ప్రతిచ్ఛన్దశ్ శరీరాణాం బీజం త్రైలోక్యవీరుధామ్ । సర్గార్గడప్రదో ముక్తేస్ సంసారాసారవారిదః
ప్రతిబింబమే ప్రాణుల శరీరాలుగా, మూడు లోకాలలోని చెట్లకు విత్తనంగా, సృష్టిలో విషాన్ని ఇచ్చేవాడిగా, ఈ సంసార సముద్రంలో అసలైన సారం లేని మేఘంలా, బంధనానికి కారణంగా ఉంటుంది.
కారణం సర్వకార్యాణాం నేతా కాలక్రియాదిషు । స చాద్యḫ పురుషస్ స్వైరమ్ ఇత్య్ అనుత్థిత ఉత్థితః
అది అన్ని కార్యాలకు మూలకారణం, కాలం వంటి చర్యలకు నాయకుడు. ఈ ఆదిపురుషుడు తన ఇష్టానుసారం ఏదైనా ఉద్భవించనిది గానీ, ఉద్భవించినదిగా గానీ ఉంటాడు.
నాస్య భూతమయో దేహో నాస్యాస్థీని శరీరకే । అవష్టబ్ధుమ్ అసౌ ముష్ట్యా శక్యతే న చ కేనచిత్
ఆయనకు భూతాలతో చేసిన శరీరం లేదు, శరీరంలో ఎముకలు కూడా లేవు. ఎవ్వరూ కూడా ఆయనను ముట్టుకోలేరు, గట్టిగా పట్టుకున్నా కూడా సాధ్యం కాదు.
తేనాబ్ధిమేఘసఙ్గ్రామసింహగర్జోర్జితాత్మనా । అపి సుప్తనరేణేవ నూనం మౌనవతా స్థితమ్
అందుకే, సముద్రం-మేఘాల యుద్ధంలో సింహం గర్జనలా స్వభావం ఉన్నా, ఆయన నిద్రలో ఉన్న మనిషిలా, నిశ్శబ్దంగా, ప్రశాంతంగా ఉంటాడు.
జాగ్రతస్ స్వప్నసన్దృష్టయోధారభటవేదనమ్ । యథా స్మృతిగతం నాసన్ న సత్ తద్వద్ అసౌ స్థితః
ఎలా నిద్రలో చూసిన దెబ్బ బాధను మేలుకున్నప్పుడు నిజంగా అనిపించదు, అలాగే ఆ స్థితి కూడా ఉండదూ, ఉండకపోయిందీ కాదు.
బహుయోజనలక్షౌఘప్రమాణో ఽపి బృహద్వపుః । పరమాణ్వన్తరే మాతి లోమాన్తస్స్థజగత్త్రయః
ఎంత పెద్దదైనా, లక్షల యోజనాల పొడవున్న శరీరమున్నా, ఒక రోమం చివరలో ఉన్న పరమాణువులో మూడు లోకాలను చూడగలదు.
కులశైలగుణౌఘాత్మా బృహద్వృన్దాత్మకో ఽపి సన్ । తులాయాం ధానకామాత్రమ్ అపి నాపూరయత్య్ అజః
పర్వతాలు, వంశాలు, అనేక గుణాల సారంగా, గొప్ప సమూహాల ఆత్మగా ఉన్నా, ఆ జన్మలేనివాడు తులాలో ఒక ధాన్యరాశి బరువుకూడా నింపలేడు.
జగత్కోటిశతాభోగవిస్తీర్ణో ఽప్య్ అణుమాత్రకమ్ । వస్తుతో వ్యాప్తవాన్ ఏష న దేశం స్వప్నశైలవత్
వందల కోట్ల జగత్తుల ఆనందాన్ని వ్యాపించి ఉన్నా, వాస్తవంగా పరమాణువు అంత స్థలంలోనే ఉన్నాడు, స్వప్నంలో పర్వతం లాగా ఏ ప్రాంతానికీ వ్యాపించడు.
