సాలతాలీతమాలాఢ్యనీలపల్వలమాలితమ్ । వలీవలయవిన్యాసవిలాసవలితధ్రువమ్
ఆ ప్రాంతం శాల, తాళ, తమాల చెట్ల తోటలతో, నీలం కమలాలతో అలంకరించబడిన చెరువులతో, వంకరగా వంపులు తిరిగే వాగులతో అందంగా ఉంది.
ఆలోలపల్లవలతావలితాలయానామ్ ఉత్ఫుల్లకన్దలసిలిన్ధ్రసుగన్ధితానామ్ । సారావవారివలనాకులగోకులానామ్ ఆనీలషష్పకుసుమస్థలశోభితానామ్
అక్కడ ఊగే లతలు, వణికే ఆకుల నివాసాలు వికసించిన మొగ్గలు, పరిమళభరితమైన కమల కండల వాసనతో పరిమళించాయి. తీపి నీరు ఉప్పొంగే వాగుల దగ్గర గోపాల గుంపులు చేరి, గాలి తోసిన మృదువైన పువ్వులతో నేల అందంగా మెరిసిపోతోంది.
తీరద్రుమప్రకరగుప్తసరిద్రయాణామ్ నీరన్ధ్రపుష్పితలతోగ్రవితానకానామ్ । ఉద్యానకున్దమకరన్దసుగన్ధితానామ్ గన్ధాన్ధషట్పదకులాన్తరితామ్బుదానామ్
పవిత్ర వృక్షాల పొదల మధ్య దాగిన నదులు, ఎక్కడా విడిపోని పుష్పలతలతో ఏర్పడిన మల్లెల చాటులు, మల్లెపువ్వుల పరిమళంతో పరిమళించే తోటలు, ఆ సుగంధానికి మత్తులో మునిగిపోయిన తేనెటీగల గుంపులు మేఘాలను కప్పేసినట్టు ఉండేవి—
సౌన్దర్యతర్జితపురన్దరమన్దిరాణామ్ రాజీవరాజిరజసారుణితామ్బరాణామ్ । రంహోవహద్గిరినదీరవఘర్ఘరాణామ్ కున్దావదాతజలదద్యుతిభాసురాణామ్
ఇంద్రుని మందిరానికి కూడా సౌందర్యంలో తీసిపోని రాజప్రాసాదాలు, కమలాల గుత్తుల రేణువులతో ఆకాశం ఎర్రగా మారినది, కొండల నదుల ఘోష ఆనందంగా మారుమోగుతుండగా, మల్లెపువ్వుల్లా తెల్లగా మెరిసే మేఘాలు అక్కడ కనిపించేవి—
సౌధస్థలోల్లసితపుష్పలతాలయానాం లీలావిలోలకలకణ్ఠవిహఙ్గమానామ్ । ఉల్లాసికౌసుమదలాస్తరణస్థయూనామ్ ఆపాదమ్ ఆవలితమాల్యవిలాసినీనామ్
ప్రాసాదాల పైభాగాల్లో పుష్పలతలతో అలంకరించబడిన ప్రదేశాలు, ఆటపాటలతో సంచరించే కోయిలలు, తాజా పువ్వులతో పరుచిన మంచాలపై యువతులు తల నుండి పాదాల వరకు హారాలతో అలంకరించబడి ఆనందంగా విశ్రాంతి తీసుకుంటూ ఉండేవారు—
సర్వం తు సున్దరనవాఙ్కురదన్తురాణామ్ హేలోల్లసద్వనలతాకులమార్గగాణామ్ । సఞ్జాతకోమలలతోపలసఙ్కులానామ్ వర్షత్పయోదపటసంవలితాలయాణామ్
అక్కడ అంతా కొత్త మొగ్గలతో నిండిపోయి, అందంగా, తాజాగా కనిపించేది. అడవి లతలతో పొదలు ఉల్లాసంగా పెరిగి, వాటి మధ్య మార్గాలు వంపులు తిరుగుతూ పోతూ ఉండేవి. మృదువైన కొత్త ఆకులు గుంపులుగా పెరిగి, వాన మేఘాల చీరలు ఇళ్లను కప్పేసినట్టుగా ఉండేవి—
నీహారహారిహరితస్థలవిస్తృతానామ్ సౌధస్థమేఘతడిదాకులితాఙ్గనానామ్ । నీలోత్పలోల్లసితసౌరభసున్దరాణామ్ హుఙ్కారహారిహరితోన్ముఖగోకులానామ్
మంచు తొలగిపోయి పచ్చదనం విస్తరించిన భూమి, మేఘాల మధ్య మెరుపులా అలంకరించుకున్న మహిళలు మేడలపై సందడిగా ఉన్నారు. నీలకమలాల పరిమళం గాలిలో పరిమళంగా వ్యాపించి ఉంది. ఆ చల్లని గాలి తాకుతూ, ఆవుల మందలు తల పైకి ఎత్తి ఆనందంగా విశ్రాంతిగా ఉన్నాయి.
