తేజోఽణుమాత్రప్రథితం చేతిత్వా ప్రథమం వపుః । క్రమేణ స్ఫారసంవిత్తిర్ మహాన్ అహమ్ ఇతి స్థితః
ప్రథమంగా వెలుగు రేణువల్ల కనిపించే శరీరమే చైతన్యంగా నిలుస్తుంది. ఆ తరువాత అది విస్తారమైన జ్ఞానంగా, 'నేనే మహానని' భావనగా నిలుస్తుంది.
స్పన్దసంవేదనాత్ తేన స్పన్ద ఇత్య్ అనుభూయతే । యస్ స ఏవానిలాభిఖ్యో వాతస్కన్ధాత్మనా స్థితః
ఆ కంపనాన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల అది కంపనంగా అనుభూతి అవుతుంది. అదే వాడు వాయువు అని పిలవబడతాడు, వాయువుల సమూహానికి మూలంగా ఉంటాడు.
ప్రాణాపానపరిస్పన్దో వేదనాద్ అనుభూయతే । తేన యస్ సో ఽయమ్ ఆకాశే వాతస్కన్ధ ఉదాహృతః
ఉపిరి లోపలికి తీసుకోవడం, బయటకు వదలడం అనే చలనం అనుభూతిగా మనకు తెలుస్తుంది. అందువల్ల, ఆకాశంలో గాలివంటి ఈ సమూహాన్ని 'వాతస్కంధం' అని అంటారు.
చిత్త్వాద్ యే కల్పితాస్ తేన బాలేనేవ పిశాచకాః । తేజẖకణా అసన్తో ఽపి త ఏతే ధిష్ణ్యతాం గతాః
మనస్సు ఊహించిన వాటిని, చిన్నపిల్లలు దయ్యాల్ని ఊహించుకున్నట్టు, నిజంగా లేనివైనా కేవలం వెలుగు కణాలు మాత్రమే అయినా, అవి నిజంగా ఉన్నట్టు కనిపిస్తాయి.
ప్రాణాపానపరావర్తదోలా తదుదరోదితా । వాతస్కన్ధాభిధాం ధత్తే జగత్ తద్ధృదయం బృహత్
ఉపిరి లోపలికి తీసుకోవడం, బయటకు వదలడం అనే ఊపిరి ఊగిసలాట కడుపు నుండి ఉద్భవిస్తుంది. దీనినే 'వాతస్కంధం' అంటారు. ఇదే ఈ జగత్తుకు విస్తృతమైన హృదయం.
ప్రతిచ్ఛన్దశ్ శరీరాణాం ప్రథమం బీజమ్ ఏష సః । జగద్గతానాం సర్వేషామ్ ఆకల్పవ్యవహారిణామ్
ఈ ప్రతిబింబమే అన్ని శరీరాలకు మొదటి విత్తనం. ప్రపంచంలో ప్రవేశించి, సంప్రదాయాన్ని అనుసరించే అందరికీ ఇదే మూలంగా ఉంటుంది.
ప్రతిచ్ఛన్దాద్ యదైతస్మాద్ ఉత్థితా జగదాత్మనః । దేహాస్ తదా యథా బాహ్యమ్ అన్తర్ ఏషాం తథా స్థితమ్
ప్రపంచ స్వరూపం ప్రతిబింబంలా ఉన్నదానినుండి శరీరాలు పుట్టినప్పుడు, వాటికి బయట ఉన్నదీ, లోపల ఉన్నదీ ఒకేలా ఉంటాయి.
చితిస్ తస్యాద్యబీజస్య పూర్వమ్ ఏవ యథోదితా । తథైవాద్యాపి జీవే ఽన్తస్ తథోదేతి తదీహితా
అది మొదటి విత్తనంగా ఉన్న చైతన్యం, ముందే చెప్పినట్లే, ఇప్పటికీ జీవిలో కూడా అంతర్గతంగా అదే విధంగా ప్రవర్తిస్తుంది.