స్వయమ్భూర్ ఏష కథితో విరాడ్ ఏష స ఉచ్యతే । బ్రహ్మాణ్డాత్మా జగద్దేహో వస్తుతస్ తు నభోమయః
ఈయన స్వయంగా పుట్టినవాడు అని పిలవబడతాడు, విరాట్ అని కూడా అంటారు. ఈయన బ్రహ్మాండానికి ఆత్మ, జగత్తుకు శరీరం. కానీ నిజంగా చూస్తే, ఈయన అంతా ఆకాశ స్వభావంతో ఉన్నవాడు.
సనాతన ఇతి ప్రోక్తో రుద్ర ఇత్య్ అపి సఞ్జ్ఞితః । ఇన్ద్రోపేన్ద్రమరున్మేఘశైలజాలాదిదేహకః
ఈయన శాశ్వతుడు అని, రుద్రుడు అని కూడా పిలవబడతాడు. ఇంద్రుడు, ఉపేంద్రుడు, వాయువు, మేఘాలు, కొండలు మొదలైనవి అన్నింటికీ శరీరంగా ఉంటాడు.
తేజోఽణుమాత్రప్రథితం చేతిత్వా ప్రథమం వపుః । క్రమేణ స్ఫారసంవిత్తిర్ మహాన్ అహమ్ ఇతి స్థితః
ప్రథమంగా వెలుగు రేణువల్ల కనిపించే శరీరమే చైతన్యంగా నిలుస్తుంది. ఆ తరువాత అది విస్తారమైన జ్ఞానంగా, 'నేనే మహానని' భావనగా నిలుస్తుంది.
స్పన్దసంవేదనాత్ తేన స్పన్ద ఇత్య్ అనుభూయతే । యస్ స ఏవానిలాభిఖ్యో వాతస్కన్ధాత్మనా స్థితః
ఆ కంపనాన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల అది కంపనంగా అనుభూతి అవుతుంది. అదే వాడు వాయువు అని పిలవబడతాడు, వాయువుల సమూహానికి మూలంగా ఉంటాడు.
ప్రాణాపానపరిస్పన్దో వేదనాద్ అనుభూయతే । తేన యస్ సో ఽయమ్ ఆకాశే వాతస్కన్ధ ఉదాహృతః
ఉపిరి లోపలికి తీసుకోవడం, బయటకు వదలడం అనే చలనం అనుభూతిగా మనకు తెలుస్తుంది. అందువల్ల, ఆకాశంలో గాలివంటి ఈ సమూహాన్ని 'వాతస్కంధం' అని అంటారు.
చిత్త్వాద్ యే కల్పితాస్ తేన బాలేనేవ పిశాచకాః । తేజẖకణా అసన్తో ఽపి త ఏతే ధిష్ణ్యతాం గతాః
మనస్సు ఊహించిన వాటిని, చిన్నపిల్లలు దయ్యాల్ని ఊహించుకున్నట్టు, నిజంగా లేనివైనా కేవలం వెలుగు కణాలు మాత్రమే అయినా, అవి నిజంగా ఉన్నట్టు కనిపిస్తాయి.
ప్రాణాపానపరావర్తదోలా తదుదరోదితా । వాతస్కన్ధాభిధాం ధత్తే జగత్ తద్ధృదయం బృహత్
ఉపిరి లోపలికి తీసుకోవడం, బయటకు వదలడం అనే ఊపిరి ఊగిసలాట కడుపు నుండి ఉద్భవిస్తుంది. దీనినే 'వాతస్కంధం' అంటారు. ఇదే ఈ జగత్తుకు విస్తృతమైన హృదయం.
ప్రతిచ్ఛన్దశ్ శరీరాణాం ప్రథమం బీజమ్ ఏష సః । జగద్గతానాం సర్వేషామ్ ఆకల్పవ్యవహారిణామ్
ఈ ప్రతిబింబమే అన్ని శరీరాలకు మొదటి విత్తనం. ప్రపంచంలో ప్రవేశించి, సంప్రదాయాన్ని అనుసరించే అందరికీ ఇదే మూలంగా ఉంటుంది.
