ఉత్సఙ్గే వత్స తిష్ఠేతి వదత్య్ అథ మహీపతౌ । భూమౌ పరిజనాస్తీర్ణే సో ఽంశుకే ఽథ న్యవిక్షత
రాజు, "బాలా, నా మోకాలిపై కూర్చో" అని చెప్పగా, అతడు సేవకులు పరచిన వస్త్రాన్ని నేలపై వేసి, అక్కడే అతడిని కూర్చోబెట్టాడు.
పుత్ర ప్రాప్తవివేకస్ త్వం కల్యాణానాం చ భాజనమ్ । జనవజ్ జీర్ణయా బుద్ధ్యా ఖేదాయాత్మా న దీయతే
నీవు వివేకాన్ని పొందినవాడివి, మంచి లక్షణాలకు పాత్రుడివి; పెద్దలవలె పండిన బుద్ధితో, బాధలకు నీ మనసు లోనవ్వనివ్వవు.
వృద్ధవిప్రగురుప్రోక్తం త్వాదృశేనానుతిష్ఠతా । పదమ్ ఆసాద్యతే పుణ్యం న మోహమ్ అనుధావతా
పెద్దలు, మునులు, గురువులు చెప్పిన మాటలను నీవు అనుసరిస్తే, పుణ్యమైన స్థితిని పొందుతావు; మాయను వెంబడిస్తే అది సాధ్యం కాదు.
తావద్ ఏవాపదో దూరే తిష్ఠన్తి పరిపేలవాః । యావద్ ఏవ న మోహస్య ప్రసరః పుత్ర దీయతే
బిడ్డా, మనసు మాయలోకి జారిపోని వరకు ఎంతటి కష్టాలు వచ్చినా అవి దూరంగా ఉంటాయి.
రాజపుత్ర మహాబాహో శూరస్ త్వం విజితాస్ త్వయా । దురుచ్ఛేదా దురారమ్భా అప్య్ అమీ విషయారయః
రాజకుమారా, బలవంతుడవు, నీవు నిజంగా వీరుడవు. నీవు ఈ ఇంద్రియవిషయాలను — కోయడం చాలా కష్టం, జయించడం కూడా చాలా కష్టమైన శత్రువులను — జయించావు.
కిమ్ అతజ్జ్ఞ ఇవాజ్ఞానాం యోగ్యే వా మోహసాగరే । వినిమజ్జసి కల్లోలగహనే జాడ్యశాలిని
నీవు జ్ఞానానికి అర్హుడవు, అయినా అజ్ఞానులు చేసేలా, ఎందుకు ఈ మాయ సముద్రంలో, దట్టమైన అలలతో, మాంద్యంతో నిండిన లోతుల్లో మునిగిపోతున్నావు?
చలన్నీలోత్పలవ్యూహసమలోచన లోలతామ్ । బ్రూహి చేతఃకృతాం త్యక్త్వా హేతునా కేన ముహ్యసి
కదులుతున్న నీలకమల సమూహాల్లాంటి కన్నులతో నీవు, మనస్సు కలిగించిన కారణాన్ని వదిలేసి, ఏ కారణంతో అయోమయంలో పడిపోతున్నావో చెప్పు.
కింనిష్ఠాః కియతా కేన కియన్తః కారణేన తే । ఆధయో ను విలుమ్పన్తి మనో గేహమ్ ఇవాఖవః
నీ బాధలు ఏమీ ఆధారపడి ఉన్నాయి? అవి ఎంతమందివి? ఎవరి వల్ల, ఏ కారణంతో అవి నీ మనస్సును దొంగలు ఇల్లును దోచినట్టు పీడిస్తున్నాయి?
మన్యే నానుచితానాం త్వమ్ ఆధీనాం పదమ్ ఉత్తమః । ఆపత్సు చాప్తో యో ధీరో నిర్జితాస్ తేన చాధయః
బాధలు పడుతున్నవారికి నీవే అత్యుత్తమమైన ఆశ్రయం అని నేను భావిస్తున్నాను. ఎందుకంటే, కష్టకాలంలో ధైర్యంగా ఉండే మనిషిని పొందినప్పుడు, ఆ బాధలు అతని చేతిలో జయించబడతాయి.
యథాభిమతమ్ ఆశు త్వం బ్రూహి ప్రాప్స్యసి చానఘమ్ । సర్వమ్ ఏవ పునర్ యేన తవ భేత్స్యన్తి నాధయః
పాపరహితుడా, నీవు కోరుకున్నది వెంటనే చెప్పు. అది నీకు లభిస్తుంది. దాని వలన నీ బాధలు మళ్లీ పూర్తిగా తొలగిపోతాయి.
