క్షతవిక్షతసర్వాఙ్గః కరుణాక్రన్దకర్కశః । ఉపవాసపరో గ్రామో దీనో మృతిపరస్ స్థితః
ప్రతి అవయవంలో గాయపడి, దయనీయమైన ఏడుపుతో నిండిపోయిన గ్రామం, ఉపవాసంలో మునిగిపోయి, దుఃఖంతో మరణాన్ని ఆశిస్తూ నిలిచిపోయింది.
దివసం ప్రతి వృక్షాణామ్ అవశ్యాయాస్రుబిన్దవః । గుచ్ఛలోచనకోశేభ్యస్ తాపోష్ణా నిపతన్త్య్ అధః
ప్రతి రోజు, వృక్షాల గుత్తి కళ్ల నుంచి, వేడి కారణంగా వేడిగా మారిన ఆమడ్లాంటి కన్నీటి బిందువులు కిందికి జారిపోతున్నాయి.
ప్రశాన్తజనసఞ్చారా రథ్యాః క్షారవిధూసరాః । విధవా విగతానన్దాస్ సంశూన్యహృదయం గతాః
ప్రశాంతమైన జనాలతో ఖాళీ అయిన వీధులు ఉప్పుతో తెల్లగా మారిపోయాయి. ఆనందం కోల్పోయిన, హృదయం శూన్యమైన, వితంతువుల్లా అవి వెలవెలబోయి ఉన్నాయి.
కోకిలాలిప్రలాపిన్యో వృష్టిబాష్పహతా లతాః । ఉష్ణోష్ణశ్వసనా దేహం ఘ్నన్తి పల్లవపాణిభిః
కోయిలలు, తేనెటీగలు అరుపులతో నిండిన వల్లులు, వానకన్నీళ్లతో తడిసి, వేడిగా వీచే గాలికి తాళలేక, తమ ఆకులతో తమను తాము కొడుతూ బాధపడుతున్నాయి.
ఆత్మానం శతధా కర్తుం బృహచ్ఛ్వభ్రాచ్ ఛిలాతలే । నిర్ఝరా నిపతన్త్య్ ఏతే తాపతప్తశరీరకాః
తీవ్రమైన వేడికి కాలిపోయిన ఈ జలపాతాలు, పెద్ద చిలిపట్ల నుంచి రాళ్లపై పడుతూ, తమను తాము వంద ముక్కలుగా చేసుకోవాలన్నట్టు కూలిపోతున్నాయి.
నిస్సఙ్కథా గతశ్రీకా మూకా విలులితాశయాః । అన్ధేన తమసా పూర్ణా గృహా గహనతాం గతాః
మాటలే లేని, ఐశ్వర్యం పోయిన, నిశ్శబ్దంగా, సంకల్పాలు చెదిరిపోయిన ఇళ్ళు, అంధకారంతో నిండిపోయి, లోతైన అరణ్యంలా మారిపోయాయి.
ఉద్యానపుష్పషణ్డేభ్యో రుదద్భ్యో భ్రమరారవైః । పూతిగన్ధో వినిర్యాతి స్వామోదాపరనామకః
తోటలో పుష్పగుచ్ఛాల మధ్య, తేనెటీగలు దుఃఖంగా గోల చేస్తుంటే, ముందు మధురంగా ఉన్న వాసన ఇప్పుడు దుర్వాసనగా మారి బయటకు వస్తోంది.
చూతద్రుమవిలాసిన్యో విరసాః ప్రతివాసరమ్ । లతాః కృశా విలీయన్తే సఙ్కుచద్గుచ్ఛలోచనాః
మామిడి చెట్లకు తోడుగా ఉన్న వల్లులు రోజుకో రోజు రుచి కోల్పోతూ, సన్నగా మారి, మొగ్గలు ముడుచుకుంటూ మెల్లగా క్షీణించిపోతున్నాయి.
