అనుయాతౌ తమ్ ఏవైతౌ రాజఞ్ శత్రుఘ్నలక్ష్మణౌ । తాదృశావ్ ఏవ తస్యైవ ప్రతిబిమ్బావ్ ఇవోత్థితౌ
ఓ రాజా, శత్రుఘ్నుడు, లక్ష్మణుడు ఆయన వెంటనే ఉంటారు. వారు ఆయన ప్రతిబింబాల్లా, ఆయనతో పాటు వచ్చినవారిలా కనిపిస్తారు.
భృత్యై రాజభిర్ అమ్బాభిస్ స పృష్టో ఽపి పునః పునః । ఉక్త్వా న కిఞ్చిద్ ఏవేతి తూష్ణీమ్ ఆస్తే నిరీహితః
ఆయనను సేవకులు, రాజులు, తల్లులు ఎన్నిసార్లు అడిగినా, "ఏమీ లేదు" అని మాత్రమే చెప్పి, మౌనంగా, ఏ ఆశ లేకుండా కూర్చుంటాడు.
ఆపాతమాత్రహృద్యేషు మా భోగేషు మనః కృథాః । ఇతి పార్శ్వగతం భవ్యమ్ అనుశాస్తి సుహృజ్జనమ్
తాత్కాలికంగా మనసుకు తాకే ఆనందాలలో మనసు పెట్టవద్దు అని పక్కన ఉన్న ప్రియ మిత్రునికి ఉపదేశం చెబుతాడు.
నానావిభవరమ్యాసు స్త్రీషు గోష్ఠీకథాసు చ । పురస్స్థితమ్ ఇవాస్నేహో నాశమ్ ఏవానుపశ్యతి
వివిధ సుఖాలను ఇచ్చే స్త్రీలు గానీ, మిత్రులతో జరిగే సంభాషణలు గానీ, వాటిలో ఉన్న మమకారం కళ్లముందే ఎలా పోతుందో స్పష్టంగా చూస్తాడు.
రీతిమాధుర్యసాయాసపదసంస్థితివర్జితైః । చేష్టితైర్ ఏవ కాకల్యా భూయో భూయః ప్రగాయతి
అందం, మాధుర్యం, శ్రమ, సరైన పద్ధతి లేని కాగిలి కేవలం తన కదలికలతోనే మళ్లీ మళ్లీ పాడుతూనే ఉంటుంది.
సమ్రాడ్ భవేతి పార్శ్వస్థం వదన్తమ్ అనుజీవినమ్ । ప్రలపన్తమ్ ఇవోన్మత్తం హసత్య్ అన్యమనా మునిః
పక్కన ఉన్న సేవకుడు 'రాజు అవ్వండి' అని చెప్పినప్పుడు, ఆ ముని వేరే ఆలోచనల్లో మునిగిపోయి ఉన్నవాడిలా అతడిని పిచ్చివాడిగా భావించి నవ్వుతాడు.
న ప్రోక్తమ్ ఆకర్ణయతి ప్రేక్షతే న పురోగతమ్ । కరోత్య్ అవజ్ఞాం సర్వత్ర సుమహత్య్ అపి వస్తుని
ఏమి చెప్పినా వినడు, ముందున్నదాన్ని చూడడు, ఎంత పెద్దదైనా ప్రతి విషయాన్ని తక్కువగా లెక్కచేయడు.
అప్య్ ఆకాశసరోజిన్యామ్ అప్య్ ఆకాశమహావనే । ఇత్థమ్ ఏతత్ కథమ్ ఇతి విస్మయో ఽస్య న జాయతే
ఆకాశంలోనే ఒక పద్మసరోవరమో, పెద్ద అడవినో ఉన్నా, 'ఇది ఎలా సాధ్యమయ్యింది?' అని అతనికి ఆశ్చర్యం కలగదు.
కాన్తామధ్యగతస్యాపి మనో ఽస్య మదనేషవః । న భేదయన్తి దుర్భేదం ధారా ఇవ మహోపలమ్
అందమైన స్త్రీల మధ్యలో ఉన్నా, ప్రేమబాణాలు అతని మనసును తాకవు; అది పెద్ద రాయి లాగ విరగని దృఢంగా ఉంటుంది.
ఆపదామ్ ఏకమ్ ఆవాసమ్ అభివాఞ్ఛసి కిం ధనమ్ । అనుశాస్యేతి సర్వస్వమ్ అర్థినే స ప్రయచ్ఛతి
ఎవరైనా కష్టంలో ఉన్నవాడు, 'ఒక ఇల్లు కావాలా, ధనం కావాలా?' అని అడిగినా, అతను అడిగినవారికి తన దగ్గర ఉన్నదంతా ఇచ్చేస్తాడు.