ఇత్య్ ఉత్తమస్య స మునే రఘువంశకేతుర్ ఆకర్ణ్య వాక్యమ్ ఉచితార్థవిలాసగర్భమ్ । తత్యాజ ఖేదమ్ అభిగర్జతి వారివాహే బర్హీ యథాభ్యనుమితాభిమతార్థసిద్ధిః
ఈ విధంగా, ఆ మునివర్యుడు చెప్పిన అర్థవంతమైన, శ్రేయస్కరమైన మాటలు విని, రఘువంశశిరోమణి తన మనస్సులోని బాధను విడిచిపెట్టి, వర్షం రాబోతుందని తెలుసుకున్న నెమలి ఆనందంతో గర్జించినట్లు, తన కోరిక నెరవేరబోతుందనే నమ్మకంతో ఉల్లాసంగా ఉన్నాడు.
ఇతి పృష్టో మునీన్ద్రేణ సమాశ్వాస్య చ రాఘవః । ఉవాచ వచనం చారు ధీరపూర్ణార్థమన్థరమ్
ఈ విధంగా మునీంద్రుడు ప్రశ్నించి, ధైర్యం చెప్పిన తరువాత, రాఘవుడు స్థిరంగా, మెల్లగా, అర్థవంతంగా, మృదువుగా మాటలు పలికాడు.
భగవన్ భవతా పృష్టో యథావద్ అధునా కిల । కథయామ్య్ అహమ్ అజ్ఞో ఽపి కో లఙ్ఘయతి సద్వచః
భగవంతుడా, మీరు ఇప్పుడు నన్ను అడిగినందుకు, నాకు తెలియకపోయినా నా శక్తికి తగినంతగా చెప్పుతున్నాను. మంచివాళ్ల మాటను ఎవరు నిర్లక్ష్యం చేస్తారు?
అహం తావద్ అయం జాతో నిజే ఽస్మిన్ పితృసద్మని । క్రమేణ వృద్ధిం సమ్ప్రాప్తః ప్రాప్తవిద్యశ్ చ సంస్థితః
నేను ఈ తండ్రి ఇంట్లో జన్మించి, క్రమంగా పెరిగి, విద్యను సంపాదించి, ఇప్పుడు స్థిరంగా ఉన్నాను.
తతస్ సదాచారపరో భూత్వాహం మునినాయక । విహృతస్ తీర్థయాత్రార్థమ్ ఉర్వీమ్ అమ్బుధిమేఖలామ్
తర్వాత, మంచి ఆచరణలో నిబద్ధుడై, మునులలో ప్రధానుడా, సముద్రంతో చుట్టుముట్టిన ఈ భూమిని తీర్థయాత్రల కోసం సంచరించాను.
ఏతావతాథ కాలేన సంసారాస్థామ్ ఇమాం మమ । స్వవివేకో జహారాన్తర్ ఓఘస్ తటలతామ్ ఇవ
ఈ కాలం తర్వాత, నా స్వంత వివేకం వల్ల నాకు ఉన్న లోకబంధం అంతా, నది ఒడ్డుని ప్రవాహం ఎలా కొట్టి పోగొడుతుందో అలా, తొలగిపోయింది.
వివేకేన పరీతాత్మా తేనాహం తదను స్వయమ్ । భోగనీరసయా బుద్ధ్యా ప్రవిచారితవాన్ ఇదమ్
వివేకంతో నిండిన నా మనసు, ఆనందాల పట్ల ఆసక్తి కోల్పోయిన బుద్ధితో, ఈ విషయాన్ని లోతుగా ఆలోచించింది.
కిం నామేదం వత సుఖం యో ఽయం సంసారసంసృతిః । జాయతే మృతయే లోకో మ్రియతే జననాయ చ
ఈ సంసారంలో ఉన్నదీ సుఖమా? ఇక్కడ జనులు పుట్టేది చావడానికి, చనిపోవడం మళ్లీ పుట్టడానికి మాత్రమే.
స్వస్థితాస్ సర్వ ఏవేమే సచరాచరచేష్టితాః । ఆపదాం పతయః పాపా భావా విభవభూమయః
ఈ సకల చలించేవి, అచలమైనవి అన్నీ తమ స్థితిలోనే ఉంటాయి. కష్టాల అధిపతులు, పాపమైన భావాలు, ఐశ్వర్యానికి మూలాలు — ఇవన్నీ తమ తమ స్థానాల్లోనే ఉంటాయి.
అయశ్శలాకాసదృశాః పరస్పరమ్ అసఙ్గినః । శ్లిష్యన్తే కేవలం భావా మనఃకల్పనయా స్వయా
అపకీర్తి కఠికలు లాగ, పరస్పరం సంబంధం లేకుండా ఉండే భావాలు, మనస్సు ఊహతో మాత్రమే కలిసిపోతాయి.
