మనస్సమాయత్తమ్ ఇదం జగద్ ఆభోగి దృశ్యతే । మనశ్ చాసద్ ఇహాభాతి కేన స్మః పరిమోహితాః
ఈ లోకం మనస్సుపై ఆధారపడి, అనుభవించడానికి ఒక వస్తువులా కనిపిస్తోంది. కానీ ఇక్కడ మనస్సే అసత్యంగా అనిపిస్తోంది. మరి మనం ఎవరి చేత ఇంతగా మాయలో పడిపోయామో?
అసతైవ వయం కష్టం విక్రీతా మూఢబుద్ధయః । మృగతృష్ణామ్భసా దూరే వనే ముగ్ధమృగా ఇవ
అయ్యో, మనం నిజంగా దురదృష్టవంతులం. మాయలో మునిగిపోయి, తప్పుడు భావాలతో మోసపోయాం. దూరమైన అడవిలో మృగతృష్ణ నీరు కోసం తిప్పలు పడే మోసపోయిన జంతువుల్లా అయిపోయాం.
న కేనచిచ్ చ విక్రీతా విక్రీతా ఇవ సంస్థితాః । వత మూఢా వయం సర్వే జానానా అపి శమ్బరమ్
మనల్ని ఎవ్వరూ అమ్మలేదు, అయినా అమ్మబడినవాళ్లలా ఉన్నాం. నిజం తెలిసినా కూడా, మనమంతా మాయలో పడిపోయాం.
కిమ్ ఏతేషు ప్రపఞ్చేషు భోగా నామ సుదుర్భగాః । ముధైవ హి వయం మోహాత్ సంస్థితా బద్ధభావనాః
ఈ లోకంలో ఉన్న అనుభవాలు నిజంగా అంత అరుదైనవేనా? వృథాగా, మాయ వల్ల, మనమే మన ఊహలలో బంధించుకుని ఉండిపోతున్నాం.
అజ్ఞాతే బహుకాలేన వ్యర్థ ఏవ వయం ఘనే । మోహే నిపతితా ముగ్ధాశ్ శ్వభ్రే ముగ్ధమృగా ఇవ
చిరకాలంగా తెలియక, మన జీవితం వృథా అయ్యింది. మాయలో పడిపోయి, తెలివితక్కువ జంతువులు గోతిలో పడినట్టు మేము కూడా అయోమయంలో మునిగిపోయాం.
కిం మే రాజ్యేన కిం భోగైః కో ఽహం కిమ్ ఇదమ్ ఆగతమ్ । యన్ మిథ్యైవాస్తు తన్ మిథ్యా కస్య నామ కిమ్ ఆగతమ్
ఈ రాజ్యానికి నాకు ఏమి ఉపయోగం? ఈ భోగాలకు ఏమి విలువ? నేను ఎవరు? ఇవన్నీ ఎలా వచ్చాయి? అసత్యమైనవి అసత్యంగానే ఉండనీ, నిజంగా ఎవరికైనా ఏదైనా లాభం జరిగిందా?
ఏవం విమృశతో బ్రహ్మన్ సర్వేష్వ్ ఏవ తతో మమ । భావేష్వ్ అరతిర్ ఆయాతా పథికస్య మరుష్వ్ ఇవ
బ్రహ్మన్, ఇలా ఆలోచిస్తూ, నాకు అన్ని విషయాల్లో ఆసక్తి పోయింది. ప్రయాణికుడు ఎడారిలోకి వెళ్లాలని కోరుకోనట్టు, నాకూ ఇక ఏదీ ఆకర్షణగా అనిపించడం లేదు.
తద్ ఏతద్ భగవన్ బ్రూహి కిమ్ ఇదం పరినశ్యతి । కిమ్ ఇదం జాయతే భూయః కిమ్ ఇదం పరివర్ధతే
కాబట్టి భగవన్, దయచేసి చెప్పండి. ఏమి నశిస్తుంది? ఏమి మళ్లీ పుడుతుంది? ఏమి పెరిగిపోతుంది?
జరామరణమ్ ఆపచ్ చ జననం సమ్పదస్ తథా । ఆవిర్భావతిరోభావైర్ వివర్తన్తే పునః పునః
పుట్టడం, వృద్ధాప్యం, మరణం, ఐశ్వర్యం — ఇవన్నీ మళ్లీ మళ్లీ కనబడుతూ, కనబడకుండా తిరుగుతూ ఉంటాయి.
భావైస్ తైర్ ఏవ తైర్ ఏవ తుచ్ఛైర్ వయమ్ ఇమే కిల । పశ్య జర్జరతాం నీతా వాతైర్ ఇవ గిరిద్రుమాః
ఈ తాత్కాలిక స్థితుల వల్ల మనమూ, ఇతరులూ అలసిపోతున్నాం. గాలికి కొట్టుబడే కొండ చెట్లలా మనం క్షీణించిపోతున్నాం చూడు.