ప్రక్షేప్తుమ్ అమ్బుధౌ దేహం ప్రవృత్తా గన్తుమ్ ఆకులాః । కుల్యాః కలకలాలోలా లోలయన్త్యస్ తనుం భువి
సముద్రంలో కలవాలని ఆత్రంగా, వెళ్లిపోవాలని తపనతో, వాగులు భూమిపై కలకలలతో ప్రవహిస్తూ తమ నీటిని ఊగిస్తూ సాగిపోతున్నాయి.
అశఙ్కమషకాపాతస్పన్దమ్ అప్య్ అతిచాపలమ్ । కలయన్త్యస్ స్థితా వాప్యో నిస్స్పన్దానన్దమ్ ఆత్మని
చెరువులు మాత్రం నిశ్చలంగా ఉండి, చిన్న ఈగ పడినా అది కూడా ఎక్కువ కదలికగా భావించి, అంతర్గత నిశ్శబ్దంలో ఆనందిస్తూ నిలిచిపోయాయి.
గాయత్కిన్నరగన్ధర్వవిద్యాధరసురాఙ్గనమ్ । నూనమ్ అద్య నభో జాతమ్ అస్మత్తాతాభ్యలఙ్కృతమ్
ఈరోజు మన తండ్రి వచ్చినందుకు, ఆకాశం కిన్నరులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, దేవతా స్త్రీలు పాడుతున్న పాటలతో అలంకరించబడింది.
తద్ దేవ్యౌ క్రియతాం తావద్ అస్మాకం శోకనాశనమ్ । మహతాం దర్శనం నామ న కదాచన నిష్ఫలమ్
కాబట్టి, ఈ దేవతలు మన బాధను తొలగించాలి. ఎందుకంటే మహానుభావులను దర్శించడం ఎప్పుడూ వృథా కాదు.
ఇత్య్ ఉక్తవన్తం సా పుత్రం మూర్ధ్ని పస్పర్శ పాణినా । పల్లవేనానతా నమ్రం మూలగ్రన్థిమ్ ఇవాబ్జినీ
అమ్మ తన కుమారునితో ఇలా చెప్పి, తన చేతిని మృదువుగా అతని తలపై ఉంచింది. అది, తేనెపువ్వు తన మూలాన్ని పల్లు తో తాకినట్లుగా ఉంది.
తస్యాస్ స్పర్శేన తేనాసౌ దుఃఖదౌర్భాగ్యసఙ్కటమ్ । జహౌ ప్రావృడ్ఘనాసఙ్గాద్ గ్రీష్మతాపమ్ ఇవాచలః
ఆమె తాకిడితో, అతని బాధలు, దురదృష్టం అన్నీ తొలగిపోయాయి. అది వర్షాకాల మేఘాలు చేరినప్పుడు పర్వతం వేసవి వేడిని విడిచిపెట్టినట్లుంది.
సర్వో గృహజనస్ సో ఽథ తయోర్ దేవ్యోర్ విలోకనాత్ । లక్ష్మీవాన్ దుఃఖనిర్ముక్తో బభూవామృతపో యథా
ఆ ఇద్దరు దేవతలను చూసిన వెంటనే, ఇంటి వారందరికీ ఐశ్వర్యం కలిగి, బాధలు తొలగిపోయాయి. అది అమృతాన్ని సేవించినవారిలా ఆనందంగా మారారు.
తయాస్య లీలయా మాత్రా పుత్రస్య జ్యేష్ఠశర్మణః । కస్మాన్ న దర్శనం దత్తం నో దత్తః కథితో ఽథవా
ఆ తల్లి తన కుమారుడు జ్యేష్ఠశర్మను కలవడానికీ, అతని గురించి చెప్పడానికీ ఎందుకు అనుమతించలేదు? ఆమె ఆ పని ఎందుకు చేయలేదు?