మనస్సమాయత్తమ్ ఇదం జగద్ ఆభోగి దృశ్యతే । మనశ్ చాసద్ ఇహాభాతి కేన స్మః పరిమోహితాః
ఈ లోకం మనస్సుపై ఆధారపడి, అనుభవించడానికి ఒక వస్తువులా కనిపిస్తోంది. కానీ ఇక్కడ మనస్సే అసత్యంగా అనిపిస్తోంది. మరి మనం ఎవరి చేత ఇంతగా మాయలో పడిపోయామో?
అసతైవ వయం కష్టం విక్రీతా మూఢబుద్ధయః । మృగతృష్ణామ్భసా దూరే వనే ముగ్ధమృగా ఇవ
అయ్యో, మనం నిజంగా దురదృష్టవంతులం. మాయలో మునిగిపోయి, తప్పుడు భావాలతో మోసపోయాం. దూరమైన అడవిలో మృగతృష్ణ నీరు కోసం తిప్పలు పడే మోసపోయిన జంతువుల్లా అయిపోయాం.
న కేనచిచ్ చ విక్రీతా విక్రీతా ఇవ సంస్థితాః । వత మూఢా వయం సర్వే జానానా అపి శమ్బరమ్
మనల్ని ఎవ్వరూ అమ్మలేదు, అయినా అమ్మబడినవాళ్లలా ఉన్నాం. నిజం తెలిసినా కూడా, మనమంతా మాయలో పడిపోయాం.
కిమ్ ఏతేషు ప్రపఞ్చేషు భోగా నామ సుదుర్భగాః । ముధైవ హి వయం మోహాత్ సంస్థితా బద్ధభావనాః
ఈ లోకంలో ఉన్న అనుభవాలు నిజంగా అంత అరుదైనవేనా? వృథాగా, మాయ వల్ల, మనమే మన ఊహలలో బంధించుకుని ఉండిపోతున్నాం.
అజ్ఞాతే బహుకాలేన వ్యర్థ ఏవ వయం ఘనే । మోహే నిపతితా ముగ్ధాశ్ శ్వభ్రే ముగ్ధమృగా ఇవ
చిరకాలంగా తెలియక, మన జీవితం వృథా అయ్యింది. మాయలో పడిపోయి, తెలివితక్కువ జంతువులు గోతిలో పడినట్టు మేము కూడా అయోమయంలో మునిగిపోయాం.
కిం మే రాజ్యేన కిం భోగైః కో ఽహం కిమ్ ఇదమ్ ఆగతమ్ । యన్ మిథ్యైవాస్తు తన్ మిథ్యా కస్య నామ కిమ్ ఆగతమ్
ఈ రాజ్యానికి నాకు ఏమి ఉపయోగం? ఈ భోగాలకు ఏమి విలువ? నేను ఎవరు? ఇవన్నీ ఎలా వచ్చాయి? అసత్యమైనవి అసత్యంగానే ఉండనీ, నిజంగా ఎవరికైనా ఏదైనా లాభం జరిగిందా?
ఏవం విమృశతో బ్రహ్మన్ సర్వేష్వ్ ఏవ తతో మమ । భావేష్వ్ అరతిర్ ఆయాతా పథికస్య మరుష్వ్ ఇవ
బ్రహ్మన్, ఇలా ఆలోచిస్తూ, నాకు అన్ని విషయాల్లో ఆసక్తి పోయింది. ప్రయాణికుడు ఎడారిలోకి వెళ్లాలని కోరుకోనట్టు, నాకూ ఇక ఏదీ ఆకర్షణగా అనిపించడం లేదు.
తద్ ఏతద్ భగవన్ బ్రూహి కిమ్ ఇదం పరినశ్యతి । కిమ్ ఇదం జాయతే భూయః కిమ్ ఇదం పరివర్ధతే
కాబట్టి భగవన్, దయచేసి చెప్పండి. ఏమి నశిస్తుంది? ఏమి మళ్లీ పుడుతుంది? ఏమి పెరిగిపోతుంది?
జరామరణమ్ ఆపచ్ చ జననం సమ్పదస్ తథా । ఆవిర్భావతిరోభావైర్ వివర్తన్తే పునః పునః
పుట్టడం, వృద్ధాప్యం, మరణం, ఐశ్వర్యం — ఇవన్నీ మళ్లీ మళ్లీ కనబడుతూ, కనబడకుండా తిరుగుతూ ఉంటాయి.
భావైస్ తైర్ ఏవ తైర్ ఏవ తుచ్ఛైర్ వయమ్ ఇమే కిల । పశ్య జర్జరతాం నీతా వాతైర్ ఇవ గిరిద్రుమాః
ఈ తాత్కాలిక స్థితుల వల్ల మనమూ, ఇతరులూ అలసిపోతున్నాం. గాలికి కొట్టుబడే కొండ చెట్లలా మనం క్షీణించిపోతున్నాం చూడు.