సమస్తసద్మసు క్షీణమాక్షికాక్షిప్తమక్షికమ్ । ఫుల్లాశోకద్రుమోద్ద్యోతకృతలాక్షికమన్దిరమ్
ప్రతి ఇంట్లో తేనెటీగలు తగ్గిపోయి, ఎక్కడికో వెళ్లిపోయాయి. అయినా, అక్కడ పుష్పించిన అశోకవృక్షాలు ఆ భవనాలకు ఎర్రని రంగు చల్లినట్లుగా అందాన్ని చేకూర్చాయి.
శీకరాసారమరుతా నిత్యార్ద్రవికచద్ద్రుమమ్ । కదమ్బముకులప్రోతసప్తచ్ఛదచ్ఛదోత్కరమ్
కనిపించే ప్రతి చెట్టు ఎప్పుడూ తడిగా, పచ్చగా ఉంది. ఆ చెట్ల ఆకులు మంచుతెచ్చిన గాలితో తడిగా మెరిసిపోతున్నాయి. కదంబపు ముక్కులు, సప్తచ్ఛదపు దళాలు ఒకదానికొకటి దగ్గరగా, గుచ్చుగా కనిపిస్తున్నాయి.
వృతివ్రాతలతాఫుల్లకేతకోత్కరమాలినమ్ । బృహత్ప్రణాలీపటలీరణద్రుటరుటారవమ్
వెల్లివేసిన కేతకిపువ్వులు, విరివిగా పెరిగిన లతలతో కలిసిపోయాయి. పెద్ద ఆకుల చెట్ల మధ్య పక్షుల కిలకిలారావాలు గాలిలో మారుమోగుతున్నాయి.
వాతాయనగుహానిర్యత్సౌధవిశ్రాన్తవారిదమ్ । పూర్ణపుష్కరిణీపఙ్క్తిపూతరాజపథాన్తరమ్
గదుల కిటికీల నుంచి చల్లని గాలి బయటకు వస్తోంది. రాజమార్గాలు, పుష్కరిణులతో వరుసగా ఉండి, ఆ ప్రాంతాన్ని పవిత్రంగా మారుస్తున్నాయి.
నీరన్ధ్రవిటపచ్ఛాయాశీతలామలశాద్వలమ్ । సర్వపుష్పాస్రవద్బిన్దుప్రతిబిమ్బితతారకమ్
ఒకటిగా పెరిగిన చెట్ల నీడలో, చల్లగా, నిర్మలంగా, తాజా పచ్చికతో నిండిన ఆ ప్రదేశంలో, ప్రతి పువ్వు చుక్కల్లో తారలు ప్రతిబింబించేవి.
అనారతపతత్పుష్పహిమవర్షసితాలయమ్ । విచిత్రమఞ్జరీపుష్పపత్త్రపల్వలపాదపమ్
ఎప్పుడూ పువ్వులు, మంచు వర్షం కురిసేలా చల్లదనం ఉండే ఆ గృహం, అద్భుతమైన మంజరి పువ్వులు, ఆకులు, తామర మొక్కలతో అలంకరించబడింది.
గృహకక్ష్యాన్తరాలీనమేఘగుప్తచిరణ్టికమ్ । సౌధస్థమేఘవిద్యుద్భిర్ అనాదేయప్రదీపకమ్
ఆ ఇంటిలో గదులు, మధ్య ప్రదేశాలు ఉండి, మేఘాలు పాత మూలలను దాచిపెట్టినట్లు, పై అంతస్తులో మేఘాల మెరుపులతో వెలుగు ప్రసరించేది; అక్కడ దీపం అవసరం ఉండదు.
కన్దరానిలఝాఙ్కారఘనఘుఙ్ఘుమమణ్డపమ్ । చరచ్చకోరహారీతహరిణీహారిమన్దిరమ్
గుహల్లో వీస్తున్న గాలికి ఘనమైన ధ్వని వినిపించే ఆ మండపం, సంచరించే చకోర పక్షులు, హరిత పక్షులు, జింకల హారాలతో అలంకరించబడిన రాజమందిరంలా ఉంది.