ఇయమ్ ఆపద్ ఇయం సమ్పద్ ఇత్య్ అయం కల్పనామయః । మనస్య్ అభ్యుదితో మోహ ఇతి శోకాత్ ప్రగాయతి
ఇది అపజయం, ఇది విజయమని మన ఊహలు మనసులో కలుగుతాయి. ఇలాంటి మాయా భావనలు మనసులో పుట్టినప్పుడు, అవి మనల్ని దుఃఖంలో ముంచుతాయి.
హా హతో ఽహమ్ అనాథో ఽహమ్ ఇత్య్ ఆక్రన్దపరో ఽపి సన్ । న జనో యాతి వైరాగ్యం చిత్రమ్ ఇత్య్ ఏవ వక్త్య్ అసౌ
అయ్యో, నేను నాశనమయ్యాను, నేను దిక్కులేని వాడినని ఎంతగా విలపించినా, అలాంటి మనిషికి విరక్తి కలగకపోవడం ఆశ్చర్యమే.
రఘుకాననసాలేన రామేణ రిపుఘాతినా । భృశమ్ ఇత్థం స్థితేనైవ వయం ఖేదమ్ ఉపాగతాః
రఘువంశంలో సింహుడైన రాముడు, శత్రువులను సంహరించేవాడు, ఇలా లోతుగా మనస్సులో లీనమై ఉండడంతో, మేమంతా బాధలో పడిపోయాము.
న విద్మః కిం మహాబాహో తస్య తాదృశచేతసః । కుర్మః కమలపత్త్రాక్ష గతిర్ అత్ర హి నో భవాన్
మహాబాహువంతుడా, ఇలాంటి మనసున్న వాడికి మేము ఏమి చేయాలో మాకు తెలియదు. కమలదళనేత్రుడా, ఇక్కడ మాకు మీరు మాత్రమే ఆశ్రయం.
రాజానమ్ అథ వా విప్రమ్ ఉపదేష్టారమ్ అగ్రగమ్ । హసన్ పశుమ్ ఇవావ్యగ్రస్ సో ఽవధీరయతి ప్రభో
అతను రాజును కాని, బ్రాహ్మణుడిని కాని, గొప్ప ఉపదేశకుడిని కాని, ఎవ్వరినైనా సరే, ఓ ప్రభూ, ఒక నిర్లక్ష్యమైన జంతువులా నవ్వుతూ పట్టించుకోడు.
ప్రపఞ్చో ఽయమ్ ఇహ స్ఫారం జగన్నామ యద్ ఉత్థితమ్ । నైతద్ వస్తు న చైవాహమ్ ఇతి నిర్ణీయ సంస్థితః
ఈ విశాలమైన జగత్తు అనే ప్రపంచం ఇక్కడ ఏర్పడింది. ఇది నిజమైనది కాదు, నేనూ నిజమైనవాడిని కాను అని నిర్ణయించుకుని, అతను స్థిరంగా ఉంటాడు.
నారౌ నాత్మని నో మిత్రే న రాజ్యే న చ మాతరి । న సమ్పదాపదోర్ నాన్తస్ తస్యాస్థా న విభోర్ బహిః
అతనికి శరీరంలోనూ, తనలోనూ, స్నేహితుల్లోనూ, రాజ్యంలోనూ, తల్లిలోనూ, అదృష్టంలోనూ, దురదృష్టంలోనూ, లోపలగానీ బయటగానీ ఏదిపైనా ఆసక్తి లేదు.
నిరస్తాస్థో నిరాశో ఽసౌ నిరీహో ఽసౌ నిరాస్పదః । మోహేన చ విముక్తో ఽసౌ తేన తప్యామహే వయమ్
అతనికి ఆసక్తి లేదు, ఆశ లేదు, కోరిక లేదు, ఆధారం లేదు; మాయ నుండి విడిపోయాడు. అందుకే మేము బాధపడుతున్నాం.
కిం ధనేన కిమ్ అమ్బాభిః కిం రాజ్యేన కిమ్ ఈహయా । ఇతి నిశ్చయవాన్ అన్తః ప్రాణత్యాగమనాస్ స్థితః
ధనం వల్ల ఏమి లాభం? తల్లి వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? రాజ్యం వల్ల ఏమి ఉపయోగం? కోరిక వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? అని తన మనసులో నిశ్చయంగా భావించి, ప్రాణాన్ని విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు.
భోగేష్వ్ ఆయుషి రాజ్యే చ మిత్రే పితరి మాతరి । పరమ్ ఉద్వేగమ్ ఆయాతశ్ చాతకో ఽవగ్రహే యథా
ఆనందాలలో, ఆయుష్సులో, రాజ్యంలో, స్నేహితుడిలో, తండ్రిలో, తల్లిలో—అతడు పూర్తిగా బాధలో మునిగిపోయాడు. ఎండాకాలంలో చాతక పక్షి ఎలా దాహంతో బాధపడుతుందో, అతడూ అలాగే ఉన్నాడు.
