యథైషా చేత్యనిర్హీనా పరమవ్యోమరూపిణీ । సచేత్యాపి తథైవైషా పరమవ్యోమరూపిణీ
ఎలా అయితే ఈ పరమాకాశ స్వరూపమైనది, విషయాలు ఉన్నా కూడా తన స్వభావాన్ని కోల్పోకుండా ఉంటుంది, అలాగే విషయాలతో కూడినప్పటికీ ఇది పరమాకాశ స్వరూపంగానే ఉంటుంది.
యస్మాచ్ చేత్యమ్ అతో నాన్యద్ వీచిత్వాద్ ఇవ వారితా । వీచిత్వం చ న చైవాస్తి శశశృఙ్గవద్ ఏవ హి
విషయాలు అన్నీ దీనిలో నుంచే ఉద్భవిస్తాయి, కాబట్టి దీనికి వేరే దేనీ లేదు. ఇది నదిలో అలలు ఎలా నీటిలో నుంచే వస్తాయో అలాగే. అల అనే స్వరూపం కూడా వాస్తవంగా లేదు, అది కొండెముకలేని కుందేలు కొమ్ముల్లాంటిది.
సైవ చేత్యమ్ ఇవాపన్నా స్వభావాద్ అచ్యుతాప్య్ అలమ్ । తస్మాన్ నాస్త్య్ ఏవ దృశ్యో ఽర్థః కుతో ఽతో ద్రష్టృదృశ్యధీః
ఇది ఒక్కటే విషయాల్లా కనిపిస్తుంది, కానీ తన స్వభావాన్ని ఎప్పుడూ కోల్పోదు. అందువల్ల నిజంగా చూడదగిన విషయం ఏదీ లేదు. అప్పుడు దృష్టి, దృశ్య భావన ఎలా కలుగుతుంది?
నిమేషేణైవ జీవస్య మృతిమోహాద్ అనన్తరమ్ । త్రిజగత్సర్గదృశ్యశ్రీః ప్రతిభామ్ ఉపగచ్ఛతి
జీవుడు మరణ మోహం తర్వాత క్షణంలోనే, మూడు లోకాల సృష్టి, దృశ్య వైభవం అన్నీ కేవలం ఒక భ్రమగా ప్రత్యక్షమవుతాయి.
యథాదేశం యథాకాలం యథారమ్భం యథాక్రమమ్ । యథోత్పాదం యథామాతృ యథాపితృ యథౌరసమ్
ప్రదేశానికి అనుగుణంగా, కాలానికి తగినట్లు, ప్రారంభానికి అనుసరించి, క్రమంగా, ఉత్పత్తికి తగినట్లు, తల్లి ద్వారా, తండ్రి ద్వారా, వంశపారంపర్యంగా,
యథావయో యథాసంవిద్ యథాస్థానం యథేహితమ్ । యథాబన్ధు యథాభృత్యం యథేహాస్తమయోదయమ్
వయస్సుకు అనుగుణంగా, జ్ఞానానికి తగినట్లు, స్థలానికి అనుసరించి, ఉద్దేశానికి తగినట్లు, బంధువుల ప్రకారం, సేవకుని ప్రకారం, ప్రయత్నం తగ్గిపోవడం, పెరగడం ప్రకారం,
అజాతమ్ ఏవ జాతో ఽహమ్ ఇతి పశ్యతి చిద్వపుః । దేశకాలక్రియాద్రవ్యమనోబుద్ధీన్ద్రియాణి చ
చైతన్యమయమైన ఆత్మ, "నేను పుట్టినవాడిని, కానీ నిజంగా పుట్టలేదు" అని చూస్తుంది; ప్రదేశం, కాలం, చర్య, పదార్థం, మనస్సు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు అన్నీ కూడా చూసుకుంటుంది.
