అచేతనా ఇవ జనాః పవనైః ప్రాణనామభిః । ధ్వనన్తస్ సంస్థితా వ్యర్థం యథా కీచకవేణవః
ప్రాణమనే గాలివల్ల మనుషులు చైతన్యం లేనివారిలా వ్యర్థంగా కదలాడుతూ, గాలిలో ఊదిన బోసిపోయిన బొమ్మలవలె శబ్దం చేస్తూ ఉంటారు.
శామ్యతీదం కథం దుఃఖమ్ ఇతి తప్తో ఽస్మి చిన్తయా । జరద్ద్రుమ ఇవోగ్రేణ కోటరస్థేన వహ్నినా
ఈ బాధ ఎలా తగ్గిపోతుందో అని ఆలోచనతో నేను తపించిపోతున్నాను. లోపల మండుతున్న అగ్నిలో కాలిపోతున్న వృద్ధ చెట్టులా ఉన్నాను.
సంసారదుఃఖపాషాణనీరన్ధ్రహృదయో ఽప్య్ అహమ్ । నిజలోకభయాద్ ఏవ గలద్బాష్పైర్ న రోదిమి
సంసార బాధలతో నా హృదయం రాయి లాంటి కఠినంగా ఉన్నా, నా సొంత వాళ్ల భయంతో నా కన్నీళ్లు లోపలే ఆగిపోతున్నాయి. అందుకే నేను ఏడుపు రావడం లేదు.
శూన్యమన్ముఖవృత్తీస్ తు శుష్కరోదననీరసాః । వివేక ఏవ హృత్సంస్థో మమైకాన్తేషు పశ్యతి
నా ముఖం వెలితిగా ఉంది, నా పనులు అర్థంలేనివిగా మారాయి, నా కన్నీళ్లు ఎండిపోయాయి, హృదయంలో ఉన్న వివేకమే నన్ను ఒంటరిగా చూస్తూ ఉంది.
భృశం ముహ్యామి సంస్మృత్య భావాభావమయీం స్థితిమ్ । దారిద్ర్యేణేవ సుభగో దూరే సంసారచిన్తయా
ఉండటం, ఉండకపోవడం కలిసిన ఆ స్థితిని గుర్తు చేసుకున్నప్పుడు నేను చాలా అయోమయానికి లోనవుతాను. ధనికుడైనా, దారిద్ర్యం దూరంగా ఉన్నా, లోకచింతలతో బాధపడే వాడిలా ఉంటాను.
మోహయన్తి మనోవృత్తిం ఖణ్డయన్తి గుణాన్ అలమ్ । దుఃఖజాలం ప్రయచ్ఛన్తి విప్రలమ్భపరాశ్ శ్రియః
విప్రలంబానికి లోనైన ఐశ్వర్యం మనసును మాయలో పడేస్తుంది, మంచి లక్షణాలను నశింపజేస్తుంది, బాధల వలలో పడేస్తుంది.
చిన్తానిచయవక్రాణి నానన్దాయ ధనాని మే । సమ్ప్రసూతకలత్రాణి గృహాణ్య్ ఉగ్రాపదాం యథా
ఎన్ని ధన సంపదలు ఉన్నా, అవన్నీ ఎన్నో ఆందోళనలతో కూడి నాకు ఆనందాన్ని ఇవ్వవు. భార్యలు, ఇళ్ళు లభించిన తర్వాత భయంకరమైన ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసే బంధాల్లా అనిపిస్తున్నాయి.
వివిధదోషదశాపరిచిన్తనైస్ సతతభఙ్గురకారణకల్పితైః । మమ న నిర్వృతిమ్ ఏతి మనో మునే నిగడితస్య యథా వనహస్తినః
ఓ మునీశ్వరా! ఎన్నో లోపాలు, ఎప్పుడూ మారిపోతున్న కారణాలు గురించి ఎప్పటికప్పుడు ఆలోచిస్తూ నా మనస్సు ఎప్పుడూ బంధించబడి, అడవి ఏనుగు గొలుసుతో కట్టినట్లుగా, నాకు ఎలాంటి సంతృప్తి కలగడం లేదు.
ఖలాః కాలే కాలే నిశి నిశితమోహైకమిహికాగతాలోకే లోకే విషయహఠచౌరాస్ సుచతురాః । ప్రవృత్తాః ప్రోద్యుక్తా దిశి దిశి వివేకైకహరణే రణే శక్తాస్ తేషాం వదత విబుధాః కే ఽద్య సుభటాః
ప్రతి సమయంలో, ప్రతి దిశలో, రాత్రి చీకటిలో, లోకంలో ఎక్కడ చూసినా, మన ఇంద్రియాలు తెలివిగా వివేకాన్ని దోచే దొంగల్లా తిరుగుతున్నాయి. ఈ యుద్ధంలో నిజంగా ధైర్యంగా పోరాడేవాళ్లు ఈరోజు మనలో ఎవరు? చెప్పండి, జ్ఞానులు.
