పాతాలమ్ ఇవ పానీయం సర్పో బిలమ్ ఇవ క్షణాత్ । చణ్డవాయుర్ ఇవాకాశమ్ అవిశత్ తన్ముఖం జవాత్
నీరు పాతాళంలోకి పోయినట్టు, పాము తన బిలంలోకి ఒక్కసారిగా ప్రవేశించినట్టు, గాలి ఆకాశంలోకి దూసుకెళ్లినట్టు, అది ఆ నోటిలోకి వేగంగా ప్రవేశించింది.
సముదేత్యాపిబద్ రుద్రస్ స ముహూర్తేన తత్పయః । కృష్ణాఙ్గో ఽర్క ఇవ ధ్వాన్తం సత్సమ్పర్క ఇవాగుణమ్
రుద్రుడు ఒక్క క్షణంలో ఆ నీటిని మింగేశాడు. అది ఎలా అంటే, నల్లటి కిరణాలు ఉన్న సూర్యుడు చీకటిని మింగినట్టు, మంచి వ్యక్తి సమక్షంలో దోషాలు పోయినట్టు.
ఆబ్రహ్మలోకపాతాలం శాన్తం శూన్యమ్ అథాభవత్ । రజోధూమానిలామ్భోదభూతముక్తం సమం నభః
బ్రహ్మలోకం నుండి పాతాళం వరకు అన్నీ ప్రశాంతంగా, ఖాళీగా మారిపోయాయి. ఆకాశం ఎటు చూసినా ఒక్కటేలా కనిపించింది; అక్కడ ధూళి, పొగ, గాలి, నీరు, ఇతర భూతాలు ఏవీ లేవు.
కేవలం తత్ర దృశ్యన్తే చత్వారో వ్యోమనిర్మలాః । ఇమే పదార్థా నిస్స్పన్దాశ్ శృణు తాన్ రఘునన్దన
అక్కడ ఆకాశంలో నాలుగు నిర్మలమైన రూపాలు మాత్రమే కనిపిస్తున్నాయి. అవి కదలకుండా నిశ్చలంగా ఉన్నాయి. ఆ పదార్థాలు ఏమిటో విను రఘునందన.
ఏకస్ తావద్ అసౌ మధ్యే రుద్రẖ కృష్ణామ్బరాకృతిః । నిరాధారస్ స్థితో వ్యోమ్ని నిస్స్పన్దో ఽమ్భోధిబిమ్బవత్
వాటిలో ఒకటి మధ్యలో నిలిచిన రుద్రుడు. ఆయన మేఘంలా నల్లగా, ఎటువంటి ఆధారమూ లేకుండా, ఆకాశంలో కదలకుండా, సముద్ర ప్రతిబింబంలా ఉన్నాడు.
ద్వితీయో ఽవస్థితో దూరే పృథ్వ్యాకాశతలోపమః । భాగో బ్రహ్మాణ్డసదనస్యాధḫ పాతాలసప్తకాత్
రెండవది దూరంగా ఉంది. అది భూమి, ఆకాశపు ఉపరితలంలా కనిపిస్తుంది. అది బ్రహ్మాండ నివాసంలో భాగం, ఏడు పాతాళాల కంటే దిగువ భాగంలో ఉంది.
పాతాలభూతలదివాం సశైలేన్ద్రదివౌకసామ్ । వ్యాప్తిḫ పార్థివభాగేన పఙ్కమాత్రాత్మనా మనాక్
పాతాళం, భూమి, ఆకాశం, వాటిలోని పర్వతాలు, ఆకాశవాసులు — ఇవన్నీ కూడా భూమి తత్త్వం వల్ల, చిన్న మట్టికణం రూపంలోనైనా, అంతటా వ్యాపించి ఉన్నాయి.