బుద్ధః పృథ్వ్యాదిబోధేన యేన పృథ్వ్యాదిసఙ్ఘకః । తస్య పిణ్డాత్మతాం ధత్తే వ్యోమైవాన్యస్య కేవలమ్
భూమి మొదలైన పదార్థాల జ్ఞానంతో ఎవరికైనా బోధ కలిగితే, ఆ భూమి మొదలైన వాటి సముదాయాన్ని వేరు వేరు వ్యక్తిగా భావిస్తాడు. అది ఖాళీ ఆకాశం వేరుగా కనిపించడంలా ఉంటుంది.
అసద్ ఏవాఙ్గ సద్ ఇవ భాతి పృథ్వ్యాదివేదనాత్ । యథా బాలస్య వేతాలో న భాతి తదవేదనాత్
ప్రియమైనవాడా, భూమి మొదలైన వాటి జ్ఞానం వల్ల అసలు లేనిది ఉన్నదిలా కనిపిస్తుంది. పిల్లవాడు పిశాచాన్ని తెలియకపోతే అది కనిపించనట్టే, అజ్ఞానం వల్ల అలా అనిపిస్తుంది.
యథా పృథ్వ్యాదితా భాతా న పృథ్వ్యాది భవేత్ క్షణాత్ । స్వప్నే స్వప్నపరిజ్ఞానాత్ తథా జాగ్రత్య్ అపి స్ఫుటమ్
ఎలా అంటే, భూమి మొదలైనవి మనకు కనిపించినా, అవి ఒక్క క్షణంలో కనబడకుండా పోవచ్చు. అలాగే, మనం కలలో కలగురించి తెలుసుకున్నట్టు, ఇదే విషయం మేలులో కూడా స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.
పృథ్వ్యాది ఖతయా బుద్ధం ఖమ్ ఇత్య్ ఏవానుభూయతే । తథా హి క్షుబ్ధధాతూనాం కుడ్యే ఽపి ఖ ఇవోద్యమః
ఆకాశతత్వం వల్ల ఎవరికైనా ఆకాశమే అనుభూతి అవుతుంది. అలాగే, భూతాలు కలవరపడినప్పుడు, గోడ కూడా ఆకాశంలా కనిపించవచ్చు.
స్వప్నే నగరమ్ ఉర్వీ వా శూన్యం ఖాతం చ బుధ్యతే । స్వప్నాఙ్గనా చ కురుతే శూన్యాప్య్ అర్థక్రియా నృణామ్
కలలో ఒక నగరం లేదా భూమి ఖాళీగా లేదా లోపల ఖాళీగా కనిపించవచ్చు. అలాగే, కలలో కనిపించే ఆడపిల్ల కూడా వాస్తవం కాకపోయినా, మనుషులకు ఉపయోగకరమైన పనులు చేస్తుంది.
ఖం పృథ్వ్యాదితయా బుద్ధం పృథ్వ్యాది భవతి క్షణాత్ । మూర్ఛయా పరలోకో ఽపి ప్రత్యక్షమ్ అనుభూయతే
ఆకాశం భూమి మొదలైనవిగా తెలిసినప్పుడు, అది ఒక్క క్షణం భూమి వంటిది అవుతుంది. మాయ వల్ల పరలోకమూ మనకు ప్రత్యక్షంగా అనుభూతి అవుతుంది.
బాలో వ్యోమైవ వేతాలం మ్రియమానో ఽమ్బరం వనమ్ । కేశోణ్డుకం ఖమ్ అన్యస్ తు ఖమ్ అన్యో వేత్తి మౌక్తికమ్
పిల్లవాడు ఆకాశాన్ని ఓ పిశాచంగా చూస్తాడు. మరణించబోతున్నవాడు దాన్ని అడవిగా చూస్తాడు. ఇంకొకరు జుట్టును బంతిగా భావిస్తారు. మరొకరు ఆకాశాన్ని వేరేలా ఊహిస్తారు. ఇంకొకరు ఆకాశంలో ముత్యాన్ని చూస్తారు.