ఇయమ్ అస్మిన్ వినోదాయ సంసారే పరికల్పితా । శ్రీర్ మునే పరిమోహాయ సాపి నూనమ్ అనర్థదా
ఈ సంసారంలో ఆనందం కోసం సంపదను కల్పించినట్టు కనిపించినా, ఓ మునీ! అది చివరికి మనసు మాయలో పడేసి, నష్టమే కలిగిస్తుంది.
ఉల్లాసబహులాన్ అన్తః కల్లోలాన్ అక్రమాకులాన్ । జడాన్ ప్రస్రవతి స్ఫారాన్ ప్రావృషీవ తరఙ్గిణీ
వర్షాకాలంలో నది ఎలా ఉల్లాసంగా, గట్టిగా, ఆగకుండా అలలు ఎగిసిపడుతుందో, అలాగే మూర్ఖమైన మనస్సు లోపల ఎన్నో ఉల్లాసపు తరంగాలతో నిండిపోతుంది.
చిన్తాదుహితరో బహ్వ్యో భూరిదుర్లలితేరితాః । చఞ్చలాః ప్రభవన్త్య్ అస్యాస్ తరఙ్గాస్ సరితో యథా
ఆ మనస్సులో ఎన్నో అనవసర ఆలోచనల వల్ల, అనేక విచిత్రమైన కోరికలు కలగజేసి, నదిలో అలలు ఎలా ఎగిసిపడతాయో అలా ఎన్నో చంచలమైన తరంగాలు పుట్టుకొస్తుంటాయి.
ఏషా హి పదమ్ ఏకత్ర న నిబధ్నాతి దుర్భగా । ముగ్ధేవానియతాచారమ్ ఇతశ్ చేతశ్ చ ధావతి
ఈ దురదృష్టమైన మనస్సు ఒక చోట నిలబడదు; మూర్ఖుడిలా నియమం లేకుండా, అటూ ఇటూ పరుగెడుతుంది.
జనయన్తీ పరం దాహం పరామృష్టాఙ్గికా సతీ । వినాశమ్ ఏవ ధత్తే ఽన్తర్ దీపలేఖేవ కజ్జలమ్
దీనిని తాకినప్పుడు లోపల తీవ్రమైన దహనం కలుగుతుంది; చివరికి దీపంలో కాజలంలా, తానే తాను నాశనం చేసుకుంటుంది.
గుణాగుణవిచారేణ వినైవ కిల పార్శ్వగమ్ । రాజప్రకృతివన్ మూఢా దురారూఢావలమ్బతే
ధర్మం, అధర్మం ఏమిటో విచారించకుండా, ఎదుట ఉన్నదానిపైనే మూర్ఖుడు ఎలా రాజును ఆశ్రయించే వాడివాడిగా, తనకు దగ్గరగా ఉన్నదానిపైనే అతడు అంధంగా అంటిపడి ఉంటాడు.
కర్మణా తేన తేనైషా విస్తారమ్ ఉపగచ్ఛతి । దోషాశీవిషవేగస్య యత్ క్షీరవిసరాయతే
తన చేసిన పనుల వల్ల అది మరింత విస్తరించుకుంటూ పోతుంది. ఇది పాము విషం పాలలో కలిసిపోయి ఎలా వ్యాపించునో అలాగే వ్యాపిస్తుంది.
తావచ్ ఛీతమృదుస్పర్శః పరే స్వే చ జనే జనః । వాత్యయేవ హిమం యావచ్ ఛ్రియా న పరుషీకృతః
ఒకడు ధనికుడు కాకముందు, స్నేహితులకు, పరాయివారికీ చల్లగా, మృదువుగా ఉంటాడు. మంచు తాకినట్టు అందరికీ సంతోషాన్ని ఇస్తాడు. కానీ ధనం వచ్చాక, అది వాతావరణం మారినప్పుడు మంచు కఠినమయ్యేలా, అతడి స్వభావం కూడా కఠినమవుతుంది.
ప్రాజ్ఞాశ్ శూరాః కృతజ్ఞాశ్ చ పేశలా మృదవశ్ చ యే । పాంసుముష్ట్యేవ మణయశ్ శ్రియా తే మలినీకృతాః
తెలివైనవారు, ధైర్యవంతులు, కృతజ్ఞులు, మంచి స్వభావం కలవారు, మృదువైనవారు — వీరందరూ మణులు మట్టితో మురికైనట్టు, ధనంతో కలుషితమవుతారు.
న శ్రీస్ సుఖాయ భగవన్ దుఃఖాయైవ హి కల్పతే । గుప్తం వినాశనం ధత్తే మృతిం విషలతా యథా
ప్రభూ, ఐశ్వర్యం ఆనందాన్ని ఇవ్వదు; అది బాధకే దారి తీస్తుంది. అది లోపల నాశనాన్ని దాచుకొని ఉంటుంది, విషం మరణాన్ని తెచ్చినట్లే.