తృతీయో ఽత్ర పదార్థో ఽభూద్ ఊర్ధ్వం బ్రహ్మాణ్డభాగభూః । దృష్టిక్షయాత్ స దూరత్వాల్ లక్ష్యతే గగనాసితః
ఇక్కడ మూడవ పదార్థం పైభాగం, అంటే బ్రహ్మాండంలో ఉన్న ప్రాంతం. మన దృష్టి పరిమితి వల్ల, అది చాలా దూరంగా ఉండడం వల్ల, అది ఆకాశంలో నలుపు వలె కనిపిస్తుంది.
దూరవిశ్లిష్టయోర్ మధ్యం యత్ తద్ బ్రహ్మాణ్డఖణ్డయోః । తద్ ఆకాశమ్ అనాద్యన్తం బ్రహ్మ నిర్మలమ్ ఆతతమ్
బ్రహ్మాండంలోని రెండు దూరమైన భాగాల మధ్య ఉన్న స్థలం ఆకాశం. అది ఆదియంతాలు లేని, నిర్మలమైన, అన్నింటినీ వ్యాపించే బ్రహ్మం.
చతుర్థో ఽసౌ పదార్థస్ తు తదా సంలక్షితో మయా । చతుష్టయాద్ ఋతే నాన్యద్ ఏతస్మాద్ ఏవ కిఞ్చన
ఆ నాలుగవ పదార్థాన్ని నేను అప్పుడు గ్రహించాను. ఈ నలుగురిని తప్పించి ఇంకేమీ లేదు.
బహిẖ కిం విద్యతే బ్రహ్మన్ బ్రహ్మసద్మకవాటతః । కాస్ తత్రావరణా బ్రూహి కియత్యస్ సంస్థితాẖ కథమ్
బ్రహ్మన్, బ్రహ్మసదనపు గోడల బయట ఏమి ఉంది? అక్కడ ఎలాంటి ఆవరణలు ఉన్నాయి? అవి ఎన్ని, ఎలా ఉన్నాయి? చెప్పు.
బ్రహ్మాణ్డఖణ్డయోḫ పారే తతో దశగుణం జలమ్ । సన్ధ్యాకాశమ్ అనన్తం తం వర్జయిత్వాతతం స్థితమ్
బ్రహ్మాండ విభాగాల అవతల, దాని కంటే పది రెట్లు ఎక్కువ నీటి పొర ఉంది. ఆ తరువాత అనంతమైన సంధ్యాకాశం వ్యాపించి ఉంది.
తతస్ తథైవ జ్వాలాత్మ తేజో దశగుణం స్థితమ్ । తతస్ తథైవ పవనḫ పావనో నిర్మలస్ స్థితః
అదే విధంగా, ఆ తరువాత పది రెట్లు ఎక్కువ జ్వాలలతో కూడిన తేజస్సు ఉంది. దాని తరువాత, అంతే పరిమాణంలో నిర్మలమైన పవనం ఉంది.
తతస్ తథైవ విమలం నభో దశగుణం స్థితమ్ । తతḫ పరమమ్ అత్యచ్ఛం బ్రహ్మాకాశమ్ అనన్తకమ్
తర్వాత, అంతే విధంగా పది రెట్లు ఎక్కువ నిర్మలమైన ఆకాశం ఉంది. దాని తరువాత పరమంగా, అత్యంత స్పష్టమైన, అనంతమైన బ్రహ్మాకాశం ఉంది.
అన్యత్రాన్యత్ర తస్యాథ దృష్టయో ఽన్యాస్ తథైవ ఖే । కచన్త్య్ అసఙ్ఖ్యా దూరస్థా మిథోఽదృష్టాత్మసృష్టయః
ఇంకా మరెక్కడైనా, ఆ ఆకాశంలో కూడా, దాని దర్శనాలు అలాగే కనిపిస్తుంటాయి. అవి లెక్కలేనంత దూరంగా, పరస్పరం కనిపించని, ఆత్మ సృష్టించిన అనేక జగత్తులు.