ఝగిత్య్ ఏవ మృతేర్ అన్తే వపుః పశ్యతి యౌవనమ్ । ఏషా మాతా పితా త్వ్ ఏష బాలో ఽభూవమ్ అహం త్వ్ ఇతి
మరణం చివరలో ఒక్కసారిగా శరీరం యౌవనాన్ని చూస్తుంది; "ఇవాళ నా తల్లి, ఇతడు నా తండ్రి, నేను చిన్నవాడిని, ఇదే నేను" అని ఆలోచిస్తుంది.
నానుభూతో ఽనుభూతో వా యస్ స్యాత్ స్మృతిమయః క్రమః । పశ్చాద్ ఉదేత్య్ అసౌ తస్య పుష్పస్యేవ ఫలోదయః
అనుభవించినా, అనుభవించకపోయినా, మనసులో గుర్తుగా మిగిలినది తరువాత మనకు ప్రత్యక్షమవుతుంది. అది పువ్వు తర్వాత పండు పుట్టినట్లే.
నిమేషేణైవ సకలో గత ఇత్య్ అనుభూయతే । రాత్రిర్ ద్వాదశవర్షాణి హరిశ్చన్ద్రే తథాప్య్ అభూత్
ఒక క్షణంలోనే అన్నీ పోయినట్లుగా అనిపిస్తుంది. అయినా హరిశ్చంద్రునికి ఒక్క రాత్రి పన్నెండు సంవత్సరాలు గడిచింది.
కాన్తావిరహిణామ్ ఏకం వాసరం వత్సరాయతే । మృతో జాతో ఽహమ్ అన్యో మే పితేతి స్వప్నధామ్ని చ
ప్రియమైనవారి నుంచి దూరమైనవారికి ఒక రోజు కూడా ఏడాది లా అనిపిస్తుంది. 'నేను చనిపోయాను, నేను పుట్టాను, ఇంకొకరు నా తండ్రి' అని కలలో కూడా అనిపిస్తుంది.
అభుక్తస్యైవ భోగ్యస్య భుక్తధీర్ ఉపజాయతే । భుక్తే చాభుక్తధీర్ దృష్టమ్ ఇత్య్ అలం కితవాదిషు
ఇంకా అనుభవించని దానికైనా అనుభవించిన భావన కలుగుతుంది. అనుభవించిన తర్వాత కూడా అనుభవించలేదనే భావన వస్తుంది. ఇది జూదగాళ్లలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
శూన్యమ్ ఆకీర్ణతామ్ ఏతి తుల్యం వ్యసనమ్ ఉత్సవైః । విప్రలమ్భో ఽపి లాభశ్ చ మదస్వప్నాదిసంవిది
ఖాళీగా ఉన్నదీ నిండిపోతుంది, కష్టమూ ఉత్సవం లాంటిదే అవుతుంది; మత్తు, నిద్ర లాంటి స్థితుల్లో వేరుపడటం, లాభపడటం రెండూ ఒకేలా అనిపిస్తాయి.
తైక్ష్ణ్యం యథా మరిచబీజకణే స్థితం స్వం స్తమ్భే ఽథవా రచితపుత్రకజాలమ్ అన్తః । దృశ్యం త్వ్ అనన్యద్ ఇదమ్ ఏవమ్ అజే ఽస్తి శాన్తం కస్యాస్తి బన్ధనవిమోక్షదృశః కుతః కాః
ఎలా ఒక ఆవాల గింజలో తీపి ఉంటుంది, లేదా మన స్తంభంలో, లోపల తయారుచేసిన బొమ్మల వలలో ఉన్నట్టు, ఈ జగత్తూ వేరే ఏదీ కాదు. జన్మించని, శాంతంగా ఉన్నవానికి బంధమూ విమోచనమూ ఎవరికీ, ఎక్కడి నుంచి వస్తాయి? అవేంటీ?
