తత్ర తే పేతతుర్ దేవ్యౌ గ్రామే ఽన్తశ్శీతలాత్మని । భోగమోక్షశ్రియౌ శాన్తే పుంసీవ విదితాత్మని
ఆ గ్రామంలో, చల్లని హృదయంతో ఉన్న శరీరాల్లో ఆ ఇద్దరు దేవతలు అవతరించారు. అది ఎలా అంటే, భోగమోక్షాల రూపంలో ఉన్న ఐశ్వర్యాలు, తనను తాను పూర్తిగా తెలుసుకున్న ప్రశాంతుడి హృదయంలోకి ప్రవేశించినట్లుగా.
కాలేనైతావతా లీలా తేనాభ్యాసేన సాభవత్ । శుద్ధజ్ఞానైకదేహత్వాత్ త్రికాలామలదర్శినీ
కాలక్రమంలో, ఆ సాధన వల్ల లీలకు శుద్ధమైన జ్ఞానమే స్వరూపంగా ఉండటంతో, మూడు కాలాలనూ మలినత లేకుండా చూడగలిగే శక్తి కలిగింది.
అథ సస్మార సర్వాస్ తాః ప్రాక్తనీస్ సంసృతేర్ గతీః । స్వాస్ స్వయం స్వరసేనైవ ప్రాగ్జన్మమరణాదికాః
ఆ తరువాత, తన సహజమైన స్వభావంతో లీల తన గత జన్మలు, మరణాలు, ఇతర సంచారాలన్నిటినీ స్పష్టంగా గుర్తు చేసుకుంది.
దేవి దేశమ్ ఇమం దృష్ట్వా త్వత్ప్రసాదాత్ స్మరామ్య్ అహమ్ । ఇహ తత్ ప్రాక్తనం సర్వం చేష్టితం వేష్టితాన్తరమ్
దేవీ! ఈ ప్రదేశాన్ని చూశాక, నీ కృప వల్ల ఇక్కడ గతంలో జరిగిన ప్రతీ సంఘటనను, అన్ని పరిణామాలను నేను గుర్తు చేసుకోగలిగాను.
ఇహాభూవమ్ అహం జీర్ణా సిరాలాఙ్గీ కృశాసితా । బ్రాహ్మణీ శుష్కదర్భాగ్రభేదరూక్షకరోదరా
ఇక్కడ నేను ముసలిదాన్ని, నరాలు స్పష్టంగా కనిపించేలా, బాగా క్షీణించి, ముదురు రంగుతో ఉండేవాడిని. బ్రాహ్మణుడి భార్యగా, ఎండిన దర్భ గడ్డి పగలగొట్టడం వల్ల చేతులు, పొట్ట గట్టిగా, గడ్డగా మారిపోయేవి.
భర్తుః కులకరీ భార్యా దోహమన్థానశోభినీ । మాతా సకలపుత్రాణామ్ అతిథీనాం ప్రియఙ్కరీ
భర్త ఇంటి పెద్దవాడిగా ఉండగా, నేను అతని భార్యను. వెన్న మరిగించడంలో నైపుణ్యం కలిగి, పిల్లలందరికీ తల్లిగా, అతిథులను సంతోషపెట్టే వాడిని.
దేవద్విజసతాం భక్తా సిక్తాఙ్గీ ఘృతగోరసైః । గర్గరీచరుకుమ్భాదిభాణ్డోపస్కరశోధినీ
దేవతలు, బ్రాహ్మణులు, మంచివారిని భక్తితో సేవించేవాడిని. నా శరీరానికి నెయ్యి, పాలతో అభిషేకం చేసేవారు. గర్గరి, చారు, కుంభం వంటి పాత్రలు శుభ్రం చేయడం నా పని.
నిత్యమ్ అన్నలవాక్తైకకాచకమ్బుప్రకోష్ఠకా । జామాతృదుహితృభ్రాతృపితృమాతృప్రపూజినీ
ప్రతిరోజూ అన్నం, ఉప్పు, ఒక్క వస్త్రం, కంబళం, నిల్వగదిలో ఉండేవి నా చేతిలో ఉండేవి. అల్లుళ్లు, కుమార్తెలు, అన్నదమ్ములు, తండ్రి, తల్లి అందరినీ గౌరవించేవాడిని.
ఆదేహం సద్మవృత్త్యైవ ప్రక్షీణదినయామినీ । వాచం చిరం చిరమ్ ఇతి వదన్త్య్ అనిశమ్ ఆకులా
ఇంటి పనుల్లో శరీరం బలహీనమై, ఎన్నో రోజులు రాత్రులు గడిచిపోయినా, ఆమె మనసు కలవరంగా, ఆ మాటలనే మళ్లీ మళ్లీ, ఆగకుండా పలుకుతూనే ఉంటుంది.