ఊర్ధ్వే బ్రహ్మాణ్డఖణ్డస్య తస్యాధస్తాన్ మునీశ్వర । తజ్ జలాది మహాకారం క్వ కథం కేన ధార్యతే
ఓ మునీశ్వరా, ఆ బ్రహ్మాండ భాగం పైభాగంలో ఉంది. దాని కింద నీరు మొదలైన మహాభూతాలు ఉన్నాయి. అవి ఎక్కడ, ఎలా, ఎవరి వల్ల నిలబడుతున్నాయో చెప్పగలవా?
స పార్థివḫ పదార్థానాం స్థితẖ కడ్ఢకరత్నవత్ । భాగాస్ తమ్ ఏవ ధావన్తి తే సుతా మాతరం యథా
ఆ భూమి తత్త్వం పదార్థాల మధ్య మణిలా నిలుస్తుంది. దాని భాగాలు, పిల్లలు తల్లివద్దకు పరుగెత్తినట్టు, దాని వైపు పరుగెత్తుతుంటాయి.
అతో యద్ ఏవ నేదీయో బ్రహ్మాణ్డాఖ్యం మహీవపుః । తత్ పదార్థాḫ ప్రధావన్తి తృషితాస్ సలిలం యథా
అందువల్ల, బ్రహ్మాండం అనే గొప్ప రూపానికి దగ్గరగా ఉన్నదేదైనా, పదార్థాలు దాని వైపు దాహంతో నీటివైపు పరుగెత్తినట్టు పరుగెత్తుతుంటాయి.
అవలమ్బ్య తద్ ఏవాతస్ సంస్థితాస్ తే జలాదయః । న స్థితిం ప్రవిముఞ్చన్తి స్వాం యథావయవా ఇవ
నీరు మొదలైనవి ఆ ఆధారాన్ని నమ్ముకుని నిలిచి ఉంటాయి; అవి తమ స్థానం వదలవు, మన శరీర భాగాలు ఎలా విడిచిపెట్టవో అలా.
బ్రహ్మన్ బ్రహ్మాణ్డఖణ్డే తే తిష్ఠతẖ కథమ్ ఉచ్యతామ్ । కిమాకృతీ ధృతే కేన కథం వా పరినశ్యతః
ఓ బ్రహ్మన్, ఆ మూలికలు బ్రహ్మాండంలో ఎలా ఉంటాయో చెప్పు. వాటికి ఎలాంటి రూపం ఉంది? అవి ఏదివల్ల నిలబడుతున్నాయి? అవి ఎలా నశించిపోతాయి?
అధృతం ధృతమ్ ఏవోచ్చైర్ అపతచ్ చైవ వా పతత్ । అనాకృత్య్ ఏవ సాకారం జగత్ స్వప్నపురం యథా
ఏదీ పట్టుకోకపోయినా పట్టుకున్నట్టే, పడిపోతున్నట్టు కనిపించినా నిజంగా పడిపోవడం లేదు; రూపం లేనట్టే ఉన్నా రూపంతో ఉన్నట్టు — ఈ లోకం కలలోని నగరంలా ఉంటుంది.
కిమ్ అస్య నామ పతతి కిం వా కేనాస్య ధార్యతే । యథా సంవిత్తికచనం తథైతద్ అవతిష్ఠతే
ఇది ఏమి పడిపోతుంది? దాన్ని ఏమి నిలబెడుతుంది? మనసులో ఒక ఆలోచన ఎలా ఉద్భవిస్తుందో, ఇదీ అలాగే నిలిచి ఉంటుంది.
యథా కేశోణ్డుకం వ్యోమ్ని యథా వ్యోమని శూన్యతా । యథా వా పవనే స్పన్దో జగచ్ చిద్గగనే తథా
ఎలాగైతే గాలిలో వెంట్రుకల బంతి, ఆకాశంలో శూన్యం, గాలిలో అలజడి ఉంటాయో, అలాగే ఈ జగత్తు కూడా చైతన్య ఆకాశంలోనే ఉంటుంది.