విధ్వస్తముగ్ధమృగశావగృహాఙ్గనానామ్ ఉన్మత్తబర్హిగణశీకరనిర్ఝరాణామ్ । సౌగన్ధ్యమత్తపవనాహృతసౌరభానామ్ వప్రౌషధిజ్వలనవిస్మృతదీపకానామ్
భయపడే చిన్న జింకలు విడిచిపెట్టిన ప్రాంగణాలు, ఆనందంతో ఉల్లాసంగా నర్తించే నెమళ్ళు జలపాతపు చినుకుల్లో ఆడుతూ ఉన్నాయి. పరిమళంతో మత్తెక్కిన గాలి అన్ని వాసనలను తనతో తీసుకెళ్తోంది. ఔషధ మొక్కల వెలుగు మధ్య దీపాలు మరచిపోతున్నారు.
కోలాహలాకులకులాయకులాకులానామ్ కుల్యాకులాకలకలాశ్రుతసఙ్కథానామ్ । ముక్తాఫలప్రకరసున్దరబిన్దుపాతశీతాఖిలద్రుమలతాతృణపల్లవానామ్
పక్షుల గుంపుల గోలతో చుట్టూ హర్షం నిండింది. చిన్న వాగుల మృదువైన ప్రవాహ ధ్వని సంభాషనలా వినిపిస్తోంది. ముత్యాల దళాల నుంచి పడే చల్లని చినుకులు ప్రతి చెట్టు, లత, గడ్డి మొక్కను అందంగా అలంకరిస్తున్నాయి.
లక్ష్మీమ్ అనస్తమితపుష్పవికాసభాజామ్ । శక్నోతి కః కలయితుం గిరిమన్దిరాణామ్
ఎప్పటికీ మురికిపడని, ఎప్పుడూ వికసించే పువ్వులతో అలంకరించబడిన ఆ పర్వత రాజప్రాసాదాల వైభవాన్ని ఎవరు పూర్తిగా వర్ణించగలరు?
తత్ర తే పేతతుర్ దేవ్యౌ గ్రామే ఽన్తశ్శీతలాత్మని । భోగమోక్షశ్రియౌ శాన్తే పుంసీవ విదితాత్మని
ఆ గ్రామంలో, చల్లని హృదయంతో ఉన్న శరీరాల్లో ఆ ఇద్దరు దేవతలు అవతరించారు. అది ఎలా అంటే, భోగమోక్షాల రూపంలో ఉన్న ఐశ్వర్యాలు, తనను తాను పూర్తిగా తెలుసుకున్న ప్రశాంతుడి హృదయంలోకి ప్రవేశించినట్లుగా.
కాలేనైతావతా లీలా తేనాభ్యాసేన సాభవత్ । శుద్ధజ్ఞానైకదేహత్వాత్ త్రికాలామలదర్శినీ
కాలక్రమంలో, ఆ సాధన వల్ల లీలకు శుద్ధమైన జ్ఞానమే స్వరూపంగా ఉండటంతో, మూడు కాలాలనూ మలినత లేకుండా చూడగలిగే శక్తి కలిగింది.
అథ సస్మార సర్వాస్ తాః ప్రాక్తనీస్ సంసృతేర్ గతీః । స్వాస్ స్వయం స్వరసేనైవ ప్రాగ్జన్మమరణాదికాః
ఆ తరువాత, తన సహజమైన స్వభావంతో లీల తన గత జన్మలు, మరణాలు, ఇతర సంచారాలన్నిటినీ స్పష్టంగా గుర్తు చేసుకుంది.