ప్రతిచ్ఛన్దాద్ యదైతస్మాద్ ఉత్థితా జగదాత్మనః । దేహాస్ తదా యథా బాహ్యమ్ అన్తర్ ఏషాం తథా స్థితమ్
ప్రపంచ స్వరూపం ప్రతిబింబంలా ఉన్నదానినుండి శరీరాలు పుట్టినప్పుడు, వాటికి బయట ఉన్నదీ, లోపల ఉన్నదీ ఒకేలా ఉంటాయి.
చితిస్ తస్యాద్యబీజస్య పూర్వమ్ ఏవ యథోదితా । తథైవాద్యాపి జీవే ఽన్తస్ తథోదేతి తదీహితా
అది మొదటి విత్తనంగా ఉన్న చైతన్యం, ముందే చెప్పినట్లే, ఇప్పటికీ జీవిలో కూడా అంతర్గతంగా అదే విధంగా ప్రవర్తిస్తుంది.
శ్లేష్మపిత్తానిలాస్ తస్య చన్ద్రార్కపవనాస్ త్రయః । గ్రహా ఋక్షగణాస్ తస్య ప్రాణే ష్ఠీవనశీకరాః
ఆదిలోని శ్లేష్మం, పిత్తం, వాయువు — ఇవే చంద్రుడు, సూర్యుడు, గాలి; ఆ గ్రహాలు, నక్షత్రాలు — ఇవే ప్రాణంలో ఉత్పన్నమయ్యే ఉమ్మి, తేమ.
తస్యాస్థీన్య్ అద్రిజాలాని మేదసో జాలికా ఘనాః । శిరḫ పాదౌ త్వచం దేహాత్ పశ్యామస్ తస్య నో వయమ్
దాని ఎముకలు పర్వతాల గుంపుల్లా ఉంటాయి, కొవ్వు దట్టంగా వలయాల్లా ఉంటుంది; కానీ మనం దేహంలోలా దాని తల, కాళ్లు, చర్మాన్ని చూడలేం.
వపుర్ విరాజో జగద్ అఙ్గ విద్ధి సఙ్కల్పరూపస్య హి కల్పనాత్మ । ఆకాశశైలావనిసాగరాది సర్వం చిదాకాశమ్ అతḫ ప్రశాన్తమ్
ఈ విశ్వం ప్రకాశవంతమైన రూపం అనగా పరమాత్మ యొక్క ఒక అవయవమేనని తెలుసుకో. ఇది మన ఊహల వల్ల, మనసు కల్పన వల్ల ఏర్పడింది. ఆకాశం, పర్వతాలు, భూమి, సముద్రాలు—ఇవి అన్నీ కూడా పరమ చైతన్యమయమైన ఆకాశమే. అది పూర్తిగా శాంతంగా ఉంటుంది.
తస్మిన్ కల్పే తు సఙ్కల్పే తస్య యద్ వపుర్ ఆస్థితమ్ । శృణు తత్ర వ్యవస్థేయం విచిత్రాచారహారిణీ
ఆ సృష్టిలో, ఆ ఊహలో, అది ఏ రూపంలో ఉన్నా, అక్కడ ఏర్పడిన వ్యవస్థను విను. అది విచిత్రమైన ప్రవర్తనలతో అలంకరించబడింది.
పరమం యచ్ చిదాకాశం తద్ విరాడాత్మనో వపుః । ఆద్యన్తమధ్యరహితం లఘు త్వ్ అస్య వపుర్ జగత్
పరమమైన ఆ చైతన్యాకాశమే విరాట్ స్వరూపానికి శరీరంగా ఉంటుంది. దానికి ఆదియూ, అంత్యమూ, మధ్యమూ ఉండవు. ఈ విశ్వం ఆ శరీరానికి తేలికపాటి, స్థిరంగా లేని రూపమే.