అచేతనా ఇవ జనాః పవనైః ప్రాణనామభిః । ధ్వనన్తస్ సంస్థితా వ్యర్థం యథా కీచకవేణవః
ప్రాణమనే గాలివల్ల మనుషులు చైతన్యం లేనివారిలా వ్యర్థంగా కదలాడుతూ, గాలిలో ఊదిన బోసిపోయిన బొమ్మలవలె శబ్దం చేస్తూ ఉంటారు.
శామ్యతీదం కథం దుఃఖమ్ ఇతి తప్తో ఽస్మి చిన్తయా । జరద్ద్రుమ ఇవోగ్రేణ కోటరస్థేన వహ్నినా
ఈ బాధ ఎలా తగ్గిపోతుందో అని ఆలోచనతో నేను తపించిపోతున్నాను. లోపల మండుతున్న అగ్నిలో కాలిపోతున్న వృద్ధ చెట్టులా ఉన్నాను.
సంసారదుఃఖపాషాణనీరన్ధ్రహృదయో ఽప్య్ అహమ్ । నిజలోకభయాద్ ఏవ గలద్బాష్పైర్ న రోదిమి
సంసార బాధలతో నా హృదయం రాయి లాంటి కఠినంగా ఉన్నా, నా సొంత వాళ్ల భయంతో నా కన్నీళ్లు లోపలే ఆగిపోతున్నాయి. అందుకే నేను ఏడుపు రావడం లేదు.
శూన్యమన్ముఖవృత్తీస్ తు శుష్కరోదననీరసాః । వివేక ఏవ హృత్సంస్థో మమైకాన్తేషు పశ్యతి
నా ముఖం వెలితిగా ఉంది, నా పనులు అర్థంలేనివిగా మారాయి, నా కన్నీళ్లు ఎండిపోయాయి, హృదయంలో ఉన్న వివేకమే నన్ను ఒంటరిగా చూస్తూ ఉంది.
భృశం ముహ్యామి సంస్మృత్య భావాభావమయీం స్థితిమ్ । దారిద్ర్యేణేవ సుభగో దూరే సంసారచిన్తయా
ఉండటం, ఉండకపోవడం కలిసిన ఆ స్థితిని గుర్తు చేసుకున్నప్పుడు నేను చాలా అయోమయానికి లోనవుతాను. ధనికుడైనా, దారిద్ర్యం దూరంగా ఉన్నా, లోకచింతలతో బాధపడే వాడిలా ఉంటాను.
మోహయన్తి మనోవృత్తిం ఖణ్డయన్తి గుణాన్ అలమ్ । దుఃఖజాలం ప్రయచ్ఛన్తి విప్రలమ్భపరాశ్ శ్రియః
విప్రలంబానికి లోనైన ఐశ్వర్యం మనసును మాయలో పడేస్తుంది, మంచి లక్షణాలను నశింపజేస్తుంది, బాధల వలలో పడేస్తుంది.
చిన్తానిచయవక్రాణి నానన్దాయ ధనాని మే । సమ్ప్రసూతకలత్రాణి గృహాణ్య్ ఉగ్రాపదాం యథా
ఎన్ని ధన సంపదలు ఉన్నా, అవన్నీ ఎన్నో ఆందోళనలతో కూడి నాకు ఆనందాన్ని ఇవ్వవు. భార్యలు, ఇళ్ళు లభించిన తర్వాత భయంకరమైన ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసే బంధాల్లా అనిపిస్తున్నాయి.
వివిధదోషదశాపరిచిన్తనైస్ సతతభఙ్గురకారణకల్పితైః । మమ న నిర్వృతిమ్ ఏతి మనో మునే నిగడితస్య యథా వనహస్తినః
ఓ మునీశ్వరా! ఎన్నో లోపాలు, ఎప్పుడూ మారిపోతున్న కారణాలు గురించి ఎప్పటికప్పుడు ఆలోచిస్తూ నా మనస్సు ఎప్పుడూ బంధించబడి, అడవి ఏనుగు గొలుసుతో కట్టినట్లుగా, నాకు ఎలాంటి సంతృప్తి కలగడం లేదు.
ఖలాః కాలే కాలే నిశి నిశితమోహైకమిహికాగతాలోకే లోకే విషయహఠచౌరాస్ సుచతురాః । ప్రవృత్తాః ప్రోద్యుక్తా దిశి దిశి వివేకైకహరణే రణే శక్తాస్ తేషాం వదత విబుధాః కే ఽద్య సుభటాః
ప్రతి సమయంలో, ప్రతి దిశలో, రాత్రి చీకటిలో, లోకంలో ఎక్కడ చూసినా, మన ఇంద్రియాలు తెలివిగా వివేకాన్ని దోచే దొంగల్లా తిరుగుతున్నాయి. ఈ యుద్ధంలో నిజంగా ధైర్యంగా పోరాడేవాళ్లు ఈరోజు మనలో ఎవరు? చెప్పండి, జ్ఞానులు.
ఇయమ్ అస్మిన్ వినోదాయ సంసారే పరికల్పితా । శ్రీర్ మునే పరిమోహాయ సాపి నూనమ్ అనర్థదా
ఈ సంసారంలో ఆనందం కోసం సంపదను కల్పించినట్టు కనిపించినా, ఓ మునీ! అది చివరికి మనసు మాయలో పడేసి, నష్టమే కలిగిస్తుంది.
