తత్ర కస్మింశ్చిద్ ఏకస్మిన్ కోణాపవరకోదరే । శైలలోష్టతలే ఽస్త్య్ ఏకో గిరిగ్రామకగర్తకః
ఆ ప్రాంతంలో ఒక మూలలోని ఓ రాతి పర్వతంపై, ఒక చిన్న గ్రామానికి చెందిన గుహ ఉంది.
అస్మిన్ నదీశైలవనోపగూఢే సాగ్నిస్ సదారస్ సుతవాన్ అరోగః । గోక్షీరవాన్ రాజభయాద్ విముక్తః సర్వాతిథిర్ ధర్మపరో ద్విజో ఽభూత్
ఆ నదులు, పర్వతాలు, అడవులతో చుట్టుముట్టిన చోట ఒక బ్రాహ్మణుడు తన భార్య, పిల్లలతో కలిసి, ఆరోగ్యంగా, ఆవులు, పాలతో సంపన్నంగా, రాజుల భయములేకుండా, అందరికీ అతిథిసేవ చేస్తూ, ధర్మంలో నిబద్ధుడై జీవించేవాడు.
విత్తవేశవయఃకర్మవిద్యావిభవచేష్టితైః । వసిష్ఠస్యేవ సదృశో న తు వాసిష్ఠచేతనః
ధనంలో, రూపంలో, వయసులో, పనుల్లో, విద్యలో, వైభవంలో ఎవరికైనా వశిష్ఠుడితో పోలిక ఉండొచ్చు, కానీ వశిష్ఠుని మానసిక స్థితి మాత్రం ఉండదు.
వసిష్ఠ ఇతి నామ్నాభూత్ తస్యాభూద్ ఇన్దుసున్దరీ । నామ్నా త్వ్ అరున్ధతీ భార్యా భూమివ్యోమన్య్ అరున్ధతీ
ఆయనను వశిష్ఠుడు అని పిలిచేవారు; ఆయన భార్య పేరు ఇంద్రుసుందరీ. భూమిలోనూ, ఆకాశంలోనూ ఆమెను అరుంధతిగా పిలిచేవారు.
విత్తవేశవయఃకర్మవిద్యావిభవచేష్టితైః । సమేవ సాప్య్ అరున్ధత్యా న తు చేతనసత్తయా
ధనంలో, రూపంలో, వయసులో, పనుల్లో, విద్యలో, వైభవంలో ఆమెకూ అరుంధతితో పోలిక ఉంది, కాని ఆమె మనసు మాత్రం అంతటి కాదు.
అకృత్రిమప్రేమరసా విలాసాలసగామినీ । సాస్య సంసారసర్వస్వమ్ ఆసీత్ కుముదహాసినీ
అకృత్రిమమైన ప్రేమతో, ఆడిపాడుతూ, అందంగా సంచరించేది ఆమె. ఆమె నవ్వు కమలంలా మెరిసేది; ఆమె ఆయనకు ఈ లోకంలో అన్నీ.
స విప్రస్ తస్య శైలస్య సానౌ సరసశాద్వలే । కదాచిద్ ఉపవిష్టస్ సన్ దదర్శాధో మహీపతిమ్
ఒకసారి ఆ ముని ఒక కొండపై ఉన్న పచ్చిక మైదానంలో సరస్సు దగ్గర కూర్చుని ఉండగా, కింద ఓ రాజును చూశాడు.
సమగ్రపరివారేణ యాన్తమ్ ఆఖేటకేచ్ఛయా । మహతా సైన్యఘోషేణ మేరోర్ ఇవ బిభిత్సయా
ఆ రాజు తన మొత్తం పరివారంతో వేట కోసం బయలుదేరి, పెద్ద సైన్యంతో గొప్ప శబ్దంతో, మెరు పర్వతాన్ని జయించాలనే ఉత్సాహంతో వెళ్తున్నాడు.
చామరైః కీర్ణచన్ద్రాంశు పతాకాభిర్ లతావనమ్ । కుర్వాణం ఖం సితచ్ఛత్రమణ్డలై రౌప్యకుట్టిమమ్
చామరాలు, వెన్నెలలా మెరిసే జెండాలు, లతలతో చేసిన హారాలతో ఆ రాజు ఆకాశాన్ని తెల్లటి గొడుగులతో అలంకరించినట్లు, వెండి తలుపులా అందంగా కనిపించేవాడు.
అశ్వీయాగ్నిపృషత్పూరపూర్ణరేణ్వభ్రవర్ణవత్ । హాస్తికోత్తమ్భితకరవాటాట్టాలకగోపితమ్
గుర్రాలు, రథాల వల్ల లేచిన ధూళి మేఘాల్లా కనిపించగా, ఏనుగులతో ఎత్తైన గోడలు, గోపురాలు ఉన్న నగరం దాగిపోయింది.