ఉన్నిద్రకన్దలోద్వాన్తమాంసలామోదమన్థరైః । మరుద్భిర్ మన్దమ్ ఆదాతుమ్ ఆరబ్ధైర్ లోలపల్లవమ్
తాజా మొగ్గలు, తడి మట్టి పరిమళంతో నిండిన గాలి మృదువుగా ఊదుతూ, ఆడుతూ వణికే ఆకులను మెల్లగా ఊపుతోంది.
లావకాలాపలీలాయామ్ ఆలీనలలనాకులమ్ । కోకకోకిలకాకోలకోలాహలసమాకులమ్
అక్కడ లావక పక్షులు, తేనెటీగల గుంపులు ఆనందంగా కలిసిపోతూ, కోయిలలు, కోకిలలు కలసి పలుకుతున్న ఉల్లాసకరమైన స్వరాలతో ఆ ప్రదేశం నిండిపోయింది.
సాలతాలీతమాలాఢ్యనీలపల్వలమాలితమ్ । వలీవలయవిన్యాసవిలాసవలితధ్రువమ్
ఆ ప్రాంతం శాల, తాళ, తమాల చెట్ల తోటలతో, నీలం కమలాలతో అలంకరించబడిన చెరువులతో, వంకరగా వంపులు తిరిగే వాగులతో అందంగా ఉంది.
ఆలోలపల్లవలతావలితాలయానామ్ ఉత్ఫుల్లకన్దలసిలిన్ధ్రసుగన్ధితానామ్ । సారావవారివలనాకులగోకులానామ్ ఆనీలషష్పకుసుమస్థలశోభితానామ్
అక్కడ ఊగే లతలు, వణికే ఆకుల నివాసాలు వికసించిన మొగ్గలు, పరిమళభరితమైన కమల కండల వాసనతో పరిమళించాయి. తీపి నీరు ఉప్పొంగే వాగుల దగ్గర గోపాల గుంపులు చేరి, గాలి తోసిన మృదువైన పువ్వులతో నేల అందంగా మెరిసిపోతోంది.
తీరద్రుమప్రకరగుప్తసరిద్రయాణామ్ నీరన్ధ్రపుష్పితలతోగ్రవితానకానామ్ । ఉద్యానకున్దమకరన్దసుగన్ధితానామ్ గన్ధాన్ధషట్పదకులాన్తరితామ్బుదానామ్
పవిత్ర వృక్షాల పొదల మధ్య దాగిన నదులు, ఎక్కడా విడిపోని పుష్పలతలతో ఏర్పడిన మల్లెల చాటులు, మల్లెపువ్వుల పరిమళంతో పరిమళించే తోటలు, ఆ సుగంధానికి మత్తులో మునిగిపోయిన తేనెటీగల గుంపులు మేఘాలను కప్పేసినట్టు ఉండేవి—
సౌన్దర్యతర్జితపురన్దరమన్దిరాణామ్ రాజీవరాజిరజసారుణితామ్బరాణామ్ । రంహోవహద్గిరినదీరవఘర్ఘరాణామ్ కున్దావదాతజలదద్యుతిభాసురాణామ్
ఇంద్రుని మందిరానికి కూడా సౌందర్యంలో తీసిపోని రాజప్రాసాదాలు, కమలాల గుత్తుల రేణువులతో ఆకాశం ఎర్రగా మారినది, కొండల నదుల ఘోష ఆనందంగా మారుమోగుతుండగా, మల్లెపువ్వుల్లా తెల్లగా మెరిసే మేఘాలు అక్కడ కనిపించేవి—
సౌధస్థలోల్లసితపుష్పలతాలయానాం లీలావిలోలకలకణ్ఠవిహఙ్గమానామ్ । ఉల్లాసికౌసుమదలాస్తరణస్థయూనామ్ ఆపాదమ్ ఆవలితమాల్యవిలాసినీనామ్
ప్రాసాదాల పైభాగాల్లో పుష్పలతలతో అలంకరించబడిన ప్రదేశాలు, ఆటపాటలతో సంచరించే కోయిలలు, తాజా పువ్వులతో పరుచిన మంచాలపై యువతులు తల నుండి పాదాల వరకు హారాలతో అలంకరించబడి ఆనందంగా విశ్రాంతి తీసుకుంటూ ఉండేవారు—
సర్వం తు సున్దరనవాఙ్కురదన్తురాణామ్ హేలోల్లసద్వనలతాకులమార్గగాణామ్ । సఞ్జాతకోమలలతోపలసఙ్కులానామ్ వర్షత్పయోదపటసంవలితాలయాణామ్