ఉల్లాసబహులాన్ అన్తః కల్లోలాన్ అక్రమాకులాన్ । జడాన్ ప్రస్రవతి స్ఫారాన్ ప్రావృషీవ తరఙ్గిణీ
వర్షాకాలంలో నది ఎలా ఉల్లాసంగా, గట్టిగా, ఆగకుండా అలలు ఎగిసిపడుతుందో, అలాగే మూర్ఖమైన మనస్సు లోపల ఎన్నో ఉల్లాసపు తరంగాలతో నిండిపోతుంది.
చిన్తాదుహితరో బహ్వ్యో భూరిదుర్లలితేరితాః । చఞ్చలాః ప్రభవన్త్య్ అస్యాస్ తరఙ్గాస్ సరితో యథా
ఆ మనస్సులో ఎన్నో అనవసర ఆలోచనల వల్ల, అనేక విచిత్రమైన కోరికలు కలగజేసి, నదిలో అలలు ఎలా ఎగిసిపడతాయో అలా ఎన్నో చంచలమైన తరంగాలు పుట్టుకొస్తుంటాయి.
ఏషా హి పదమ్ ఏకత్ర న నిబధ్నాతి దుర్భగా । ముగ్ధేవానియతాచారమ్ ఇతశ్ చేతశ్ చ ధావతి
ఈ దురదృష్టమైన మనస్సు ఒక చోట నిలబడదు; మూర్ఖుడిలా నియమం లేకుండా, అటూ ఇటూ పరుగెడుతుంది.
జనయన్తీ పరం దాహం పరామృష్టాఙ్గికా సతీ । వినాశమ్ ఏవ ధత్తే ఽన్తర్ దీపలేఖేవ కజ్జలమ్
దీనిని తాకినప్పుడు లోపల తీవ్రమైన దహనం కలుగుతుంది; చివరికి దీపంలో కాజలంలా, తానే తాను నాశనం చేసుకుంటుంది.
గుణాగుణవిచారేణ వినైవ కిల పార్శ్వగమ్ । రాజప్రకృతివన్ మూఢా దురారూఢావలమ్బతే
ధర్మం, అధర్మం ఏమిటో విచారించకుండా, ఎదుట ఉన్నదానిపైనే మూర్ఖుడు ఎలా రాజును ఆశ్రయించే వాడివాడిగా, తనకు దగ్గరగా ఉన్నదానిపైనే అతడు అంధంగా అంటిపడి ఉంటాడు.
కర్మణా తేన తేనైషా విస్తారమ్ ఉపగచ్ఛతి । దోషాశీవిషవేగస్య యత్ క్షీరవిసరాయతే
తన చేసిన పనుల వల్ల అది మరింత విస్తరించుకుంటూ పోతుంది. ఇది పాము విషం పాలలో కలిసిపోయి ఎలా వ్యాపించునో అలాగే వ్యాపిస్తుంది.
తావచ్ ఛీతమృదుస్పర్శః పరే స్వే చ జనే జనః । వాత్యయేవ హిమం యావచ్ ఛ్రియా న పరుషీకృతః
ఒకడు ధనికుడు కాకముందు, స్నేహితులకు, పరాయివారికీ చల్లగా, మృదువుగా ఉంటాడు. మంచు తాకినట్టు అందరికీ సంతోషాన్ని ఇస్తాడు. కానీ ధనం వచ్చాక, అది వాతావరణం మారినప్పుడు మంచు కఠినమయ్యేలా, అతడి స్వభావం కూడా కఠినమవుతుంది.
ప్రాజ్ఞాశ్ శూరాః కృతజ్ఞాశ్ చ పేశలా మృదవశ్ చ యే । పాంసుముష్ట్యేవ మణయశ్ శ్రియా తే మలినీకృతాః
తెలివైనవారు, ధైర్యవంతులు, కృతజ్ఞులు, మంచి స్వభావం కలవారు, మృదువైనవారు — వీరందరూ మణులు మట్టితో మురికైనట్టు, ధనంతో కలుషితమవుతారు.
న శ్రీస్ సుఖాయ భగవన్ దుఃఖాయైవ హి కల్పతే । గుప్తం వినాశనం ధత్తే మృతిం విషలతా యథా
ప్రభూ, ఐశ్వర్యం ఆనందాన్ని ఇవ్వదు; అది బాధకే దారి తీస్తుంది. అది లోపల నాశనాన్ని దాచుకొని ఉంటుంది, విషం మరణాన్ని తెచ్చినట్లే.
శ్రీమాన్ అజననిన్ద్యశ్ చ శూరశ్ చాప్య్ అవికత్థనః । సమదృష్టిః ప్రభుశ్ చైవ దుర్లభాః పురుషాస్ త్రయః
ఈ లోకంలో మూడు రకాల మనుషులు అరుదు: ధనవంతుడై పుట్టుక వల్ల ఎవరూ నిందించని వాడు, ధైర్యవంతుడై పొగడకపోయే వాడు, సమదృష్టితో ఉన్న శక్తివంతుడు.