ఇత్య్ ఉత్తమస్య స మునే రఘువంశకేతుర్ ఆకర్ణ్య వాక్యమ్ ఉచితార్థవిలాసగర్భమ్ । తత్యాజ ఖేదమ్ అభిగర్జతి వారివాహే బర్హీ యథాభ్యనుమితాభిమతార్థసిద్ధిః
ఈ విధంగా, ఆ మునివర్యుడు చెప్పిన అర్థవంతమైన, శ్రేయస్కరమైన మాటలు విని, రఘువంశశిరోమణి తన మనస్సులోని బాధను విడిచిపెట్టి, వర్షం రాబోతుందని తెలుసుకున్న నెమలి ఆనందంతో గర్జించినట్లు, తన కోరిక నెరవేరబోతుందనే నమ్మకంతో ఉల్లాసంగా ఉన్నాడు.
ఇతి పృష్టో మునీన్ద్రేణ సమాశ్వాస్య చ రాఘవః । ఉవాచ వచనం చారు ధీరపూర్ణార్థమన్థరమ్
ఈ విధంగా మునీంద్రుడు ప్రశ్నించి, ధైర్యం చెప్పిన తరువాత, రాఘవుడు స్థిరంగా, మెల్లగా, అర్థవంతంగా, మృదువుగా మాటలు పలికాడు.
భగవన్ భవతా పృష్టో యథావద్ అధునా కిల । కథయామ్య్ అహమ్ అజ్ఞో ఽపి కో లఙ్ఘయతి సద్వచః
భగవంతుడా, మీరు ఇప్పుడు నన్ను అడిగినందుకు, నాకు తెలియకపోయినా నా శక్తికి తగినంతగా చెప్పుతున్నాను. మంచివాళ్ల మాటను ఎవరు నిర్లక్ష్యం చేస్తారు?
అహం తావద్ అయం జాతో నిజే ఽస్మిన్ పితృసద్మని । క్రమేణ వృద్ధిం సమ్ప్రాప్తః ప్రాప్తవిద్యశ్ చ సంస్థితః
నేను ఈ తండ్రి ఇంట్లో జన్మించి, క్రమంగా పెరిగి, విద్యను సంపాదించి, ఇప్పుడు స్థిరంగా ఉన్నాను.
తతస్ సదాచారపరో భూత్వాహం మునినాయక । విహృతస్ తీర్థయాత్రార్థమ్ ఉర్వీమ్ అమ్బుధిమేఖలామ్
తర్వాత, మంచి ఆచరణలో నిబద్ధుడై, మునులలో ప్రధానుడా, సముద్రంతో చుట్టుముట్టిన ఈ భూమిని తీర్థయాత్రల కోసం సంచరించాను.
ఏతావతాథ కాలేన సంసారాస్థామ్ ఇమాం మమ । స్వవివేకో జహారాన్తర్ ఓఘస్ తటలతామ్ ఇవ
ఈ కాలం తర్వాత, నా స్వంత వివేకం వల్ల నాకు ఉన్న లోకబంధం అంతా, నది ఒడ్డుని ప్రవాహం ఎలా కొట్టి పోగొడుతుందో అలా, తొలగిపోయింది.
వివేకేన పరీతాత్మా తేనాహం తదను స్వయమ్ । భోగనీరసయా బుద్ధ్యా ప్రవిచారితవాన్ ఇదమ్
వివేకంతో నిండిన నా మనసు, ఆనందాల పట్ల ఆసక్తి కోల్పోయిన బుద్ధితో, ఈ విషయాన్ని లోతుగా ఆలోచించింది.
కిం నామేదం వత సుఖం యో ఽయం సంసారసంసృతిః । జాయతే మృతయే లోకో మ్రియతే జననాయ చ
ఈ సంసారంలో ఉన్నదీ సుఖమా? ఇక్కడ జనులు పుట్టేది చావడానికి, చనిపోవడం మళ్లీ పుట్టడానికి మాత్రమే.
స్వస్థితాస్ సర్వ ఏవేమే సచరాచరచేష్టితాః । ఆపదాం పతయః పాపా భావా విభవభూమయః
ఈ సకల చలించేవి, అచలమైనవి అన్నీ తమ స్థితిలోనే ఉంటాయి. కష్టాల అధిపతులు, పాపమైన భావాలు, ఐశ్వర్యానికి మూలాలు — ఇవన్నీ తమ తమ స్థానాల్లోనే ఉంటాయి.
అయశ్శలాకాసదృశాః పరస్పరమ్ అసఙ్గినః । శ్లిష్యన్తే కేవలం భావా మనఃకల్పనయా స్వయా
అపకీర్తి కఠికలు లాగ, పరస్పరం సంబంధం లేకుండా ఉండే భావాలు, మనస్సు ఊహతో మాత్రమే కలిసిపోతాయి.