కాహం క ఇవ సంసార ఇతి స్వప్నే ఽప్య్ అసఙ్కథా । జాయా శ్రోత్రియమూఢస్య తాదృశస్యైవ దుర్ధియః
నేను ఎవరు? ఈ లోకం ఏమిటి? అనే ప్రశ్నలు, అలాంటి మూర్ఖుడైన గృహస్థుని భార్యకు, కలలో కూడా ఎప్పుడూ కలగవు.
ఏకనిష్ఠా సమిచ్ఛాకగోమయేన్ధనసఞ్చయే । మ్లానకమ్బలసంవీతసిరాలక్షా సగాత్రికా
ఆమెకు ఒకే ఒక్క పట్టుదల — ఆవుపేడ, మంటకోసం కట్టెలు తెచ్చుకోవడం. ముదిరిన దుప్పటి కప్పుకుని, భారంగా మోసిన దెబ్బలతో చేతులు కాళ్లు ముద్దెత్తిపోతుంటాయి.
తర్ణకీకర్ణజాహస్థక్రిమినిష్కాసతత్పరా । గృహశాకవనాసేకసత్వరా గృహకర్మణాం
చెవుల్లో, జుట్టులో, చేతుల్లో ఉన్న పురుగులను తీసేయడంలో, అడవి ఆకులు తెచ్చేందుకు పరుగెడుతూ, ఇంటి పనుల్లో ఎప్పుడూ తలమునకగా ఉంటుంది.
నీలతీరతరఙ్గాక్తతృణతర్పితతర్ణకా । ప్రతిక్షణం గృహద్వారకృతచన్దనవర్ణకా
ఆమె నీలి నది అలలతో తడిసిన గడ్డి తో పశువులకు మేత పెడుతుంది. ప్రతి క్షణం ఇంటి తలుపు వద్ద చందనం రాసి అలంకరిస్తుంది.
నీత్యర్థం గృహభృత్యానాం సాదినాం కృతవాచ్యతా । మర్యాదానియమాద్ అబ్ధివేలేవానిశమ్ అచ్యుతా
ఆమె ఇంటి పనివాళ్లు, జంతువుల కోసం ఎప్పుడూ మాట చెప్పడానికి సిద్ధంగా ఉంటుంది. నియమాలు, హద్దులు పాటించడంలో ఆమె ఎప్పుడూ మారదు, సముద్రాన్ని ఆపే తీరం లాగ ఉంటుంది.
జీర్ణపర్ణసవర్ణైకకర్ణదోలాధిరూఢయా । కష్టతాపజరాభీతజీవభృత్యేవ చిహ్నితా
పాత ఆకుల రంగు ఉన్న కరణం ఒక చెవిలో ఊగుతూ ఆమెను గుర్తింపజేస్తుంది. కష్టాలు, వృద్ధాప్యం భయంతో బాధపడే పనివాడిలా ఆమె జీవితం లోని శ్రమ, భయాల గుర్తులు కనిపిస్తాయి.
ఇత్య్ ఉక్త్వా సఞ్చరన్తీ సా శిఖరిగ్రామకోటరే । సఞ్చరన్త్యాస్ సరస్వత్యా దర్శయామ్ ఆస సా స్వయమ్
ఇలా చెప్పి, ఆమె ఆ కొండ గ్రామపు గుహల్లో సంచరిస్తూ పోయింది. ఆమె తిరుగుతున్నప్పుడు, సరస్వతి దేవి స్వయంగా ఆమెకు ప్రత్యక్షమయ్యింది.
ఇయం మే పాటలాషణ్డమణ్డితా పుష్పవాటికా । ఇయం మే పుష్పితోద్యానమణ్డపాకారవాటికా
ఈ పండ్ల చెట్లతో అలంకరించబడిన పుష్పవాటిక నాది; ఈ పుష్పాలతో నిండిన ఉద్యాన మందపం ఆకారంలో ఉన్న తోట కూడా నా దే.
ఇయం పుష్కరిణీతీరద్రుమగ్రథితతర్ణకా । ఇయం సా కర్ణికానామ్నీ తర్ణికా భుక్తపర్ణికా
ఈ కమలాల చెరువు ఒడ్డున చెట్లూ, పచ్చికతో కూడిన ప్రదేశం నా దే; ఇదే కర్ణిక అనే పేరుగల తోట, దీని ఆకులు తినబడ్డాయి.
ఇయం సా మేదసా క్షీణా వరాకీ జలహారికా । అద్యాష్టమం దినం బాష్పపూర్ణాక్షీ పరిరోదితి
ఈ దురదృష్టవంతురాలు, మాంసం తగ్గి, నీరు లేక బలహీనమై ఉంది; ఈ రోజు ఎనిమిదవ రోజు, ఆమె కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండిపోయి ఏడుస్తోంది.