శ్లేష్మపిత్తానిలాస్ తస్య చన్ద్రార్కపవనాస్ త్రయః । గ్రహా ఋక్షగణాస్ తస్య ప్రాణే ష్ఠీవనశీకరాః
ఆదిలోని శ్లేష్మం, పిత్తం, వాయువు — ఇవే చంద్రుడు, సూర్యుడు, గాలి; ఆ గ్రహాలు, నక్షత్రాలు — ఇవే ప్రాణంలో ఉత్పన్నమయ్యే ఉమ్మి, తేమ.
తస్యాస్థీన్య్ అద్రిజాలాని మేదసో జాలికా ఘనాః । శిరḫ పాదౌ త్వచం దేహాత్ పశ్యామస్ తస్య నో వయమ్
దాని ఎముకలు పర్వతాల గుంపుల్లా ఉంటాయి, కొవ్వు దట్టంగా వలయాల్లా ఉంటుంది; కానీ మనం దేహంలోలా దాని తల, కాళ్లు, చర్మాన్ని చూడలేం.
వపుర్ విరాజో జగద్ అఙ్గ విద్ధి సఙ్కల్పరూపస్య హి కల్పనాత్మ । ఆకాశశైలావనిసాగరాది సర్వం చిదాకాశమ్ అతḫ ప్రశాన్తమ్
ఈ విశ్వం ప్రకాశవంతమైన రూపం అనగా పరమాత్మ యొక్క ఒక అవయవమేనని తెలుసుకో. ఇది మన ఊహల వల్ల, మనసు కల్పన వల్ల ఏర్పడింది. ఆకాశం, పర్వతాలు, భూమి, సముద్రాలు—ఇవి అన్నీ కూడా పరమ చైతన్యమయమైన ఆకాశమే. అది పూర్తిగా శాంతంగా ఉంటుంది.
తస్మిన్ కల్పే తు సఙ్కల్పే తస్య యద్ వపుర్ ఆస్థితమ్ । శృణు తత్ర వ్యవస్థేయం విచిత్రాచారహారిణీ
ఆ సృష్టిలో, ఆ ఊహలో, అది ఏ రూపంలో ఉన్నా, అక్కడ ఏర్పడిన వ్యవస్థను విను. అది విచిత్రమైన ప్రవర్తనలతో అలంకరించబడింది.
పరమం యచ్ చిదాకాశం తద్ విరాడాత్మనో వపుః । ఆద్యన్తమధ్యరహితం లఘు త్వ్ అస్య వపుర్ జగత్
పరమమైన ఆ చైతన్యాకాశమే విరాట్ స్వరూపానికి శరీరంగా ఉంటుంది. దానికి ఆదియూ, అంత్యమూ, మధ్యమూ ఉండవు. ఈ విశ్వం ఆ శరీరానికి తేలికపాటి, స్థిరంగా లేని రూపమే.
సఙ్కల్పరచితో బ్రహ్మా స్వాణ్డం సఙ్కల్పనాత్మకమ్ । వపుషḫ పరితో భాస్వత్ పశ్యత్య్ ఆకాశమ్ ఏవ తత్
మన ఊహతో ఏర్పడిన బ్రహ్మ తన ఊహతోనే ఏర్పడిన స్వీయ అండాన్ని చూస్తాడు. అది తన శరీరాన్ని చుట్టుముట్టిన ప్రకాశవంతమైన ఆకాశమే అని గ్రహిస్తాడు.
బ్రహ్మాత్మైష స సఙ్కల్పస్ స్వమ్ అణ్డమ్ అకరోద్ ద్విధా । తైజసం తైజసాకారḫ పుష్టḫ పుష్టం విహఙ్గవత్
ఈ కల్పననే బ్రహ్మగా తన సొంత గుడ్డును రెండు భాగాలుగా చేసాడు. ఒక భాగం ప్రకాశవంతంగా, వెలుగుతో నిండినదిగా, సంపూర్ణంగా, పుష్టిగా, పక్షిలా ఉంది.
