స్వప్నే నగరమ్ ఉర్వీ వా శూన్యం ఖాతం చ బుధ్యతే । స్వప్నాఙ్గనా చ కురుతే శూన్యాప్య్ అర్థక్రియా నృణామ్
కలలో ఒక నగరం లేదా భూమి ఖాళీగా లేదా లోపల ఖాళీగా కనిపించవచ్చు. అలాగే, కలలో కనిపించే ఆడపిల్ల కూడా వాస్తవం కాకపోయినా, మనుషులకు ఉపయోగకరమైన పనులు చేస్తుంది.
ఖం పృథ్వ్యాదితయా బుద్ధం పృథ్వ్యాది భవతి క్షణాత్ । మూర్ఛయా పరలోకో ఽపి ప్రత్యక్షమ్ అనుభూయతే
ఆకాశం భూమి మొదలైనవిగా తెలిసినప్పుడు, అది ఒక్క క్షణం భూమి వంటిది అవుతుంది. మాయ వల్ల పరలోకమూ మనకు ప్రత్యక్షంగా అనుభూతి అవుతుంది.
బాలో వ్యోమైవ వేతాలం మ్రియమానో ఽమ్బరం వనమ్ । కేశోణ్డుకం ఖమ్ అన్యస్ తు ఖమ్ అన్యో వేత్తి మౌక్తికమ్
పిల్లవాడు ఆకాశాన్ని ఓ పిశాచంగా చూస్తాడు. మరణించబోతున్నవాడు దాన్ని అడవిగా చూస్తాడు. ఇంకొకరు జుట్టును బంతిగా భావిస్తారు. మరొకరు ఆకాశాన్ని వేరేలా ఊహిస్తారు. ఇంకొకరు ఆకాశంలో ముత్యాన్ని చూస్తారు.
త్రస్తక్షీవార్ధనిద్రాశ్ చ నౌయానాశ్ చ సదైవ ఖే । వేతాలవచ్ చ వృక్షాది పశ్యన్త్య్ అనుభవత్య్ అపి
భయపడినవాళ్లు, మత్తులో ఉన్నవాళ్లు, పడవలో ప్రయాణించే వాళ్లు ఎప్పుడూ ఆకాశంలో వృక్షాలు లాంటి వాటిని, పిశాచాల్లా, చూస్తారు. కొందరు వాటిని అనుభవించగలుగుతారు కూడా.
ప్రథాభావితమ్ ఏతేషాం పదార్థానామ్ అదో వపుః । అభ్యాసజనితం భావి నాస్త్య్ ఏకం పరమార్థతః
ఈ వస్తువుల రూపాలు మన ఊహా అలవాటుతో ఏర్పడతాయి. మనసులో పదే పదే వచ్చిన భావన వల్ల అవి కనిపిస్తాయి. కానీ నిజంగా ఒక్కటి కూడా వాస్తవంగా ఉండదు.
లీలయా తు యథావస్తు బుద్ధం పృథ్వ్యాది నాస్తి తత్ । ఆకాశమ్ ఏవ సంవిత్త్యా భావిత్వాదితయోదితమ్
అయితే, నిజాన్ని తెలిసినవాడికి భూమి మొదలైనవి యథావస్తువుగా లేవు. కేవలం ఆకాశమే, ఆ చైతన్యంతో కల్పించబడినదిగా, ఉన్నదిగా చెప్పబడుతుంది.
బ్రహ్మాత్మైకచిదాకాశమాత్రబోధవతో మునేః । పుత్రమిత్రకలత్రాణి కథం కాని కదా కుతః
బ్రహ్మం, ఆత్మ, చైతన్యం అన్నీ ఒకటే అని తెలిసిన మునికి, కుమారులు, స్నేహితులు, భార్యలు ఎప్పుడు, ఎక్కడ, ఎలా ఉంటారు? అవన్నీ ఎలా ఉండగలవు?
హస్తశ్ శిరసి యద్ దత్తో లీలయా జ్యేష్ఠశర్మణః । తత్ ప్రవాహస్థితారమ్భసమ్బోధాయాశ్ చితేః ఫలమ్
జ్యేష్ఠశర్ముడు ఆటగా చేతిని తలపై పెట్టినది, మనస్సు ప్రవాహం మొదలు, కొనసాగింపు తెలిసిన ఫలితమే.
బోధో హి చేతతి యథైవ తథా విభాతి సూక్ష్మస్ తు ఖాద్ అతితరాం చ తథా విశుద్ధః । సర్వత్ర రాఘవ స ఏవ పదార్థజాలం స్వప్నేషు కల్పితపురేష్వ్ అనుభూతమ్ ఏవ
మనస్సు ఎలా ఆలోచిస్తే, అలా కనిపిస్తుంది. అది చాలా సూక్ష్మమైనది, ఆకాశం కన్నా కూడా, అందుకే అది నిర్మలమైనది. రాఘవా! ప్రతి చోటా, కలలో ఊహించిన పట్టణాల్లో అనుభవించినట్లే, ఇదే పదార్థాల సముదాయం అనుభవించబడుతుంది.