ఇహ దేవి మయా ప్రోక్తమ్ ఇహోషితమ్ ఇహ స్థితమ్ । ఇహ సుప్తమ్ ఇహాతీతమ్ ఇదం దత్తమ్ ఇహాహృతమ్
ఇక్కడే దేవీ, నేను మాట్లాడాను, నివసించాను, ఉండిపోయాను; ఇక్కడే నిద్రపోయాను, కాలం గడిపాను, ఇచ్చాను, తీసుకున్నాను.
ఏష మే జ్యేష్ఠశర్మాఖ్యః పుత్రో రోదితి మన్దిరే । ఏషా మే జఙ్గలే ధేనుర్ దోఘ్ద్రీ చరతి శాద్వలమ్
ఇది నా పెద్ద కుమారుడు శర్మా ఇంట్లో ఏడుస్తున్నాడు; ఇది నా ఆవు అడవిలోని పచ్చ గడ్డి మేసుకుంటూ పాలిస్తోంది.
గృహే ఽవసన్నం దాహాయ రూక్షం క్షారవిధూసరమ్ । స్వం దేహమ్ ఇహ పఞ్చాఖ్యం పశ్యేమం ప్రఘనం మమ
ఇంట్లో కాల్చడానికి ఉంచిన, పొడి, క్షారపు ధూళితో కప్పబడిన ఈ నా శరీరం, ఐదు భాగాలుగా పిలవబడే, బరువుగా, ఘనంగా ఉంది.
తుమ్బీలతాభిర్ ఉగ్రాభిస్ తృష్ణాభిర్ ఇవ వేష్టితమ్ । మహానసస్థానమ్ ఇదం మమ దేహమ్ ఇవాపరమ్
ఈ వంటగదిని ఉగ్రమైన గుమ్మడికాయ తాడులతో చుట్టిపెట్టినట్లు, దాహాలా నన్ను కప్పేసినట్టు ఉంది; ఈ వంటగది స్థలం కూడా నా మరొక శరీరంలా ఉంది.
ఏతే రోదనతామ్రాక్షా బన్ధవో భువి బన్ధనమ్ । అఙ్గదార్పితరుద్రాక్షా ఆహరన్త్య్ అనలేన్ధనమ్
ఈ బంధువులు ఏడుపుతో కళ్లు ఎర్రగా మారి, ఈ లోకంలో బంధనంగా ఉన్నారు; అంగదాల్లో రుద్రాక్షలు ధరించిన వారు మంటకు కట్టెలు తెస్తున్నారు.
అనారతం శిలాకచ్ఛగుచ్ఛాచ్ఛోటనకారిభిః । తరఙ్గైస్ తుఙ్గితాకారస్పృష్టతీరలతాదలైః
తీరాన ఉన్న లతల ఆకులను ఎత్తైన అలలు తాకుతూ, రాళ్లు, పుటలు గుంపులుగా నిరంతరం కొట్టుకుంటూ ఉంటాయి.
శీకరాకీర్ణపర్యన్తశాద్వలస్థలవేల్లితైః । శిలాఫలహకాస్ఫాలఫేనిలోత్ఫాలశీకరైః
అది చుట్టూ నీటి చిమ్మటలు, ఊగే గడ్డి మచ్చలు, రాళ్లు, పండ్లు, పుటలు తాకి ఏర్పడే నురుగు చినుకులతో నిండిపోయి ఉంటుంది.
తుషారీకృతమధ్యాహ్నదివాకరకరోత్కరైః । ఫుల్లపుష్పోత్కరాసారప్రదానోత్కతటద్రుమైః
మధ్యాహ్న సూర్యకిరణాలు మంచు వలె మెరుపు పంచుతుంటే, ఒడ్డున పుష్పాలతో నిండిన చెట్లు వాటి సౌరభాన్ని ప్రసాదించేందుకు ఉత్సాహంగా నిలిచుంటాయి.
విద్రుమైర్ ఇవ సఙ్క్రాన్తఫుల్లకింశుకకాన్తిభిః । వ్యాప్తయా పుష్పరాశీనాం సముల్లాసనకారిభిః
పువ్వులు విరబూసిన కింశుక చెట్ల కాంతి పగడాల వలె మెరిసిపోతూ, అక్కడ పుష్పరాశులు ఆనందంగా విరివిగా పరచుకున్నట్టు కనిపిస్తాయి.
ఉహ్యమానఫలాపూరసువ్యగ్రగ్రామబాలయా । మహాకలకలావర్తసక్తయా గ్రామ్యకుల్యయా
పల్లె పిల్లలు పండ్లు ఏరడంలో మునిగి, ఊరి వాగులో గొప్ప గోలతో వచ్చే అలల్లో మునిగి పోతున్నారు.
వేష్టితస్ తరలాస్ఫాలజలధౌతతలోపమః । ఘనపత్త్రతరుచ్ఛత్త్రచ్ఛాయాసతతశీతలః
అది వేగంగా తిరిగే నీటితో తడిసిన ఒడ్డులతో చుట్టూ ఉండి, దట్టమైన ఆకుల చెట్ల నీడలో ఎప్పుడూ చల్లగా ఉంటుంది.