సఙ్కల్పరచితో బ్రహ్మా స్వాణ్డం సఙ్కల్పనాత్మకమ్ । వపుషḫ పరితో భాస్వత్ పశ్యత్య్ ఆకాశమ్ ఏవ తత్
మన ఊహతో ఏర్పడిన బ్రహ్మ తన ఊహతోనే ఏర్పడిన స్వీయ అండాన్ని చూస్తాడు. అది తన శరీరాన్ని చుట్టుముట్టిన ప్రకాశవంతమైన ఆకాశమే అని గ్రహిస్తాడు.
బ్రహ్మాత్మైష స సఙ్కల్పస్ స్వమ్ అణ్డమ్ అకరోద్ ద్విధా । తైజసం తైజసాకారḫ పుష్టḫ పుష్టం విహఙ్గవత్
ఈ కల్పననే బ్రహ్మగా తన సొంత గుడ్డును రెండు భాగాలుగా చేసాడు. ఒక భాగం ప్రకాశవంతంగా, వెలుగుతో నిండినదిగా, సంపూర్ణంగా, పుష్టిగా, పక్షిలా ఉంది.
అణ్డస్యైకం నభో దూరం గతం సమ్బుద్ధవాన్ అసౌ । దూరే ఽధస్ సంస్థితం భాగం వ్యతిరిక్తం చ నాత్మనః
ఆ గుడ్డులో ఒక భాగం ఆకాశంలో దూరంగా ఉండగా, బ్రహ్ముడు దానిని జ్ఞానంతో తెలుసుకున్నాడు. మరొక భాగం దిగువన, దూరంగా ఉండి, తనకు వేరుగా ఉంది.
బ్రహ్మాణ్డభాగ ఊర్ధ్వస్థో విరాజశ్ శిర ఉచ్యతే । అధోభాగో ఽస్య పాదాఖ్యో నిరన్తం మధ్యమ్ అత్ర ఖమ్
బ్రహ్మాండంలో పైభాగంలో విరాజు నివసించే చోటును తల అంటారు. దిగువ భాగాన్ని పాదాలు అంటారు. మధ్యలో అంతులేని ఖాళీ ఆకాశంగా ఉంటుంది.
దూరం వియుక్తయోస్ సన్ధిẖ ఖణ్డయోర్ అతివిస్తృతా । అనన్తా వ్యోమలేఖేతి శ్యామా శూన్యా చ దృశ్యతే
ఈ రెండు దూరంగా వేరు వేరు ఉన్న భాగాల మధ్య కలయిక చాలా విస్తృతంగా, కొలవలేనిదిగా ఉంటుంది. అది అనంతమైన, నలుపుగా, ఖాళీగా కనిపించే ఆకాశపు గీతలా కనిపిస్తుంది.
ద్యౌస్ తాలు విపులం తస్య తారా రుధిరబిన్దవః । సంవిద్వాతలవా దేహే సురాసురనరాదయః
ఆకాశం అతని తాలువుగా విస్తరించి ఉంది; నక్షత్రాలు రక్తపు చుక్కలవంటివి; అతని శరీరంలో ఉన్న సున్నితమైన చైతన్యవాయువులు దేవతలు, రాక్షసులు, మనుషులు మరియు ఇతరులుగా ఉన్నాయి.
దేహే ఽన్తẖ క్రిమయస్ తస్య భూతప్రేతపిశాచకాః । లోకాన్తరాణి రన్ధ్రాణి సుషిరాణ్య్ అస్య దేహకే
అతని శరీరంలో క్రిములు పిశాచాలు, భూతాలు, ప్రేతాలు లాంటివిగా ఉన్నాయి; ఇతర లోకాలు అతని శరీరంలోని రంధ్రాలు, ఖాళీలుగా ఉన్నాయి.