ఉపలబ్ధం విదుర్ ద్రవ్యం ద్రష్టృతాత్రోపలబ్ధృతా । ఆలోకనం దర్శనతా దృగ్ ఆలోకనకారణమ్
ఎవరైనా చూసే వ్యక్తి ద్వారా వస్తువు తెలుసుకోవబడుతుంది. చూడటం అనేది తెలుసుకోవడమే, కళ్లే చూడటానికి సాధనం.
ఏవమ్ ఉచ్ఛూనతా భాతి మితానన్తాథ వా క్రమాత్ । అసత్యైవ నభస్య్ ఏవ నభోరూపైవ నిష్ప్రమా
ఇలా పెరుగుదల లేదా తగ్గుదల అనిపించవచ్చు, అది పరిమితమైనదైనా, అనంతమైనదైనా, ఒక్కొక్కటిగా కనిపించవచ్చు. కానీ ఇది నిజంగా అసత్యమే, ఆకాశంలో రూపం కనిపించినట్టు, వాస్తవంగా ఏమీ లేదు.
చిదణోర్ భాసనం భాతం తత్ప్రదేశేన దేహగమ్ । యేన పశ్యతి తచ్ చక్షుస్ తచ్ ఛ్రోత్రం యేన చ శ్రుతిః
చైతన్యపు కణం యొక్క ప్రకాశం దేహంలో కనిపిస్తుంది. మనం చూస్తున్నది కళ్ల ద్వారానే, మనం వినేది చెవుల ద్వారానే.
యేన జిఘ్రతి తద్ ఘ్రాణం యేన స్పృశతి చర్మ తత్ । రస్యతే యేన సా జిహ్వా సఙ్గ్రహో ఽక్షదృశామ్ ఇతి
మనిషి వాసన పీల్చేది ముక్కు ద్వారా, తాకేది చర్మం ద్వారా, రుచి చూస్తేది నాలుక ద్వారా. ఇవన్నీ ఇంద్రియాల సమాహారం.
చిదణుప్రతిభాసే ఽన్తḫ ప్రథమం నామవర్జితమ్ । తన్మాత్రవృన్దమ్ ఏతేషామ్ ఏతదాకాశరూపి తత్
మనస్సులో మొదట కనిపించే ఆ చైతన్యపు అణువు పేరు లేకుండా ఉంటుంది. ఇది ఇంద్రియాలకు సంబంధించిన సూక్ష్మభూతాల సమూహం, దీనికి ఆకాశ స్వరూపం ఉంది.
చిదణుప్రతిభాకాశపిణ్డ ఏకఘనస్థితిః । అనుసన్ధానవివశశ్ చేతతీన్ద్రియపఞ్చకమ్
ఆ చైతన్యపు అణువు ఆకాశపు గోళంలా ఒకటిగా, విడిపోని స్థితిలో ఉంటుంది. విచారణ శక్తి వల్ల ఇది ఐదు ఇంద్రియాల సమూహంగా ప్రవర్తిస్తుంది.
ఏవం చిదనుసన్ధానం దృశ్యపోషమ్ ఉపైత్య్ అలమ్ । తద్ ఏవ జ్ఞానమ్ ఇత్య్ ఉక్తం బుద్ధిర్ ఇత్య్ అభిధీయతే
ఇలా చైతన్యాన్ని విచారించడం ద్వారా దృష్టి బలపడుతుంది. ఇదే జ్ఞానం అని, దీనినే బుద్ధి అని కూడా అంటారు.
తతో మనస్తయా రూఢమ్ అహఙ్కారపదం గతమ్ । దేశకాలపరిచ్ఛేద ఇత్య్ అఙ్గీకృత ఆత్మనా
అదే బుద్ధి ద్వారా స్థిరపడిన తర్వాత, అది అహంకార స్థితికి చేరుతుంది. అప్పుడు దాని స్వభావంగా దేశకాల పరిమితిని అంగీకరిస్తుంది.
చిదణోర్ అస్య భావస్య ప్రత్యగ్రం యత్ర వేదనమ్ । స తత్రోత్తరకాలేన పూర్వాభిఖ్యాం కరిష్యతి
ఈ చైతన్య స్వరూపాన్ని ఎక్కడ ప్రత్యక్షంగా అనుభవిస్తామో, ఆ అనుభవానికి తర్వాత మునుపటి పేరును అక్కడే పెట్టుకుంటుంది.
అన్యస్మిన్న్ ఏకదేశే ఽసావ్ ఊర్ధ్వాభిఖ్యాం కరిష్యతి । ఏవం దిగభిధానాది కల్పయిష్యతి స క్రమాత్
ఇంకొక చోట అది తరువాతి పేరును ఇస్తుంది. ఇలా క్రమంగా దిక్కులు మొదలైన పేర్లను ఏర్పరుస్తుంది.