త్రస్తక్షీవార్ధనిద్రాశ్ చ నౌయానాశ్ చ సదైవ ఖే । వేతాలవచ్ చ వృక్షాది పశ్యన్త్య్ అనుభవత్య్ అపి
భయపడినవాళ్లు, మత్తులో ఉన్నవాళ్లు, పడవలో ప్రయాణించే వాళ్లు ఎప్పుడూ ఆకాశంలో వృక్షాలు లాంటి వాటిని, పిశాచాల్లా, చూస్తారు. కొందరు వాటిని అనుభవించగలుగుతారు కూడా.
ప్రథాభావితమ్ ఏతేషాం పదార్థానామ్ అదో వపుః । అభ్యాసజనితం భావి నాస్త్య్ ఏకం పరమార్థతః
ఈ వస్తువుల రూపాలు మన ఊహా అలవాటుతో ఏర్పడతాయి. మనసులో పదే పదే వచ్చిన భావన వల్ల అవి కనిపిస్తాయి. కానీ నిజంగా ఒక్కటి కూడా వాస్తవంగా ఉండదు.
లీలయా తు యథావస్తు బుద్ధం పృథ్వ్యాది నాస్తి తత్ । ఆకాశమ్ ఏవ సంవిత్త్యా భావిత్వాదితయోదితమ్
అయితే, నిజాన్ని తెలిసినవాడికి భూమి మొదలైనవి యథావస్తువుగా లేవు. కేవలం ఆకాశమే, ఆ చైతన్యంతో కల్పించబడినదిగా, ఉన్నదిగా చెప్పబడుతుంది.
బ్రహ్మాత్మైకచిదాకాశమాత్రబోధవతో మునేః । పుత్రమిత్రకలత్రాణి కథం కాని కదా కుతః
బ్రహ్మం, ఆత్మ, చైతన్యం అన్నీ ఒకటే అని తెలిసిన మునికి, కుమారులు, స్నేహితులు, భార్యలు ఎప్పుడు, ఎక్కడ, ఎలా ఉంటారు? అవన్నీ ఎలా ఉండగలవు?
హస్తశ్ శిరసి యద్ దత్తో లీలయా జ్యేష్ఠశర్మణః । తత్ ప్రవాహస్థితారమ్భసమ్బోధాయాశ్ చితేః ఫలమ్
జ్యేష్ఠశర్ముడు ఆటగా చేతిని తలపై పెట్టినది, మనస్సు ప్రవాహం మొదలు, కొనసాగింపు తెలిసిన ఫలితమే.
బోధో హి చేతతి యథైవ తథా విభాతి సూక్ష్మస్ తు ఖాద్ అతితరాం చ తథా విశుద్ధః । సర్వత్ర రాఘవ స ఏవ పదార్థజాలం స్వప్నేషు కల్పితపురేష్వ్ అనుభూతమ్ ఏవ
మనస్సు ఎలా ఆలోచిస్తే, అలా కనిపిస్తుంది. అది చాలా సూక్ష్మమైనది, ఆకాశం కన్నా కూడా, అందుకే అది నిర్మలమైనది. రాఘవా! ప్రతి చోటా, కలలో ఊహించిన పట్టణాల్లో అనుభవించినట్లే, ఇదే పదార్థాల సముదాయం అనుభవించబడుతుంది.
తస్మిన్ గిరితటే గ్రామే తస్మిన్ మణ్డపకోదరే । అన్తర్ధిమ్ ఆశ్వ్ ఆయయతుస్ తత్రస్థే ఏవ తే స్త్రియౌ
ఆ కొండ దిబ్బపై, ఆ ఊరిలో, ఆ మండపం లోపల, అక్కడే ఉన్న ఆ ఇద్దరు స్త్రీలు అంతర్ధానం పొందారు.