దేవి దేశమ్ ఇమం దృష్ట్వా త్వత్ప్రసాదాత్ స్మరామ్య్ అహమ్ । ఇహ తత్ ప్రాక్తనం సర్వం చేష్టితం వేష్టితాన్తరమ్
దేవీ! ఈ ప్రదేశాన్ని చూశాక, నీ కృప వల్ల ఇక్కడ గతంలో జరిగిన ప్రతీ సంఘటనను, అన్ని పరిణామాలను నేను గుర్తు చేసుకోగలిగాను.
ఇహాభూవమ్ అహం జీర్ణా సిరాలాఙ్గీ కృశాసితా । బ్రాహ్మణీ శుష్కదర్భాగ్రభేదరూక్షకరోదరా
ఇక్కడ నేను ముసలిదాన్ని, నరాలు స్పష్టంగా కనిపించేలా, బాగా క్షీణించి, ముదురు రంగుతో ఉండేవాడిని. బ్రాహ్మణుడి భార్యగా, ఎండిన దర్భ గడ్డి పగలగొట్టడం వల్ల చేతులు, పొట్ట గట్టిగా, గడ్డగా మారిపోయేవి.
భర్తుః కులకరీ భార్యా దోహమన్థానశోభినీ । మాతా సకలపుత్రాణామ్ అతిథీనాం ప్రియఙ్కరీ
భర్త ఇంటి పెద్దవాడిగా ఉండగా, నేను అతని భార్యను. వెన్న మరిగించడంలో నైపుణ్యం కలిగి, పిల్లలందరికీ తల్లిగా, అతిథులను సంతోషపెట్టే వాడిని.
దేవద్విజసతాం భక్తా సిక్తాఙ్గీ ఘృతగోరసైః । గర్గరీచరుకుమ్భాదిభాణ్డోపస్కరశోధినీ
దేవతలు, బ్రాహ్మణులు, మంచివారిని భక్తితో సేవించేవాడిని. నా శరీరానికి నెయ్యి, పాలతో అభిషేకం చేసేవారు. గర్గరి, చారు, కుంభం వంటి పాత్రలు శుభ్రం చేయడం నా పని.
నిత్యమ్ అన్నలవాక్తైకకాచకమ్బుప్రకోష్ఠకా । జామాతృదుహితృభ్రాతృపితృమాతృప్రపూజినీ
ప్రతిరోజూ అన్నం, ఉప్పు, ఒక్క వస్త్రం, కంబళం, నిల్వగదిలో ఉండేవి నా చేతిలో ఉండేవి. అల్లుళ్లు, కుమార్తెలు, అన్నదమ్ములు, తండ్రి, తల్లి అందరినీ గౌరవించేవాడిని.
ఆదేహం సద్మవృత్త్యైవ ప్రక్షీణదినయామినీ । వాచం చిరం చిరమ్ ఇతి వదన్త్య్ అనిశమ్ ఆకులా
ఇంటి పనుల్లో శరీరం బలహీనమై, ఎన్నో రోజులు రాత్రులు గడిచిపోయినా, ఆమె మనసు కలవరంగా, ఆ మాటలనే మళ్లీ మళ్లీ, ఆగకుండా పలుకుతూనే ఉంటుంది.
కాహం క ఇవ సంసార ఇతి స్వప్నే ఽప్య్ అసఙ్కథా । జాయా శ్రోత్రియమూఢస్య తాదృశస్యైవ దుర్ధియః
నేను ఎవరు? ఈ లోకం ఏమిటి? అనే ప్రశ్నలు, అలాంటి మూర్ఖుడైన గృహస్థుని భార్యకు, కలలో కూడా ఎప్పుడూ కలగవు.
ఏకనిష్ఠా సమిచ్ఛాకగోమయేన్ధనసఞ్చయే । మ్లానకమ్బలసంవీతసిరాలక్షా సగాత్రికా
ఆమెకు ఒకే ఒక్క పట్టుదల — ఆవుపేడ, మంటకోసం కట్టెలు తెచ్చుకోవడం. ముదిరిన దుప్పటి కప్పుకుని, భారంగా మోసిన దెబ్బలతో చేతులు కాళ్లు ముద్దెత్తిపోతుంటాయి.