తస్మిన్ గిరితటే గ్రామే తస్మిన్ మణ్డపకోదరే । అన్తర్ధిమ్ ఆశ్వ్ ఆయయతుస్ తత్రస్థే ఏవ తే స్త్రియౌ
ఆ కొండ దిబ్బపై, ఆ ఊరిలో, ఆ మండపం లోపల, అక్కడే ఉన్న ఆ ఇద్దరు స్త్రీలు అంతర్ధానం పొందారు.
అస్మాకం వనదేవీభ్యాం ప్రసాదః కృత ఇత్య్ అథ । శాన్తదుఃఖే గృహజనే పుణ్యపారపరే స్థితే
మన అడవి దేవతలు మనపై అనుగ్రహం చేసినట్లుంది. ఇంట్లోని బాధలు శాంతించిపోయి, ఆ ఇంటివారు పుణ్యఫలంతో నిలిచారు.
మణ్డపాకాశసంలీనా లీలామ్ ఆహ సరస్వతీ । వ్యోమరూపా వ్యోమరూపాం స్మయాత్ తూష్ణీమ్ అవస్థితామ్
మండపంలో కలిసిపోయిన సరస్వతి, ఆకాశంలా కనిపించే, నవ్వుతూ మౌనంగా ఉన్న ఆవిడతో ఆటపాటగా మాటలు చెప్పింది.
సఙ్కల్పస్వప్నయోర్ మోఘక్రియాయాః కథనం మిథః । యథేహార్థక్రియాం ధత్తే తయోస్ సా సఙ్కథా తథా
వారి మధ్య జరిగిన సంభాషణ కల్పనలూ, కలలలో జరిగే వ్యర్థమైన పనుల గురించిది. ఈ లోకంలో మనం పనులు చేసే విధంగా, వారు కూడా అలాంటి విషయాలపై మాట్లాడుకున్నారు.
పృథ్వ్యాదినాడీప్రాణాదేర్ ఋతే ఽప్య్ అభ్యుదితా తయోః । సా సఙ్కథనసంవిత్తిస్ స్వప్నసఙ్కల్పయోర్ ఇవ
భూమి, నాడులు, ప్రాణాలు లేవన్నా, వారిద్దరి మధ్య సంభాషణ సాగింది. కలలలో, ఊహల్లో జరిగే మాటలు ఎలా ఉంటాయో, అదేవిధంగా ఈ సంభాషణ కూడా జరిగింది.
జ్ఞేయం జ్ఞాతమ్ అశేషేణ దృష్టా ద్రష్టవ్యసంవిదః । ఈదృశీయం బ్రహ్మసత్తా కిమ్ అన్యద్ వద పృచ్ఛసి
తెలిసినదంతా పూర్తిగా తెలుసుకున్నాను; చూడవలసినదాన్ని నా జ్ఞానం పూర్తిగా చూసింది. ఇదే పరబ్రహ్మ తత్వం. మరి నీవు ఇంకేమి అడుగుతున్నావు?
మృతస్య భర్తుర్ జీవో ఽసౌ యత్ర రాజ్యం కరోతి మే । తత్రాహం కిం న తైర్ దృష్టా దృష్టాస్మీహ సుతేన కిమ్
నా భర్త మరణించిన తరువాత అతని ప్రాణం ఎక్కడో రాజ్యం పాలిస్తున్నది అంటారు. అయితే అక్కడ వాళ్లు నన్ను ఎందుకు చూడరు? ఇక్కడ నా కుమారుడు నన్ను ఎలా చూస్తున్నాడు?
అభ్యాసేన వినా వత్సే తదా తే ద్వైతనిశ్చయః । నూనమ్ అస్తఙ్గతో నాభూద్ ఋతుసన్ధావ్ ఋతుర్ యథా
ప్రియమైనవాడా! సాధన లేకుండా, ఆ సమయంలో నీకు ద్వైత భావన పూర్తిగా పోయినట్టు లేదు. ఋతుపవనాలు మారే సరిహద్దులో ఋతువు పూర్తిగా ముగియనట్టే ఇది.
అద్వైతం యో న యాతో ఽసౌ కథమ్ అద్వైతకర్మభిః । యుజ్యతే తాపసంస్థస్య చ్ఛాయాఙ్గానుభవః కుతః
అద్వైతాన్ని పొందని వాడికి, అద్వైత కర్మలు ఎలా సరిపోతాయి? తపస్సులో స్థిరమైనవాడికి నీడ లేదా అవయవాల అనుభవం ఎలా కలుగుతుంది?
లీలాస్మీతి వినాభ్యాసం తత్ర నాస్తఙ్గతో ఽభవత్ । యదా భావస్ తదా సత్యసఙ్కల్పత్వమ్ అభూన్ న తే
లీలా, సాధన లేకుండా అక్కడ ఏ మార్పు జరగలేదు. ఆ స్థితి వచ్చినప్పుడు, నిజమైన సంకల్పశక్తి నీకు కలగలేదు.