మహాకలకలావర్తద్రవద్దిగ్భూతమణ్డలమ్ । కచత్కాఞ్చనమాణిక్యహారకేయూరకుణ్డలమ్
అక్కడ పెద్ద గొడవతో అన్ని దిశలకూ వేగంగా ప్రవహించే ప్రాంతం, మణిపూసలు, బంగారు హారాలు, చేతికడులు, చెవి కుండలాలు మోగుతూ అలంకరించబడి ఉంది.
తమ్ ఆలోక్య మహీపాలమ్ ఇదం చిన్తితవాన్ అసౌ । అహో ను రమ్యా నృపతా సర్వసౌభాగ్యభాసితా
ఆ రాజును చూసి, అతడు తనలో తాను ఇలా ఆలోచించాడు: 'అయ్యో! రాజ్యం ఎంత అందంగా ఉంది! అన్ని శుభాలు మెరిసిపోతున్నాయి.'
పదాతిరథహస్త్యశ్వపతాకాచ్ఛత్రచామరైః । కదా స్యాం దశదిక్కుఞ్జపూరకో ఽహం మహీపతిః
ఎప్పుడు నేను పదాతులు, రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, జెండాలు, గొడుగులు, చామరాలు తో అన్ని దిక్కుల్నీ నింపే రాజు అవుతానో!
కదా మే వాయవః కున్దమకరన్దసుగన్ధయః । పాస్యన్త్య్ అన్తఃపురస్త్రీణాం సురతశ్రమశీకరాన్
ఎప్పుడు నాకు మల్లెపువ్వు పరిమళంతో కూడిన గాలులు, అంతఃపుర స్త్రీల ప్రేమ ఆడలతో అలసిపోయి వచ్చిన చెమటను తెచ్చిపెడతాయో!
కర్పూరేణ పురన్ధ్రీణాం కీర్ణేన యశసా దిశామ్ । ఇన్దూదయావదాతాని కదా కుర్యాం ముఖాన్య్ అహమ్
కర్పూరంతో అలంకరించబడిన, మంచి పేరుగల స్త్రీల ముఖాలను చంద్రుడు ఉదయించేలా ప్రకాశవంతంగా చేయగల రోజెప్పుడు వస్తుందో అని నేను ఆశించాను.
ఇత్థం తతఃప్రభృత్య్ ఏవ విప్రస్ సఙ్కల్పవాన్ అభూత్ । స్వధర్మనిరతో నిత్యం యావజ్జీవమ్ అతన్ద్రితః
అప్పటి నుండి ఆ బ్రాహ్మణుడు అలాంటి కోరికలతో నిండిపోయి, తన ధర్మాన్ని నిత్యం పాటిస్తూ, జీవితాంతం శ్రద్ధగా ఉండాడు.
హిమాశనిర్ ఇవామ్భోజం జర్జరీకర్తుమ్ ఆదృతా । జరా హార్దాన్వితేవైనం జవాద్ ద్విజమ్ ఉపాయయౌ
పొడిబారిన మంచు పద్మాన్ని వాడిపోయేలా చేస్తుంది కదా, అలాగే వృద్ధాప్యం అతని మనసులో ప్రవేశించి, ఆ బ్రాహ్మణుడిని త్వరగా చేరింది.
ఆసన్నమరణస్యాత్ర భార్యా మ్లానిమ్ ఉపాయయౌ । తస్య శామ్యతి పుష్పర్తౌ లతేవ గ్రీష్మభీతితః
అతని మరణం దగ్గరపడుతున్నప్పుడు, అతని భార్య కూడా వాడిపోయింది; వేసవి వేడి తాకినప్పుడు పువ్వులు వాడిపోయే లతలా ఆమె క్షీణించింది.
మామ్ అథారాధితవతీ సా తతస్ త్వమ్ ఇవాఙ్గనా । అమరత్వం సుదుష్ప్రాపం బుద్ధ్వేమం సావృణోద్ వరమ్
ఆమె నన్ను నీలా భక్తితో పూజించింది. అమరత్వం ఎంత కష్టంగా పొందాలో తెలుసుకుని, నన్ను అడిగిన వరం అదే.
దేవి స్వమణ్డపాద్ ఏవ జీవో భర్తుర్ మృతస్య మే । మా యాసీద్ ఇత్య్ అతస్ తస్యాస్ స ఏవాఙ్గీకృతో మయా
దేవి తన మందిరంలో నుంచే, తన భర్త చనిపోయిన తర్వాత అతని ఆత్మ వెళ్లిపోకుండా ఉండాలని కోరింది. నేను ఆమెకు ఆ వరం ఇచ్చాను.