తస్య తాదృక్స్వభావస్య సమగ్రవిభవాన్వితమ్ । సంసారజాలమ్ ఆభోగి ప్రభో ప్రతివిషాయతే
అలాంటి స్వభావం ఉన్నవాడికి, అన్ని సంపదలు ఉన్నా, ప్రభూ! ఈ సంసారపు బంధం విషంలా అనిపిస్తుంది.
తాదృశస్ స్యాన్ మహాసత్త్వః క ఇవాస్మిన్ మహీతలే । ప్రకృతే వ్యవహారే తం యో నివేశయితుం క్షమః
ఈ భూమిపై అలాంటి గొప్ప ధైర్యం ఉన్నవాడు ఎవరు? అలాంటి వాడిని సాధారణ లోకవ్యవహారంలో స్థిరపరచగలిగేది ఎవరు?
ఇతి నో యేయమ్ ఆయాతా శాఖాప్రసరశాలినీ । ఆపత్ తామ్ అలమ్ ఉద్ధర్తుం సముదేతు దయాపరః
ఇలా ఈ విస్తరించిన బాధ కలిగిన చెట్టు కొమ్మలా పెరిగింది కాబట్టి, దయతో నిండినవాడు వచ్చి అతడిని ఈ బాధ నుండి తప్పించాలి.
మనసి మోహమ్ అపాస్య మహామనాస్ సకలమ్ ఆర్తిమతః కిల సాధుతామ్ । సఫలతాం నయతీహ తమోహరన్ దినకరో భువి భాస్కరతామ్ ఇవ
మనసులో మాయను విడిచిపెట్టి, గొప్ప మనస్సు కలవాడు నిజంగా బాధపడే వారందరిని మంచి మార్గానికి తీసుకెళ్తాడు; అంధకారాన్ని తొలగించే సూర్యుడు భూమికి వెలుగు ఇస్తాడని ఎలా ఉంటే, అలా.
ఏవం చేత్ తన్ మహాప్రాజ్ఞం భవన్తో రఘునన్దనమ్ । ఇహానయన్తు త్వరితం హరిణం హరిణా ఇవ
ఇది నిజమైతే, రఘువంశానికి చెందిన తెలివైన రాముని మీరు వెంటనే ఇక్కడికి తీసుకురండి, మృగాలు మృగాన్ని ఎలా తీసుకెళ్తాయో అలా.
ఏష మోహో రఘుపతేర్ నాపద్భ్యో న చ రాగతః । వివేకవైరాగ్యకృతో బోధ ఏష మహోదయః
రఘుపతికి వచ్చిన ఈ మాయ దురదృష్టం వల్లా కాదు, మమకారం వల్లా కాదు; ఇది వివేకం, విరక్తి వల్ల కలిగిన గొప్ప జ్ఞానోదయం.
ఇహాయాతు క్షణాద్ రామస్ తద్ ఇహైవ వయం క్షణాత్ । మోహం తస్యాపనేష్యామో మరుతో ఽద్రేర్ ఘనం యథా
రాముడు ఇక్కడికి వెంటనే రాక, మనమందరం ఇక్కడే, ఇపుడు, అతని మోహాన్ని కొండపై మేఘాన్ని గాలి ఎలా పారద్రోలుతుందో అలా తీయివేస్తాము.
ఏతస్మిన్ మార్జితే యుక్త్యా మోహే చ రఘునన్దనః । విశ్రాన్తిమ్ ఏష్యతి పదే తస్మిన్ వయమ్ ఇవోత్తమే
ఈ మోహం సరైన విధంగా తొలగిన తరువాత, రఘువంశంలో జన్మించిన రాముడు, మనం పొందినట్లే, ఆ అత్యుత్తమ స్థితిలో విశ్రాంతిని పొందుతాడు.
సత్యతాం ముదితాం ప్రజ్ఞాం విశ్రాన్తిం చ సమేత్య సః । పీనతాం వరవర్ణత్వం పీతామృత ఇవైష్యతి
అతడు సత్యాన్ని, ఆనందభరితమైన జ్ఞానాన్ని, విశ్రాంతిని పొందిన తరువాత, అమృతాన్ని తాగినవాడిలా, బలంగా, కాంతివంతమైన వర్ణంతో ఉంటాడు.
నిజాం చ ప్రకృతామ్ ఏవ వ్యవహారపరమ్పరామ్ । పరిపూర్ణమనా మాన్య ఆచరిష్యత్య్ అఖణ్డితామ్
తన హృదయం పూర్తిగా తృప్తిగా ఉండగా, తన సహజమైన, ఆపకుండా జరిగే లోకవ్యవహారాలను గౌరవంతో నిర్వహిస్తాడు.