అక్కడ అంతా కొత్త మొగ్గలతో నిండిపోయి, అందంగా, తాజాగా కనిపించేది. అడవి లతలతో పొదలు ఉల్లాసంగా పెరిగి, వాటి మధ్య మార్గాలు వంపులు తిరుగుతూ పోతూ ఉండేవి. మృదువైన కొత్త ఆకులు గుంపులుగా పెరిగి, వాన మేఘాల చీరలు ఇళ్లను కప్పేసినట్టుగా ఉండేవి—
నీహారహారిహరితస్థలవిస్తృతానామ్ సౌధస్థమేఘతడిదాకులితాఙ్గనానామ్ । నీలోత్పలోల్లసితసౌరభసున్దరాణామ్ హుఙ్కారహారిహరితోన్ముఖగోకులానామ్
మంచు తొలగిపోయి పచ్చదనం విస్తరించిన భూమి, మేఘాల మధ్య మెరుపులా అలంకరించుకున్న మహిళలు మేడలపై సందడిగా ఉన్నారు. నీలకమలాల పరిమళం గాలిలో పరిమళంగా వ్యాపించి ఉంది. ఆ చల్లని గాలి తాకుతూ, ఆవుల మందలు తల పైకి ఎత్తి ఆనందంగా విశ్రాంతిగా ఉన్నాయి.
విధ్వస్తముగ్ధమృగశావగృహాఙ్గనానామ్ ఉన్మత్తబర్హిగణశీకరనిర్ఝరాణామ్ । సౌగన్ధ్యమత్తపవనాహృతసౌరభానామ్ వప్రౌషధిజ్వలనవిస్మృతదీపకానామ్
భయపడే చిన్న జింకలు విడిచిపెట్టిన ప్రాంగణాలు, ఆనందంతో ఉల్లాసంగా నర్తించే నెమళ్ళు జలపాతపు చినుకుల్లో ఆడుతూ ఉన్నాయి. పరిమళంతో మత్తెక్కిన గాలి అన్ని వాసనలను తనతో తీసుకెళ్తోంది. ఔషధ మొక్కల వెలుగు మధ్య దీపాలు మరచిపోతున్నారు.
కోలాహలాకులకులాయకులాకులానామ్ కుల్యాకులాకలకలాశ్రుతసఙ్కథానామ్ । ముక్తాఫలప్రకరసున్దరబిన్దుపాతశీతాఖిలద్రుమలతాతృణపల్లవానామ్
పక్షుల గుంపుల గోలతో చుట్టూ హర్షం నిండింది. చిన్న వాగుల మృదువైన ప్రవాహ ధ్వని సంభాషనలా వినిపిస్తోంది. ముత్యాల దళాల నుంచి పడే చల్లని చినుకులు ప్రతి చెట్టు, లత, గడ్డి మొక్కను అందంగా అలంకరిస్తున్నాయి.
లక్ష్మీమ్ అనస్తమితపుష్పవికాసభాజామ్ । శక్నోతి కః కలయితుం గిరిమన్దిరాణామ్
ఎప్పటికీ మురికిపడని, ఎప్పుడూ వికసించే పువ్వులతో అలంకరించబడిన ఆ పర్వత రాజప్రాసాదాల వైభవాన్ని ఎవరు పూర్తిగా వర్ణించగలరు?
తత్ర తే పేతతుర్ దేవ్యౌ గ్రామే ఽన్తశ్శీతలాత్మని । భోగమోక్షశ్రియౌ శాన్తే పుంసీవ విదితాత్మని
ఆ గ్రామంలో, చల్లని హృదయంతో ఉన్న శరీరాల్లో ఆ ఇద్దరు దేవతలు అవతరించారు. అది ఎలా అంటే, భోగమోక్షాల రూపంలో ఉన్న ఐశ్వర్యాలు, తనను తాను పూర్తిగా తెలుసుకున్న ప్రశాంతుడి హృదయంలోకి ప్రవేశించినట్లుగా.
కాలేనైతావతా లీలా తేనాభ్యాసేన సాభవత్ । శుద్ధజ్ఞానైకదేహత్వాత్ త్రికాలామలదర్శినీ
కాలక్రమంలో, ఆ సాధన వల్ల లీలకు శుద్ధమైన జ్ఞానమే స్వరూపంగా ఉండటంతో, మూడు కాలాలనూ మలినత లేకుండా చూడగలిగే శక్తి కలిగింది.