అద్యాపి సత్యానుభవాస్ సఙ్కల్పాస్ తేన మాం యయుః । సమ్పశ్యత్వ్ ఇత్య్ అభిమతం ఫలితం తవ సున్దరి
ఇప్పటికీ, నిజమైన అనుభవం వల్ల ఆ సంకల్పాలు నన్ను చేరాయి. అందుకే, 'నాకు ప్రత్యక్షంగా కనిపించాలి' అన్న నీ కోరిక నెరవేరింది, అందాల లీలా.
ఇదానీం తస్య భర్తుస్ త్వం సమీపం యది గచ్ఛసి । తత్ తేన వ్యవహారస్ తే పూర్వవత్ సమ్ప్రవర్తతే
ఇప్పుడు నువ్వు నీ భర్త దగ్గరకు వెళ్తే, అతనితో నీ వ్యవహారం మునుపటిలాగే కొనసాగుతుంది.
ఇహైవ మన్దిరాకాశే పతిర్ విప్రో మమాభవత్ । ఇహైవ స మృతో భూత్వా సమ్పన్నో వసుధాధిపః
ఇక్కడే, ఈ మందిరపు ఆకాశంలో, నా భర్త బ్రాహ్మణుడయ్యాడు. ఇక్కడే, అతను మరణించి, భూమిపై రాజయ్యాడు.
ఇహైవ తస్య సంసారే తస్మిన్ భూమణ్డలాన్తరే । రాజధానీపురే తస్మిన్ పురన్ధ్ర్య్ అస్మి వ్యవస్థితా
ఇక్కడే, ఈ లోకంలో, ఆ భూమి భాగంలో, రాజధాని పట్టణంలో నేను రాణిగా స్థిరంగా ఉన్నాను.
ఇహైవాన్తఃపురే తస్మిన్ స మృతో మమ భూమిపః । ఇహైవాన్తఃపురాకాశే తస్మిన్న్ ఏవ పునర్ నృపః
ఇక్కడే, అంతఃపురంలో, నా భర్త అయిన రాజు అక్కడ మరణించాడు; ఇక్కడే, అంతఃపురపు లోపల, అతడు మళ్లీ అక్కడ రాజుగా మారాడు.
సమ్పన్నో వసుధాపీఠే నానాజనపదేశ్వరః । సర్వో జవఞ్జవీభావ ఇహైవాయమ్ అవస్థితః
అతడు భూమి సింహాసనాన్ని పొందాడు, అనేక దేశాల పాలకుడయ్యాడు; ఇవన్నీ ఒక్క క్షణంలో ఇక్కడే జరిగిపోయాయి.
అస్మిన్న్ ఏవ గృహాకాశే సర్వా బ్రహ్మాణ్డభూతయః । స్థితాస్ సముద్గకోశస్య యథాన్తస్ సర్షపోత్కరాః
ఈ ఇంటి లోపలే, అన్ని బ్రహ్మాండాలూ ఉన్నాయి; అది చిన్న పెట్టెలో ఎన్నో ఆవాలు ఉన్నట్టు.
తద్ అదూరమ్ అహం మన్యే తద్ భర్తుర్ మమ మణ్డలమ్ । క్వచిత్ పార్శ్వస్థితమ్ ఇహ యథా పశ్యామి తత్ కురు
ఆ స్థలం నాకు దూరంగా లేదు అనిపిస్తోంది; అది నా భర్తకు చెందిన ప్రాంతం. కొన్నిసార్లు అది నాతోపాటు ఇక్కడే పక్కన కనిపిస్తుంది. నేను ఎలా చూస్తున్నానో, నువ్వూ అలాగే చూడాలి.
భూతలారున్ధతిసుతే భర్తారస్ తవ సమ్ప్రతి । త్రయో నామాథవాభూవన్ బహవశ్ శతసమ్మితాః
భూమిపై అరుంధతి కుమార్తె, ఇప్పుడు నీకు పేరుగల భర్తలు ముగ్గురు ఉన్నారు. లేదా, మరెందరో, వందలాది మంది కూడా ఉండొచ్చు.
నేదీయసాం త్రయాణాం తు ద్విజస్ తే భస్మసాద్గతః । రాజా మాల్యామ్బరవృతస్ సంస్థితో ఽన్తఃపురే శవః
ఆ ముగ్గురిలో దగ్గరగా ఉన్నవారిలో ఒకడు బ్రాహ్మణుడు, అతడు బూడిదై పోయాడు. రాజు పూలమాలలు, వస్త్రాలు ధరించి, అంతఃపురంలో శవంగా ఉన్నాడు.
సంసారమణ్డపే ఽప్య్ అస్మింస్ తృతీయో వసుధాధిపః । మహాసంసారజలధౌ పతితో భ్రమమ్ ఆగతః
ఈ సంసారరంగంలో మూడవవాడు, భూమిపై పరిపాలకుడు, మహాసంసారసముద్రంలో పడిపోయి, దిక్కుతెలియకుండా తిరుగుతున్నాడు.