ప్రతిభాన్తి జగన్త్య్ ఆశు మృతిమోహాద్ అనన్తరమ్ । జీవస్యోన్మీలనాద్ అక్ష్ణో రూపాణీవాఖిలాన్య్ అలమ్
మరణ మాయ తర్వాత, ప్రపంచాలు వెంటనే కనబడతాయి; మనిషి కన్ను తెరిచినప్పుడు అన్ని రూపాలు ఎలా కనిపిస్తాయో అలాగే.
దిక్కాలకలనాకాశధర్మకర్మమయాని చ । పరిస్ఫారాణ్య్ అనన్తాని కల్పాన్తస్థైర్యవన్తి చ
అవి దిక్కులు, కాలం, లెక్కలు, ఆకాశం, స్వభావం, చర్యలతో కూడినవే. అవి ఎన్నో రూపాల్లో విస్తరించి, ఒక యుగాంతం వరకు నిలిచిపోతాయి.
నానుభూతం న యద్ దృష్టం తన్ మయా కృతమ్ ఇత్య్ అపి । తత్ క్షణాత్ స్మృతితామ్ ఏతి స్వప్నే స్వమరణం యథా
నేను అనుభవించనిది, చూడనిది అయినా, నేను చేశానని అనుకుంటే, అది వెంటనే గుర్తుగా మారిపోతుంది. కలలో మనకు మరణం జరిగినట్టు, అది మనసులో గుర్తుగా నిలుస్తుంది.
భ్రాన్తిర్ ఏవమ్ అనన్తేయం చిద్వ్యోమవ్యోమ్ని భాసురా । అపకుడ్యా జగన్నామ్నీ నగరీకల్పనాత్మికా
ఇలా, ఈ అంతులేని మాయా మనసులో వెలుగులా మెరిసిపోతుంది. జగత్తు అనే ఊరు గోడలు లేని ఊహ మాత్రమే.
అహం జగద్ ఇయం సర్గస్మృతిర్ ఏవేతి జృమ్భతి । దూరకల్పక్షణాభ్యాసవిపర్యాసైకకారిణీ
నేను, ఈ జగత్తు, సృష్టి గురించిన జ్ఞాపకం అన్నీ కూడా, మనసులో దూరమైన ఊహలు పదే పదే కలగలిపి, అవి తిరిగి తిరిగి వస్తూ ఏర్పడతాయి.
నానుభూతానుభూతా చ జ్ఞప్తిర్ ఇత్థం ద్విరూపిణీ । పూర్వం కారణరిక్తేవ చిద్రూపైవ ప్రవర్తతే
అనుభవించినదీ, అనుభవించనిదీ జ్ఞానం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. మొదట అది కారణంగా పనిచేస్తుంది, కానీ అసలు అది మనసు స్వరూపమే.
నానుభూతే ఽనుభూతత్వం సంవిదో ఽన్తర్ ఉదేత్య్ అపి । స్వప్నభ్రమాద్ అనన్యస్మిన్ పితరీవ పితృస్మృతిః
అనుభవించని విషయానికి మనసులో అనుభూతి కలగదు. కలలోనో మాయలోనో కూడా, ఎవరికీ తండ్రి కానివాడికి తండ్రి జ్ఞాపకం రాదు.
కదాచిత్ స్మృతితామ్ త్యక్త్వా ప్రతిభామాత్రమ్ ఏవ సత్ । భాతి ప్రథమసర్గేశరూపేణ తదను క్రమాత్
కొన్ని సార్లు జ్ఞాపకాన్ని పక్కనబెట్టి, కేవలం ఒక రూపమే ముందుగా కనిపిస్తుంది. అది మొదట సృష్టికర్త రూపంలో మెరిసి, తరువాత ఒక్కొక్కటిగా మారుతుంది.