మనస్సమాయత్తమ్ ఇదం జగద్ ఆభోగి దృశ్యతే । మనశ్ చాసద్ ఇహాభాతి కేన స్మః పరిమోహితాః
ఈ లోకం మనస్సుపై ఆధారపడి, అనుభవించడానికి ఒక వస్తువులా కనిపిస్తోంది. కానీ ఇక్కడ మనస్సే అసత్యంగా అనిపిస్తోంది. మరి మనం ఎవరి చేత ఇంతగా మాయలో పడిపోయామో?
అసతైవ వయం కష్టం విక్రీతా మూఢబుద్ధయః । మృగతృష్ణామ్భసా దూరే వనే ముగ్ధమృగా ఇవ
అయ్యో, మనం నిజంగా దురదృష్టవంతులం. మాయలో మునిగిపోయి, తప్పుడు భావాలతో మోసపోయాం. దూరమైన అడవిలో మృగతృష్ణ నీరు కోసం తిప్పలు పడే మోసపోయిన జంతువుల్లా అయిపోయాం.
న కేనచిచ్ చ విక్రీతా విక్రీతా ఇవ సంస్థితాః । వత మూఢా వయం సర్వే జానానా అపి శమ్బరమ్
మనల్ని ఎవ్వరూ అమ్మలేదు, అయినా అమ్మబడినవాళ్లలా ఉన్నాం. నిజం తెలిసినా కూడా, మనమంతా మాయలో పడిపోయాం.
కిమ్ ఏతేషు ప్రపఞ్చేషు భోగా నామ సుదుర్భగాః । ముధైవ హి వయం మోహాత్ సంస్థితా బద్ధభావనాః
ఈ లోకంలో ఉన్న అనుభవాలు నిజంగా అంత అరుదైనవేనా? వృథాగా, మాయ వల్ల, మనమే మన ఊహలలో బంధించుకుని ఉండిపోతున్నాం.
అజ్ఞాతే బహుకాలేన వ్యర్థ ఏవ వయం ఘనే । మోహే నిపతితా ముగ్ధాశ్ శ్వభ్రే ముగ్ధమృగా ఇవ
చిరకాలంగా తెలియక, మన జీవితం వృథా అయ్యింది. మాయలో పడిపోయి, తెలివితక్కువ జంతువులు గోతిలో పడినట్టు మేము కూడా అయోమయంలో మునిగిపోయాం.
కిం మే రాజ్యేన కిం భోగైః కో ఽహం కిమ్ ఇదమ్ ఆగతమ్ । యన్ మిథ్యైవాస్తు తన్ మిథ్యా కస్య నామ కిమ్ ఆగతమ్
ఈ రాజ్యానికి నాకు ఏమి ఉపయోగం? ఈ భోగాలకు ఏమి విలువ? నేను ఎవరు? ఇవన్నీ ఎలా వచ్చాయి? అసత్యమైనవి అసత్యంగానే ఉండనీ, నిజంగా ఎవరికైనా ఏదైనా లాభం జరిగిందా?
ఏవం విమృశతో బ్రహ్మన్ సర్వేష్వ్ ఏవ తతో మమ । భావేష్వ్ అరతిర్ ఆయాతా పథికస్య మరుష్వ్ ఇవ
బ్రహ్మన్, ఇలా ఆలోచిస్తూ, నాకు అన్ని విషయాల్లో ఆసక్తి పోయింది. ప్రయాణికుడు ఎడారిలోకి వెళ్లాలని కోరుకోనట్టు, నాకూ ఇక ఏదీ ఆకర్షణగా అనిపించడం లేదు.
తద్ ఏతద్ భగవన్ బ్రూహి కిమ్ ఇదం పరినశ్యతి । కిమ్ ఇదం జాయతే భూయః కిమ్ ఇదం పరివర్ధతే
కాబట్టి భగవన్, దయచేసి చెప్పండి. ఏమి నశిస్తుంది? ఏమి మళ్లీ పుడుతుంది? ఏమి పెరిగిపోతుంది?
జరామరణమ్ ఆపచ్ చ జననం సమ్పదస్ తథా । ఆవిర్భావతిరోభావైర్ వివర్తన్తే పునః పునః
పుట్టడం, వృద్ధాప్యం, మరణం, ఐశ్వర్యం — ఇవన్నీ మళ్లీ మళ్లీ కనబడుతూ, కనబడకుండా తిరుగుతూ ఉంటాయి.
భావైస్ తైర్ ఏవ తైర్ ఏవ తుచ్ఛైర్ వయమ్ ఇమే కిల । పశ్య జర్జరతాం నీతా వాతైర్ ఇవ గిరిద్రుమాః
ఈ తాత్కాలిక స్థితుల వల్ల మనమూ, ఇతరులూ అలసిపోతున్నాం. గాలికి కొట్టుబడే కొండ చెట్లలా మనం క్షీణించిపోతున్నాం చూడు.
అచేతనా ఇవ జనాః పవనైః ప్రాణనామభిః । ధ్వనన్తస్ సంస్థితా వ్యర్థం యథా కీచకవేణవః
ప్రాణమనే గాలివల్ల మనుషులు చైతన్యం లేనివారిలా వ్యర్థంగా కదలాడుతూ, గాలిలో ఊదిన బోసిపోయిన బొమ్మలవలె శబ్దం చేస్తూ ఉంటారు.