శ్రీమాన్ అజననిన్ద్యశ్ చ శూరశ్ చాప్య్ అవికత్థనః । సమదృష్టిః ప్రభుశ్ చైవ దుర్లభాః పురుషాస్ త్రయః
ఈ లోకంలో మూడు రకాల మనుషులు అరుదు: ధనవంతుడై పుట్టుక వల్ల ఎవరూ నిందించని వాడు, ధైర్యవంతుడై పొగడకపోయే వాడు, సమదృష్టితో ఉన్న శక్తివంతుడు.
ఏషా హి విషమా దుఃఖభోగినాం గహనా గుహా । ఘనమోహగజేన్ద్రాణాం విన్ధ్యశైలమహాటవీ
ఇది బాధపడేవారికి ప్రమాదకరమైన, లోతైన గుహలా ఉంది; ఘనమైన మోహంలో ఉన్న ఏనుగులకు వింధ్యపర్వతాల్లోని అరణ్యంలా ఉంది.
సత్కార్యపద్మరజనీ దుఃఖకైరవచన్ద్రికా । సద్దృష్టిదీపికావాత్యా కల్లోలౌఘతరఙ్గిణీ
ఇది మంచి పనుల పద్మానికి రాత్రిలా, బాధల కైరవానికి చంద్రికలా, సత్యదృష్టి దీపానికి బలమైన గాలిలా, అలలతో ఉప్పొంగే నదిలా ఉంది.
సమ్భ్రమాభ్రాద్రిపదవీ విషాదవిషవర్ధినీ । కేదారికా వికల్పానాం ఖదా కుభయభోగినామ్
అది అయోమయపు మేఘాల కొండదారి, నిరాశను పెంచే విషం, సందేహాల పొలము, చెడ్డ భోగాల్లో మునిగిపోయినవారికి పాతాళంలా ఉంటుంది.
హిమం వైరాగ్యవల్లీనాం వికారోలూకయామినీ । రాహుదంష్ట్రా వివేకేన్దోస్ సౌజన్యామ్భోజచన్ద్రికా
అది వైరాగ్యమనే వల్లి కొమ్మలకు మంచు, వక్రబుద్ధి ఉన్నవారికి అంధకార రాత్రి, వివేకమనే చంద్రునికి రాహువు దవడ, దయ అనే కమలానికి చంద్రకాంతిలా ఉంటుంది.
ఇన్ద్రాయుధవద్ ఆలోలనానారాగమనోహరా । లోలా తడిద్ ఇవోత్పన్నధ్వంసినీ జడసంశ్రయా
అది ఇంద్రధనుస్సు లా రంగులారంగులుగా ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది; మెరుపు లా చంచలంగా, పుట్టి నాశనం చేస్తుంది; మాంద్యానికి ఆశ్రయం అవుతుంది.
చపలా వర్జితా రత్యా నకులీ నకులీనజా । విప్రలమ్భనతాత్పర్యహేతూగ్రమృగతృష్ణికా
అది చంచలంగా, ఆనందం లేని దశలో, ముంగిసల మధ్య ముంగిసిలా ఉంటుంది; వేరుపాటు, తపన కలిగించే భయంకరమైన మాయజలమై ఉంటుంది.
లహరీవైకరూపేణ క్షణం పదమ్ అకుర్వతీ । చలా దీపశిఖేవాతిదుర్జ్ఞేయాగతిగోచరా
ఒక తరంగం లాగా క్షణకాలం ఒక రూపంలో కనిపించి, వెంటనే మారిపోతుంది. దీపం జ్వాలలా ఎప్పుడూ కదులుతూ, ఆమె నడకలు ఎంత పరిశీలించినా గ్రహించలేనివి.
సింహీవ విగ్రహవ్యగ్రకరీన్ద్రకులపాతినీ । ఖడ్గధారేవ శిశిరా తీక్ష్ణా తీక్ష్ణాశయాశ్రయా
సింహిని లాగా యుద్ధానికి సిద్ధంగా, ఏనుగుల రాజును పడగొట్టే దారుణతతో ఉంటుంది. పదునైన ఖడ్గంలా చల్లగా, గట్టిగా, గుండెల్లో ముల్లులాంటి సంకల్పాలతో నిలిచి ఉంటుంది.
నానయోపహతార్థిన్యా దురాధిపరిపీనయా । పశ్యామ్య్ అభవ్యయా లక్ష్మ్యా కిఞ్చిద్ దుఃఖాద్ ఋతే సుఖమ్
ఇతరులు ఎంత ప్రయత్నించినా ఆమె ఉద్దేశ్యం మారదు, క్రూరుడైన రాజు గర్వంతో పొంగిపోతుంది. ఇలాంటి దురదృష్టంలో బాధ తప్ప ఆనందం ఏమాత్రం కనిపించదు.
ద్వారేణోత్సారితా లక్ష్మీః పునర్ ఏతి తమోఽరిణా । అహో వత హృతస్థానా నిర్లజ్జా దుర్జనాస్పదా
చీకటి శత్రువు తలుపు దగ్గర నుండి లక్ష్మిని తరిమివేసినా, ఆమె మళ్లీ తిరిగి వస్తుంది. హాయ్! స్థానం కోల్పోయినా, ఆమెకు సిగ్గు లేదు; దుర్జనుల ఆశ్రయంగా మారుతుంది.