దృశ్యం త్రిభువనాదీదమ్ అనుభూతస్మృతౌ స్థితమ్ । కేషాఞ్చిత్ తన్వి కేషాఞ్చిన్ నానుభూతస్మృతౌ స్థితమ్
ఓ సన్నని వాడా, ఈ మూడు లోకాలతో కూడిన జగత్తు కొందరికి అనుభవ జ్ఞాపకంగా ఉంటుంది. మరికొందరికి అది అనుభవించిన జ్ఞాపకంగా ఉండదు.
ప్రతిభాసత ఏవేదం కేషాఞ్చిత్ స్మరణం వినా । చిదణూనాం ప్రజేశత్వం కాకతాలీయవద్ యతః
కొంతమందికి ఇది కేవలం ఒక ప్రతిబింబంలా మాత్రమే కనిపిస్తుంది, జ్ఞాపకం లేకుండా. ఎందుకంటే, చైతన్యపు కణాలకు యాదృచ్ఛికంగా పాలకత్వం కలిగినట్టు, కాకి తాటి పండు మీద పడినట్టు జరుగుతుంది.
అత్యన్తవిస్మృతం దృశ్యం మోక్ష ఇత్య్ అభిధీయతే । ఈప్సితానీప్సితే తత్ర న స్తః కేచన కస్యచిత్
పూర్తిగా మరచిపోయిన దృష్టిపదార్థమే ముక్తి అని అంటారు. ఆ స్థితిలో ఎవరికీ ఇష్టమైనదీ, అనిష్టమైనదీ ఏమీయుండవు.
అత్యన్తాభావసమ్పత్తిం వినాహన్త్వజగత్స్థితేః । అనుత్పాదమయీమ్ ఏవ నోదేత్య్ ఏవ విముక్తతా
ఈ 'నేను' అనే భావన, ప్రపంచం ఉన్నంతవరకు, పూర్తిగా లేనిది అనే స్థితి కలగకపోతే, జన్మించనిది వంటి విముక్తి నిజంగా కలగదు.
రజ్జ్వాం సర్పభ్రమస్ సర్పశబ్దార్థాసమ్భవం వినా । అనుత్పాదమయో నిత్యం శాన్తో ఽపి న హి శామ్యతి
కట్టు మీద పాము ఉందని భ్రమించడంలో, 'పాము' అనే పదార్థం కలిపి ఉండగా, అది ఎప్పటికీ కలగని, నిశ్శబ్దమైనదే అయినా, ఆ భ్రమ పోదు.
అర్ధశాన్తో న శాన్తో ఽసౌ సమేత్య్ అన్యతయా పునః । ఉదేత్య్ ఏకపిశాచాన్తే పిశాచో ఽన్యో ఽప్య్ అధీమతః
అర్ధంగా నిశ్చలమైనది నిజంగా నిశ్చలమైనదికాదు. అది ఇంకేదైనా కలిసినప్పుడు, ఒక పిశాచం పోయిన వెంటనే మరొకటి, బుద్ధిమంతుడికూడా, మళ్ళీ వస్తుంది.
సంసారశ్ చాయమ్ ఆభోగీ పరమ్ ఏవేతి నిశ్చయః । కారణాభావతో భాతి యద్ ఇహాభావమ్ ఏతి తత్
ఈ లోకజీవితం నిజంగా ఉంది, శాశ్వతమని మనకు అనిపిస్తుంది. కానీ దాని మూలకారణం ఏదీ లేదని పరిశీలిస్తే తెలుస్తుంది. ఇక్కడ కనిపించేదంతా చివరికి మాయమై పోతుంది.
బ్రాహ్మణబ్రాహ్మణీరూపే సర్గే యా కారణం స్మృతిః । కథమ్ అభ్యుదితా సా స్యాత్ స్మరణీయమ్ ఇదం వినా
బ్రాహ్మణుడు, బ్రాహ్మణి రూపాల సృష్టికి కారణం జ్ఞాపకమే అని అంటారు. కానీ గుర్తు చేసుకునే విషయం లేకుండా ఆ జ్ఞాపకం ఎలా కలుగుతుంది?