దేశకాలక్రియాద్రవ్యశబ్దానామ్ అర్థవేదనమ్ । భవిష్యతి స్వయమ్ అసావ్ ఆకాశవిశదో ఽపి సన్
ఈ జ్ఞానం, ఆకాశం లా స్వచ్ఛంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రదేశం, కాలం, చర్య, పదార్థం, శబ్దం వంటి పదాల అర్థాన్ని తానే సహజంగా తెలుసుకుంటుంది.
ఇత్థం స్వానుభవేనైష వ్యోమ్న్య్ ఏవ వ్యోమరూపధృత్ । ఆతివాహికనామాన్తర్ దేహస్ సమ్పద్యతే చితః
ఇలా తన అనుభవంతో, ఈ చిత్తం ఆకాశ స్వరూపాన్ని ధరించి, ఆకాశంలో 'మనోమయం' అనే సూక్ష్మదేహాన్ని పొందుతుంది.
ఏష ఏవ చిరం కాలం తత్ర భావనయా తయా । గృహ్ణాతి నిశ్చయం పూర్ణమ్ ఆధిభౌతికమ్ ఆత్మనః
ఈ చైతన్యం అక్కడ చాలా కాలం ఆధ్యాత్మిక ధ్యానంతో, తన శరీరాన్ని సంపూర్ణంగా నిజమని నమ్మకాన్ని పొందుతుంది.
వ్యోమ్నా వ్యోమ్న్య్ ఏవ రచితో నిర్మలేనేతి విభ్రమః । అసతాసత్ సమాస్తీర్ణం తాపనద్యా జలం యథా
ఆత్మ ఆకాశంలోనే, ఆకాశం వల్లే, శుద్ధమైందని భావించటం ఒక మాయ మాత్రమే. అది నిజమైనదానిపైనా, అబద్ధమైనదానిపైనా వ్యాపించిన తాపనదీ లోని నీటిలా ఉంటుంది.
సఙ్కల్పనామ్ ఉపాదత్తే స్వదేహే గగనాకృతిః । శిరశ్శబ్దార్థదాం కాఞ్చిత్ పాదశబ్దార్థదాం క్వచిత్
ఆత్మ తన శరీరంలో ఊహతో, ఎక్కడో తల అనే అర్థాన్ని ఇచ్చే ఆకాశపు రూపాన్ని, ఇంకెక్కడో పాదం అనే అర్థాన్ని ఇచ్చే రూపాన్ని స్వీకరించుతుంది.
ఉరḫపార్శ్వాదిశబ్దార్థమయీం క్వచిద్ అనాబిలామ్ । భావాభావగ్రహోత్సర్గశబ్దాద్యర్థమయీమ్ అపి
ఇంకొన్ని చోట్ల, ఛాతీ లేదా ప్రక్కలు అనే అర్థాన్ని ఇచ్చే రూపాన్ని, లేక భవించటం, లేనివాటిని గ్రహించటం, వదలటం వంటి అర్థాల రూపాన్ని కూడా స్వీకరిస్తుంది.
నియతాకారకలనాం దేశకాలాదియన్త్రితామ్ । విషయోన్ముఖతాం యాతామ్ ఇన్ద్రియవ్రాతవేధితామ్
రూపాన్ని స్థిరంగా ఊహించడం, దేశం, కాలం మొదలైన వాటి పరిమితుల్లో ఉండటం, విషయాలవైపు మనస్సు మళ్లించడం, ఇంద్రియాల సమూహం వాటిని తాకడం — ఇవన్నీ కలిసిపోతాయి.
సో ఽణుḫ పశ్యత్య్ అథాకారమ్ ఆత్మనస్ స్వాత్మకల్పితమ్ । హస్తపాదాదికలితం చిత్తాదికలనాన్వితమ్
అప్పుడు ఆ సూక్ష్మమైనది తానే ఊహించుకున్న రూపాన్ని, చేతులు, కాళ్లు మొదలైనవి కలిగి, మనస్సు మొదలైన కల్పనలతో కూడినదిగా చూస్తుంది.
ఏవం సమ్పద్యతే బ్రహ్మా తథా సమ్పద్యతే హరిః । ఏవం సమ్పద్యతే రుద్ర ఏవం సమ్పద్యతే క్రిమిః
ఇలానే బ్రహ్మా అవుతాడు, ఇలాగే హరి అవుతాడు, ఇలాగే రుద్రుడు అవుతాడు, ఇలాగే పురుగు కూడా అవుతుంది.
న చ కిఞ్చన సమ్పన్నం యథాస్థితమ్ అవస్థితమ్ । శూన్యం శూన్యే విలసితం జ్ఞప్తౌ జ్ఞప్తిర్ విజృమ్భితా
అయితే, ఏదీ నిజంగా జరుగదు; అన్నీ యథాస్థితిగా ఉంటాయి — శూన్యంలో శూన్యం ప్రకాశిస్తుంది, జ్ఞానం లోపలే జ్ఞానం వెలుగుతుంది.