అథ సస్మార సర్వాస్ తాః ప్రాక్తనీస్ సంసృతేర్ గతీః । స్వాస్ స్వయం స్వరసేనైవ ప్రాగ్జన్మమరణాదికాః
ఆ తరువాత, తన సహజమైన స్వభావంతో లీల తన గత జన్మలు, మరణాలు, ఇతర సంచారాలన్నిటినీ స్పష్టంగా గుర్తు చేసుకుంది.
దేవి దేశమ్ ఇమం దృష్ట్వా త్వత్ప్రసాదాత్ స్మరామ్య్ అహమ్ । ఇహ తత్ ప్రాక్తనం సర్వం చేష్టితం వేష్టితాన్తరమ్
దేవీ! ఈ ప్రదేశాన్ని చూశాక, నీ కృప వల్ల ఇక్కడ గతంలో జరిగిన ప్రతీ సంఘటనను, అన్ని పరిణామాలను నేను గుర్తు చేసుకోగలిగాను.
ఇహాభూవమ్ అహం జీర్ణా సిరాలాఙ్గీ కృశాసితా । బ్రాహ్మణీ శుష్కదర్భాగ్రభేదరూక్షకరోదరా
ఇక్కడ నేను ముసలిదాన్ని, నరాలు స్పష్టంగా కనిపించేలా, బాగా క్షీణించి, ముదురు రంగుతో ఉండేవాడిని. బ్రాహ్మణుడి భార్యగా, ఎండిన దర్భ గడ్డి పగలగొట్టడం వల్ల చేతులు, పొట్ట గట్టిగా, గడ్డగా మారిపోయేవి.
భర్తుః కులకరీ భార్యా దోహమన్థానశోభినీ । మాతా సకలపుత్రాణామ్ అతిథీనాం ప్రియఙ్కరీ
భర్త ఇంటి పెద్దవాడిగా ఉండగా, నేను అతని భార్యను. వెన్న మరిగించడంలో నైపుణ్యం కలిగి, పిల్లలందరికీ తల్లిగా, అతిథులను సంతోషపెట్టే వాడిని.
దేవద్విజసతాం భక్తా సిక్తాఙ్గీ ఘృతగోరసైః । గర్గరీచరుకుమ్భాదిభాణ్డోపస్కరశోధినీ
దేవతలు, బ్రాహ్మణులు, మంచివారిని భక్తితో సేవించేవాడిని. నా శరీరానికి నెయ్యి, పాలతో అభిషేకం చేసేవారు. గర్గరి, చారు, కుంభం వంటి పాత్రలు శుభ్రం చేయడం నా పని.
నిత్యమ్ అన్నలవాక్తైకకాచకమ్బుప్రకోష్ఠకా । జామాతృదుహితృభ్రాతృపితృమాతృప్రపూజినీ
ప్రతిరోజూ అన్నం, ఉప్పు, ఒక్క వస్త్రం, కంబళం, నిల్వగదిలో ఉండేవి నా చేతిలో ఉండేవి. అల్లుళ్లు, కుమార్తెలు, అన్నదమ్ములు, తండ్రి, తల్లి అందరినీ గౌరవించేవాడిని.
ఆదేహం సద్మవృత్త్యైవ ప్రక్షీణదినయామినీ । వాచం చిరం చిరమ్ ఇతి వదన్త్య్ అనిశమ్ ఆకులా
ఇంటి పనుల్లో శరీరం బలహీనమై, ఎన్నో రోజులు రాత్రులు గడిచిపోయినా, ఆమె మనసు కలవరంగా, ఆ మాటలనే మళ్లీ మళ్లీ, ఆగకుండా పలుకుతూనే ఉంటుంది.
కాహం క ఇవ సంసార ఇతి స్వప్నే ఽప్య్ అసఙ్కథా । జాయా శ్రోత్రియమూఢస్య తాదృశస్యైవ దుర్ధియః
నేను ఎవరు? ఈ లోకం ఏమిటి? అనే ప్రశ్నలు, అలాంటి మూర్ఖుడైన గృహస్థుని భార్యకు, కలలో కూడా ఎప్పుడూ కలగవు.