అణ్డస్యైకం నభో దూరం గతం సమ్బుద్ధవాన్ అసౌ । దూరే ఽధస్ సంస్థితం భాగం వ్యతిరిక్తం చ నాత్మనః
ఆ గుడ్డులో ఒక భాగం ఆకాశంలో దూరంగా ఉండగా, బ్రహ్ముడు దానిని జ్ఞానంతో తెలుసుకున్నాడు. మరొక భాగం దిగువన, దూరంగా ఉండి, తనకు వేరుగా ఉంది.
బ్రహ్మాణ్డభాగ ఊర్ధ్వస్థో విరాజశ్ శిర ఉచ్యతే । అధోభాగో ఽస్య పాదాఖ్యో నిరన్తం మధ్యమ్ అత్ర ఖమ్
బ్రహ్మాండంలో పైభాగంలో విరాజు నివసించే చోటును తల అంటారు. దిగువ భాగాన్ని పాదాలు అంటారు. మధ్యలో అంతులేని ఖాళీ ఆకాశంగా ఉంటుంది.
దూరం వియుక్తయోస్ సన్ధిẖ ఖణ్డయోర్ అతివిస్తృతా । అనన్తా వ్యోమలేఖేతి శ్యామా శూన్యా చ దృశ్యతే
ఈ రెండు దూరంగా వేరు వేరు ఉన్న భాగాల మధ్య కలయిక చాలా విస్తృతంగా, కొలవలేనిదిగా ఉంటుంది. అది అనంతమైన, నలుపుగా, ఖాళీగా కనిపించే ఆకాశపు గీతలా కనిపిస్తుంది.
ద్యౌస్ తాలు విపులం తస్య తారా రుధిరబిన్దవః । సంవిద్వాతలవా దేహే సురాసురనరాదయః
ఆకాశం అతని తాలువుగా విస్తరించి ఉంది; నక్షత్రాలు రక్తపు చుక్కలవంటివి; అతని శరీరంలో ఉన్న సున్నితమైన చైతన్యవాయువులు దేవతలు, రాక్షసులు, మనుషులు మరియు ఇతరులుగా ఉన్నాయి.
దేహే ఽన్తẖ క్రిమయస్ తస్య భూతప్రేతపిశాచకాః । లోకాన్తరాణి రన్ధ్రాణి సుషిరాణ్య్ అస్య దేహకే
అతని శరీరంలో క్రిములు పిశాచాలు, భూతాలు, ప్రేతాలు లాంటివిగా ఉన్నాయి; ఇతర లోకాలు అతని శరీరంలోని రంధ్రాలు, ఖాళీలుగా ఉన్నాయి.
బ్రహ్మాణ్డఖణ్డమ్ అస్యాధో విస్తృతం పాదయోస్ తలమ్ । జానుమణ్డలరన్ధ్రాణి పాతాలకుహరాణ్య్ అధః
బ్రహ్మాండపు క్రింది భాగం అతని పాదతలాల విస్తారంగా ఉంది; మోకాళ్ల దగ్గర ఉన్న రంధ్రాలు పాతాళ లోకపు గుహలవంటివి.
జలైశ్ శలశలాయన్తీ సుషిరానేకరన్ధ్రికా । భూర్ అన్త్రమణ్డలీ లోలా సముద్రద్వీపవేష్టనా
నీళ్ళు శబ్దంతో ప్రవహిస్తూ అనేక రంధ్రాలు, సొరంగుల్లా ఉన్నాయి; భూమి అతని కదిలే పేగుల వలయంగా, సముద్రాలు, దీవులతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది.
జలైర్ గుడగుడాయన్త్యో నద్యో నాడ్యస్ సరద్రసాః । జమ్బుద్వీపం హృదమ్భోజమ్ అస్య హేమాద్రికర్ణికమ్
నీటితో గర్జిస్తున్న నదులు, ఈ మహాపురుషుని తడి నాడులు. జంబూద్వీపం ఆయన హృదయ పద్మం, ఆ పద్మానికి హేమాద్రి అణువుగా ఉంది.