ప్రతిచ్ఛన్దశ్ శరీరాణాం బీజం త్రైలోక్యవీరుధామ్ । సర్గార్గడప్రదో ముక్తేస్ సంసారాసారవారిదః
ప్రతిబింబమే ప్రాణుల శరీరాలుగా, మూడు లోకాలలోని చెట్లకు విత్తనంగా, సృష్టిలో విషాన్ని ఇచ్చేవాడిగా, ఈ సంసార సముద్రంలో అసలైన సారం లేని మేఘంలా, బంధనానికి కారణంగా ఉంటుంది.
కారణం సర్వకార్యాణాం నేతా కాలక్రియాదిషు । స చాద్యḫ పురుషస్ స్వైరమ్ ఇత్య్ అనుత్థిత ఉత్థితః
అది అన్ని కార్యాలకు మూలకారణం, కాలం వంటి చర్యలకు నాయకుడు. ఈ ఆదిపురుషుడు తన ఇష్టానుసారం ఏదైనా ఉద్భవించనిది గానీ, ఉద్భవించినదిగా గానీ ఉంటాడు.
నాస్య భూతమయో దేహో నాస్యాస్థీని శరీరకే । అవష్టబ్ధుమ్ అసౌ ముష్ట్యా శక్యతే న చ కేనచిత్
ఆయనకు భూతాలతో చేసిన శరీరం లేదు, శరీరంలో ఎముకలు కూడా లేవు. ఎవ్వరూ కూడా ఆయనను ముట్టుకోలేరు, గట్టిగా పట్టుకున్నా కూడా సాధ్యం కాదు.
తేనాబ్ధిమేఘసఙ్గ్రామసింహగర్జోర్జితాత్మనా । అపి సుప్తనరేణేవ నూనం మౌనవతా స్థితమ్
అందుకే, సముద్రం-మేఘాల యుద్ధంలో సింహం గర్జనలా స్వభావం ఉన్నా, ఆయన నిద్రలో ఉన్న మనిషిలా, నిశ్శబ్దంగా, ప్రశాంతంగా ఉంటాడు.
జాగ్రతస్ స్వప్నసన్దృష్టయోధారభటవేదనమ్ । యథా స్మృతిగతం నాసన్ న సత్ తద్వద్ అసౌ స్థితః
ఎలా నిద్రలో చూసిన దెబ్బ బాధను మేలుకున్నప్పుడు నిజంగా అనిపించదు, అలాగే ఆ స్థితి కూడా ఉండదూ, ఉండకపోయిందీ కాదు.
బహుయోజనలక్షౌఘప్రమాణో ఽపి బృహద్వపుః । పరమాణ్వన్తరే మాతి లోమాన్తస్స్థజగత్త్రయః
ఎంత పెద్దదైనా, లక్షల యోజనాల పొడవున్న శరీరమున్నా, ఒక రోమం చివరలో ఉన్న పరమాణువులో మూడు లోకాలను చూడగలదు.
కులశైలగుణౌఘాత్మా బృహద్వృన్దాత్మకో ఽపి సన్ । తులాయాం ధానకామాత్రమ్ అపి నాపూరయత్య్ అజః
పర్వతాలు, వంశాలు, అనేక గుణాల సారంగా, గొప్ప సమూహాల ఆత్మగా ఉన్నా, ఆ జన్మలేనివాడు తులాలో ఒక ధాన్యరాశి బరువుకూడా నింపలేడు.
జగత్కోటిశతాభోగవిస్తీర్ణో ఽప్య్ అణుమాత్రకమ్ । వస్తుతో వ్యాప్తవాన్ ఏష న దేశం స్వప్నశైలవత్
వందల కోట్ల జగత్తుల ఆనందాన్ని వ్యాపించి ఉన్నా, వాస్తవంగా పరమాణువు అంత స్థలంలోనే ఉన్నాడు, స్వప్నంలో పర్వతం లాగా ఏ ప్రాంతానికీ వ్యాపించడు.
స్వయమ్భూర్ ఏష కథితో విరాడ్ ఏష స ఉచ్యతే । బ్రహ్మాణ్డాత్మా జగద్దేహో వస్తుతస్ తు నభోమయః
ఈయన స్వయంగా పుట్టినవాడు అని పిలవబడతాడు, విరాట్ అని కూడా అంటారు. ఈయన బ్రహ్మాండానికి ఆత్మ, జగత్తుకు శరీరం. కానీ నిజంగా చూస్తే, ఈయన అంతా ఆకాశ స్వభావంతో ఉన్నవాడు.
సనాతన ఇతి ప్రోక్తో రుద్ర ఇత్య్ అపి సఞ్జ్ఞితః । ఇన్ద్రోపేన్ద్రమరున్మేఘశైలజాలాదిదేహకః
ఈయన శాశ్వతుడు అని, రుద్రుడు అని కూడా పిలవబడతాడు. ఇంద్రుడు, ఉపేంద్రుడు, వాయువు, మేఘాలు, కొండలు మొదలైనవి అన్నింటికీ శరీరంగా ఉంటాడు.