అథ కాలవశాద్ విప్రస్ స పఞ్చత్వమ్ ఉపాయయౌ । తస్మిన్న్ ఏవ గృహాకాశే జీవాకాశతయా స్థితః
కాల ప్రభావంతో ఆ బ్రాహ్మణుడు మరణించాడు. అయినా, ఆ ఇంట్లోనే అతను ఆత్మాకాశంలో నిలిచి ఉన్నాడు.
సమ్పన్నః ప్రాక్తనానల్పసఙ్కల్పవశతస్ స్వయమ్ । ఆకాశవపుర్ ఏవోర్వీపతిః పరమశక్తిమాన్
తన గత సంకల్పాల బలంతో, భూమిపై అధిక శక్తి కలిగిన ఆ ప్రభువు, ఆకాశ రూపంలో తానే ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
ప్రభావాజ్ జితభూపీఠః ప్రతాపాక్రాన్తవిష్టపః । కృపాపాలితపాతాలస్ త్రిలోకవిజయీ నృపః
తన ప్రభావంతో రాజ్యాలను జయించాడు, తన పరాక్రమంతో లోకాలను కప్పేశాడు, దయతో పాతాళాలను కాపాడాడు, రాజుగా మూడు లోకాల్లో విజయాన్ని సాధించాడు.
కాలాగ్నిర్ అరిపక్షాణాం స్త్రీణాం మకరకేతనః । మేరుర్ విషయవాయూనాం సాధ్వబ్జానాం దివాకరః
శత్రువులకు కాలాగ్ని, స్త్రీలకు మన్మథుడు, ఇంద్రియాల వాయువులకు మెరు పర్వతం, సద్గుణాలున్న స్త్రీలకు సూర్యుడు అయి ఉండేవాడు.
ఆదర్శస్ సర్వశాస్త్రాణామ్ అర్థినాం కల్పపాదపః । పాదపీఠం ద్విజాగ్ర్యాణాం రాకా ధర్మామృతత్విషః
అతడు అన్ని శాస్త్రాలకు కాంతి చూపే అద్దం, కోరేవారికి కల్పవృక్షం, గొప్ప బ్రాహ్మణులకు పాదపీఠం, ధర్మామృతపు కాంతికి పూర్ణచంద్రుడు.
స్వగృహాభ్యన్తరాకాశే చిత్తాకాశమయాత్మని । తస్మిన్ ద్విజే శవీభూతే భూతాకాశశరీరిణి
తన ఇంటి లోపలి ఆకాశంలో, మనస్సాక్షి రూపమైన ఆత్మలో, ఆ బ్రాహ్మణుడు శవమై, భూతాకాశం రూపంలో ఉండిపోయాడు.
సా తస్య బ్రాహ్మణీ భార్యా శోకేణాత్యన్తకర్షితా । శుష్కేవ మాషశిమికా హృదయేన ద్విధాగమత్
ఆ బ్రాహ్మణుడి భార్య దుఃఖంతో పూర్తిగా క్షీణించిపోయింది. ఎండిపోయిన మినుముల పొట్టిలా, ఆమె హృదయం మధ్యలో చీలిపోయింది.
భర్త్రా సహ శవీభూతా దేహమ్ ఉత్సృజ్య దూరతః । ఆతివాహికదేహేన భర్తారం సముపాయయౌ
భర్తతో పాటు ఆమె కూడా ప్రాణాలు విడిచింది. తన శరీరాన్ని దూరంగా వదిలేసి, సూక్ష్మశరీరంతో భర్తవద్దకు చేరింది.
నదీ నిఖాతమ్ ఇవ తం భర్తారమ్ అనుసృత్య సా । ఆజగామ విశోకత్వం సవసన్తేవ మఞ్జరీ
ఆమె భర్తను నదీ ప్రవాహంలా అనుసరించి, పుష్పగుచ్ఛం గాలిలో కలిసిపోయినట్టు, దుఃఖం లేకుండా పోయింది.
తత్రాస్య విప్రస్య సుతా గృహాణి భూస్థావరాదీని ఘనాని సన్తి । అద్యాష్టమం వాసరమ్ ఆప్తమృత్యోర్ జీవో గిరిగ్రామకమన్దిరస్థః
అక్కడ ఆ బ్రాహ్మణుని కుమార్తెకు ఇల్లు, భూమి, ఇతర ధనసంపదలు ఉన్నాయి. ఆమె మరణించి ఇవాళ ఎనిమిదవ రోజు, ఆమె ఆత్మ ఆ కొండ గ్రామంలోని ఇంట్లోనే ఉంది.