చితౌ సఙ్కల్పనగరం బ్రహ్మాణ్డాఖ్యం జగద్గృహమ్ । ఖే ఖమ్ ఏవాత్యనాకారమ్ అత్యాకారమ్ ఇవ స్థితమ్
చైతన్యంలో ఊహల నగరం, బ్రహ్మాండమనే జగత్తు గృహం, ఆకాశంలో ఖాళీగా, రూపం లేనట్టే ఉన్నా, రూపం ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది.
పాతసంవిత్సముద్భూతం పతద్ ఆస్తే దివానిశమ్ । ఉత్పతన్త్యా విదోద్భూతమ్ ఉత్పతచ్ చైవ తిష్ఠతి
పడిపోతున్నదని తెలిసిన జ్ఞానం నుంచి పుట్టింది పడిపోతూనే రాత్రింబవళ్ళు ఉంటుంది; ఎగురుతున్నదని తెలిసిన జ్ఞానం నుంచి పుట్టింది ఎగురుతూనే ఉంటుంది.
స్థితిసంవిత్సముద్భూతం స్థితమ్ ఆస్తే దివానిశమ్ । గచ్ఛన్త్యా సంవిదోద్భూతం గచ్ఛద్ ఆస్తే దివానిశమ్
నిలిచిపోయిందని తెలిసిన జ్ఞానం నుంచి పుట్టింది రాత్రింబవళ్ళు అలాగే నిలిచిపోతుంది; పోతున్నదని తెలిసిన జ్ఞానం నుంచి పుట్టింది పోతూనే ఉంటుంది.
ఏతి నాశవిదా నాశం మహాకల్పాదివేదనైః । జాయతే జన్మసంవిత్త్యా వ్యోమ్ని సర్గాదివేదనైః
నాశం గురించి తెలిసినప్పుడు నాశనం కలుగుతుంది; ఇది మహాకల్పాల మార్పుల్లో మనం చూస్తున్నదే. అలాగే, పుట్టిన విషయం తెలిసినప్పుడు పుట్టుక కలుగుతుంది; ఇది సృష్టి మొదలు మనం అనుభవించే విషయమే.
ఆభాతి మౌక్తికగణశ్ శరదమ్బరాన్తర్ దృష్టావ్ అసత్య ఉదితో ఽప్య్ అతిసత్యరూపః । భ్రాన్త్యా యథా నభసి విస్ఫురతాం తథైషాం సఙ్ఖ్యాం విధాతుమ్ ఇహ కో జగతాం సమర్థః
శరదృతువులో ఆకాశంలో కనిపించే ముత్యాల సమూహం నిజంగా లేనట్టే అయినా, చాలా నిజమైనట్టుగా అనిపిస్తుంది. అవి ఎన్ని ఉన్నాయో మనకు స్పష్టంగా తెలియదు. అలాగే, ఈ లోకాలను ఎవరు లెక్కపెట్టగలరు?
అథ రాఘవ రుద్రం తం తదా తస్మిన్ మహామ్బరే । ప్రవృత్తం నర్తితుం మత్తమ్ అపశ్యం వితతాకృతిమ్
ఆ సమయంలో, రాఘవా, ఆ విస్తారమైన ఆకాశంలో రుద్రుడు తన రూపాన్ని అన్ని వైపులా విస్తరించి, మత్తులో నాట్యం చేయడం నేను చూశాను.
వ్యోమేవాకృతిమ్ ఆపన్నమ్ అజహద్వ్యాపితాం నిజామ్ । మహాకారం ఘనశ్యామం దశాశాపరిపూరకమ్
ఆయన ఆకాశం రూపాన్ని ధరించి, తన వ్యాప్తిని వదలకుండా, మేఘంలా నల్లగా, అతి విశాలంగా, పది దిక్కులనూ నింపుతూ కనిపించాడు.