కుక్షయẖ కకుభశ్ శూన్యా యకృత్ప్లీహాదయో ఽచలాః । మృద్వ్యస్ స్నిగ్ధాḫ పటాకారా మేదసో జాలికా ఘనాః
ఆయన కడుపు దిక్కులు, ఖాళీ ప్రదేశాలు యకృత్, ప్లీహ వంటి అవయవాలు, ఇవన్నీ పర్వతాలుగా ఉన్నాయి. మృదువుగా, కొవ్వుగా, జాలిగా ఉన్న మేఘాలు ఆయన శరీరంలోని కొవ్వు వలయంగా ఉన్నాయి.
చన్ద్రార్కౌ లోచనే తస్య బ్రహ్మలోకో ముఖం స్మృతమ్ । తేజస్ సోమో ఽస్య కథితశ్ శ్లేష్మా ప్రాలేయపర్వతః
చంద్రుడు, సూర్యుడు ఆయన కన్నులు. బ్రహ్మలోకం ఆయన నోరు. అగ్ని, సోమం ఆయన పిత్తం. శ్లేష్మం మంచు పర్వతంలా ఉంది.
అగ్నిలోకస్ తథౌర్వాగ్నిḫ పిత్తమ్ అస్యాతిదుస్సహమ్ । వాతస్కన్ధో మహావాతాḫ ప్రాణాపానా హృది స్థితాః
అగ్నిలోకం, పాతాళాగ్ని ఆయన తట్టుకోలేని పిత్తం. మహావాయువులు ఆయన భుజాలు. ప్రాణం, అపాన వాయువులు ఆయన హృదయంలో స్థిరంగా ఉన్నాయి.
కల్పద్రుమవనాన్య్ అస్య సర్పవృన్దాని చ క్వచిత్ । లోమజాలాన్య్ అనన్తాని వనాన్య్ ఉపవనాని చ
అతని లోకంలో, కోరికలు తీరే వృక్షాల అరణ్యాలు, కొన్ని చోట్ల పాముల గుంపులు, ఎన్నెన్నో వెంట్రుకల గుత్తులు, అడవులు, తోటలు కనిపిస్తాయి.
ఊర్ధ్వం బ్రహ్మాణ్డఖణ్డం తు సమస్తమ్ ఉరుమస్తకమ్ । బ్రహ్మాణ్డప్రాన్తరన్ధ్రార్చిర్ అస్య దీప్తా శిఖోత్థితా
పైన, మొత్తం బ్రహ్మాండం అతని తొడల నుంచి తల వరకు విస్తరించి ఉంది. బ్రహ్మాండం చివర ఉన్న రంధ్రం నుంచి ఒక ప్రకాశవంతమైన జ్వాల వెలుగుతో పైకి ఎగసి వస్తోంది.
స్వయమ్ ఏవ మనస్ తేన మనో నాస్యోపయుజ్యతే । ఆత్మైవ భాజ్యతామ్ ఏతి కిల కస్య కథం కుతః
అక్కడ మనస్సు తానే ఉంది, కానీ అతడు ఆ మనస్సును ఉపయోగించడు. నిజానికి, ఆత్మే అన్నింటికీ ఆధారం. ఎవరికోసం, ఎలా, ఎక్కడి నుంచి అన్నదే ప్రశ్న.
స్వయమ్ ఏవేన్ద్రియాణ్య్ ఏష తేనాన్యత్రాస్తితా కృతా । యతస్ తత్కల్పనామాత్రమ్ ఏవేన్ద్రియగణẖ కిల
ఇంద్రియాలు తానే అక్కడ ఉన్నాయి, అందువల్ల అవి వేరే చోట ఉన్నట్టు అవుతాయి. ఎందుకంటే, ఇంద్రియాల సముదాయం అనేది ఊహలోనే ఏర్పడినదే.