అవుతుంది.
చపలా వర్జితా రత్యా నకులీ నకులీనజా । విప్రలమ్భనతాత్పర్యహేతూగ్రమృగతృష్ణికా
అది చంచలంగా, ఆనందం లేని దశలో, ముంగిసల మధ్య ముంగిసిలా ఉంటుంది; వేరుపాటు, తపన కలిగించే భయంకరమైన మాయజలమై ఉంటుంది.
లహరీవైకరూపేణ క్షణం పదమ్ అకుర్వతీ । చలా దీపశిఖేవాతిదుర్జ్ఞేయాగతిగోచరా
ఒక తరంగం లాగా క్షణకాలం ఒక రూపంలో కనిపించి, వెంటనే మారిపోతుంది. దీపం జ్వాలలా ఎప్పుడూ కదులుతూ, ఆమె నడకలు ఎంత పరిశీలించినా గ్రహించలేనివి.
సింహీవ విగ్రహవ్యగ్రకరీన్ద్రకులపాతినీ । ఖడ్గధారేవ శిశిరా తీక్ష్ణా తీక్ష్ణాశయాశ్రయా
సింహిని లాగా యుద్ధానికి సిద్ధంగా, ఏనుగుల రాజును పడగొట్టే దారుణతతో ఉంటుంది. పదునైన ఖడ్గంలా చల్లగా, గట్టిగా, గుండెల్లో ముల్లులాంటి సంకల్పాలతో నిలిచి ఉంటుంది.
నానయోపహతార్థిన్యా దురాధిపరిపీనయా । పశ్యామ్య్ అభవ్యయా లక్ష్మ్యా కిఞ్చిద్ దుఃఖాద్ ఋతే సుఖమ్
ఇతరులు ఎంత ప్రయత్నించినా ఆమె ఉద్దేశ్యం మారదు, క్రూరుడైన రాజు గర్వంతో పొంగిపోతుంది. ఇలాంటి దురదృష్టంలో బాధ తప్ప ఆనందం ఏమాత్రం కనిపించదు.
ద్వారేణోత్సారితా లక్ష్మీః పునర్ ఏతి తమోఽరిణా । అహో వత హృతస్థానా నిర్లజ్జా దుర్జనాస్పదా
చీకటి శత్రువు తలుపు దగ్గర నుండి లక్ష్మిని తరిమివేసినా, ఆమె మళ్లీ తిరిగి వస్తుంది. హాయ్! స్థానం కోల్పోయినా, ఆమెకు సిగ్గు లేదు; దుర్జనుల ఆశ్రయంగా మారుతుంది.
మనోరమా కర్షతి చిత్తవృత్తిం కదర్యసాధ్యా క్షణభఙ్గురా చ । వ్యాలావలీగర్భనివృత్తదేహా శ్వభ్రోత్థితా పుష్పలతేవ లక్ష్మీః
ఆకర్షణీయమైనదిగా కనిపించే లక్ష్మి మనసును ఆకట్టుకుంటుంది. కానీ దురాశపడి పట్టుకున్నవారికి మాత్రమే దక్కుతుంది, అది క్షణంలోనే పోయిపోతుంది. పాముల గుట్టులో పుట్టినదిలా, లోతైన గుహలోంచి పుష్పలతలా బయటపడుతుంది.
ఆయుః పల్లవకోణాగ్రలమ్బామ్బుకణభఙ్గురమ్ । ఉన్మత్తమ్ ఇవ సన్త్యజ్య యాత్య్ అకాణ్డే శరీరకమ్
ఆయుష్కాలం ఆకుపచ్చ ఆకునకు చివరలో వేలాడే నీటి బొట్టు లాంటిది, ఎంత నాజూగానో. అది పిచ్చివాడిలా శరీరాన్ని వదిలేసి, ఒక్కసారిగా పోయిపోతుంది.