శామ్యతీదం కథం దుఃఖమ్ ఇతి తప్తో ఽస్మి చిన్తయా । జరద్ద్రుమ ఇవోగ్రేణ కోటరస్థేన వహ్నినా
ఈ బాధ ఎలా తగ్గిపోతుందో అని ఆలోచనతో నేను తపించిపోతున్నాను. లోపల మండుతున్న అగ్నిలో కాలిపోతున్న వృద్ధ చెట్టులా ఉన్నాను.
సంసారదుఃఖపాషాణనీరన్ధ్రహృదయో ఽప్య్ అహమ్ । నిజలోకభయాద్ ఏవ గలద్బాష్పైర్ న రోదిమి
సంసార బాధలతో నా హృదయం రాయి లాంటి కఠినంగా ఉన్నా, నా సొంత వాళ్ల భయంతో నా కన్నీళ్లు లోపలే ఆగిపోతున్నాయి. అందుకే నేను ఏడుపు రావడం లేదు.
శూన్యమన్ముఖవృత్తీస్ తు శుష్కరోదననీరసాః । వివేక ఏవ హృత్సంస్థో మమైకాన్తేషు పశ్యతి
నా ముఖం వెలితిగా ఉంది, నా పనులు అర్థంలేనివిగా మారాయి, నా కన్నీళ్లు ఎండిపోయాయి, హృదయంలో ఉన్న వివేకమే నన్ను ఒంటరిగా చూస్తూ ఉంది.
భృశం ముహ్యామి సంస్మృత్య భావాభావమయీం స్థితిమ్ । దారిద్ర్యేణేవ సుభగో దూరే సంసారచిన్తయా
ఉండటం, ఉండకపోవడం కలిసిన ఆ స్థితిని గుర్తు చేసుకున్నప్పుడు నేను చాలా అయోమయానికి లోనవుతాను. ధనికుడైనా, దారిద్ర్యం దూరంగా ఉన్నా, లోకచింతలతో బాధపడే వాడిలా ఉంటాను.
మోహయన్తి మనోవృత్తిం ఖణ్డయన్తి గుణాన్ అలమ్ । దుఃఖజాలం ప్రయచ్ఛన్తి విప్రలమ్భపరాశ్ శ్రియః
విప్రలంబానికి లోనైన ఐశ్వర్యం మనసును మాయలో పడేస్తుంది, మంచి లక్షణాలను నశింపజేస్తుంది, బాధల వలలో పడేస్తుంది.
చిన్తానిచయవక్రాణి నానన్దాయ ధనాని మే । సమ్ప్రసూతకలత్రాణి గృహాణ్య్ ఉగ్రాపదాం యథా
ఎన్ని ధన సంపదలు ఉన్నా, అవన్నీ ఎన్నో ఆందోళనలతో కూడి నాకు ఆనందాన్ని ఇవ్వవు. భార్యలు, ఇళ్ళు లభించిన తర్వాత భయంకరమైన ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసే బంధాల్లా అనిపిస్తున్నాయి.
వివిధదోషదశాపరిచిన్తనైస్ సతతభఙ్గురకారణకల్పితైః । మమ న నిర్వృతిమ్ ఏతి మనో మునే నిగడితస్య యథా వనహస్తినః
ఓ మునీశ్వరా! ఎన్నో లోపాలు, ఎప్పుడూ మారిపోతున్న కారణాలు గురించి ఎప్పటికప్పుడు ఆలోచిస్తూ నా మనస్సు ఎప్పుడూ బంధించబడి, అడవి ఏనుగు గొలుసుతో కట్టినట్లుగా, నాకు ఎలాంటి సంతృప్తి కలగడం లేదు.
ఖలాః కాలే కాలే నిశి నిశితమోహైకమిహికాగతాలోకే లోకే విషయహఠచౌరాస్ సుచతురాః । ప్రవృత్తాః ప్రోద్యుక్తా దిశి దిశి వివేకైకహరణే రణే శక్తాస్ తేషాం వదత విబుధాః కే ఽద్య సుభటాః
ప్రతి సమయంలో, ప్రతి దిశలో, రాత్రి చీకటిలో, లోకంలో ఎక్కడ చూసినా, మన ఇంద్రియాలు తెలివిగా వివేకాన్ని దోచే దొంగల్లా తిరుగుతున్నాయి. ఈ యుద్ధంలో నిజంగా ధైర్యంగా పోరాడేవాళ్లు ఈరోజు మనలో ఎవరు? చెప్పండి, జ్ఞానులు.
ఇయమ్ అస్మిన్ వినోదాయ సంసారే పరికల్పితా । శ్రీర్ మునే పరిమోహాయ సాపి నూనమ్ అనర్థదా
ఈ సంసారంలో ఆనందం కోసం సంపదను కల్పించినట్టు కనిపించినా, ఓ మునీ! అది చివరికి మనసు మాయలో పడేసి, నష్టమే కలిగిస్తుంది.