తర్ణకీకర్ణజాహస్థక్రిమినిష్కాసతత్పరా । గృహశాకవనాసేకసత్వరా గృహకర్మణాం
చెవుల్లో, జుట్టులో, చేతుల్లో ఉన్న పురుగులను తీసేయడంలో, అడవి ఆకులు తెచ్చేందుకు పరుగెడుతూ, ఇంటి పనుల్లో ఎప్పుడూ తలమునకగా ఉంటుంది.
నీలతీరతరఙ్గాక్తతృణతర్పితతర్ణకా । ప్రతిక్షణం గృహద్వారకృతచన్దనవర్ణకా
ఆమె నీలి నది అలలతో తడిసిన గడ్డి తో పశువులకు మేత పెడుతుంది. ప్రతి క్షణం ఇంటి తలుపు వద్ద చందనం రాసి అలంకరిస్తుంది.
నీత్యర్థం గృహభృత్యానాం సాదినాం కృతవాచ్యతా । మర్యాదానియమాద్ అబ్ధివేలేవానిశమ్ అచ్యుతా
ఆమె ఇంటి పనివాళ్లు, జంతువుల కోసం ఎప్పుడూ మాట చెప్పడానికి సిద్ధంగా ఉంటుంది. నియమాలు, హద్దులు పాటించడంలో ఆమె ఎప్పుడూ మారదు, సముద్రాన్ని ఆపే తీరం లాగ ఉంటుంది.
జీర్ణపర్ణసవర్ణైకకర్ణదోలాధిరూఢయా । కష్టతాపజరాభీతజీవభృత్యేవ చిహ్నితా
పాత ఆకుల రంగు ఉన్న కరణం ఒక చెవిలో ఊగుతూ ఆమెను గుర్తింపజేస్తుంది. కష్టాలు, వృద్ధాప్యం భయంతో బాధపడే పనివాడిలా ఆమె జీవితం లోని శ్రమ, భయాల గుర్తులు కనిపిస్తాయి.
ఇత్య్ ఉక్త్వా సఞ్చరన్తీ సా శిఖరిగ్రామకోటరే । సఞ్చరన్త్యాస్ సరస్వత్యా దర్శయామ్ ఆస సా స్వయమ్
ఇలా చెప్పి, ఆమె ఆ కొండ గ్రామపు గుహల్లో సంచరిస్తూ పోయింది. ఆమె తిరుగుతున్నప్పుడు, సరస్వతి దేవి స్వయంగా ఆమెకు ప్రత్యక్షమయ్యింది.
ఇయం మే పాటలాషణ్డమణ్డితా పుష్పవాటికా । ఇయం మే పుష్పితోద్యానమణ్డపాకారవాటికా
ఈ పండ్ల చెట్లతో అలంకరించబడిన పుష్పవాటిక నాది; ఈ పుష్పాలతో నిండిన ఉద్యాన మందపం ఆకారంలో ఉన్న తోట కూడా నా దే.
ఇయం పుష్కరిణీతీరద్రుమగ్రథితతర్ణకా । ఇయం సా కర్ణికానామ్నీ తర్ణికా భుక్తపర్ణికా
ఈ కమలాల చెరువు ఒడ్డున చెట్లూ, పచ్చికతో కూడిన ప్రదేశం నా దే; ఇదే కర్ణిక అనే పేరుగల తోట, దీని ఆకులు తినబడ్డాయి.
ఇయం సా మేదసా క్షీణా వరాకీ జలహారికా । అద్యాష్టమం దినం బాష్పపూర్ణాక్షీ పరిరోదితి
ఈ దురదృష్టవంతురాలు, మాంసం తగ్గి, నీరు లేక బలహీనమై ఉంది; ఈ రోజు ఎనిమిదవ రోజు, ఆమె కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండిపోయి ఏడుస్తోంది.
ఇహ దేవి మయా ప్రోక్తమ్ ఇహోషితమ్ ఇహ స్థితమ్ । ఇహ సుప్తమ్ ఇహాతీతమ్ ఇదం దత్తమ్ ఇహాహృతమ్
ఇక్కడే దేవీ, నేను మాట్లాడాను, నివసించాను, ఉండిపోయాను; ఇక్కడే నిద్రపోయాను, కాలం గడిపాను, ఇచ్చాను, తీసుకున్నాను.