విషయాశీర్విషాసఙ్గపరిజర్జరచేతసామ్ । అప్రౌఢాత్మవివేకానామ్ ఆయుర్ ఆయాసకారణమ్
ఇంద్రియ సుఖాలకు అలవాటుపడి, కోరిక అనే విషంతో మనసు బలహీనపడినవారికి, ఇంకా ఆత్మను బాగా తెలుసుకోని వారికి, జీవితం కష్టాలకే కారణమవుతుంది.
యే తు విజ్ఞాతవిజ్ఞేయా విశ్రాన్తా వితతే పదే । భావాభావసమాశ్వస్తా ఆయుస్ తేషాం సుఖాయతే
కానీ, ఏమి తెలుసుకోవాలో తెలిసినవారు, పరిమితి లేని స్థితిలో విశ్రాంతి పొందినవారు, ఉండడాన్ని, ఉండకపోవడాన్ని సమానంగా స్వీకరించినవారికి, జీవితం ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
వయం పరిమితాకారపరినిష్ఠితనిశ్చయాః । సంసారాభ్రతడిత్పుఞ్జే మునే నాయుషి నిర్వృతాః
మహర్షీ, మేము పరిమితమైన రూపాలతో, స్థిరమైన సంకల్పంతో ఉన్నా, ఈ సంసార మేఘాల మధ్య మెరుస్తున్న విద్యుద్వీచికల్లా ఉన్న జీవితంలో సంతృప్తిగా ఉండలేము.
యుజ్యతే వేష్టనం వాయావ్ ఆకాశస్యావఖణ్డనమ్ । గ్రథనం చ తరఙ్గాణామ్ ఆస్థా నాయుషి యుజ్యతే
గాలిని కట్టేయడం, ఆకాశాన్ని విభజించడం, అలలను కలిపేయడం సాధ్యమైనా, జీవితంపై నమ్మకం పెట్టుకోవడం అసాధ్యం.
పేలవం శరదీవాభ్రమ్ అస్నేహమ్ ఇవ దీపకమ్ । తరఙ్గకమ్ ఇవాలోలం గతమ్ ఏవోపలక్ష్యతే
జీవితం శరదృతువులోని మేఘంలా క్షణికంగా, దీపం జ్వాలల్లా అనురాగం లేకుండా, అలల్లా చంచలంగా ఉండిపోతుందని కనిపిస్తుంది.
తరఙ్గప్రతిబిమ్బేన్దుం తడిత్పుఞ్జం నభోఽమ్బుదే । గ్రహీతుమ్ ఆస్థాం బధ్నామి న త్వ్ ఆయుషి గతస్థితౌ
అలలో చంద్రుని ప్రతిబింబాన్ని, మేఘంలో మెరుస్తున్న విద్యుత్తును పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించగలను; కానీ పోతున్న జీవితాన్ని పట్టుకోవడం నాకు సాధ్యం కాదు.
అవిశ్రాన్తమనాశ్ శూన్యమ్ ఆయుర్ ఆతతమ్ ఈహతే । దుఃఖాయైవ విమూఢో ఽన్తర్ గర్భమ్ అశ్వతరీ యథా
మనసు ఎప్పుడూ చంచలంగా ఉండి, శూన్యమైన జీవితాన్ని వెంబడించేవాడు, మాయలో పడిపోయి, తనలోనే బాధను కోరుకుంటాడు. అది గర్భంలో ఉన్న కుఱ్ఱ ముళ్లపిల్లలా ఉంటుంది.
సంసారసంసృతావ్ అమ్భః ఫేనో ఽస్మిన్ సర్గసాగరే । కాయవల్ల్యాం రసో రాజఞ్ జీవితం మే న రోచతే
ఈ సృష్టి సముద్రంలో సంసారం మెత్తగా పైకి వచ్చి మళ్లీ మునిగిపోతుంది. రాజా! ఈ శరీరరూపమైన వల్లి లో జీవితం నాకు రుచించడంలేదు.