అమానే ఽకలితే సోమ్యే ఽకాలే ఽపరిణతే చిరమ్ । శాన్తే తస్మిన్ పరే వ్యోమన్య్ ఆద్యే హ్య్ అనుభవాత్మని
అపరిమితమైన, విభాగం లేని, మృదువైన, కాలానికి అతీతమైన, ఎప్పటికీ మారని, శాశ్వత శాంతియుతమైన ఆ పరమమైన ఆకాశంలోనే అనుభూతి యొక్క మూల స్వరూపం ఉంది.
అసఙ్కల్పో మహాశాన్తో దిక్కాలైర్ అమితాకృతిః । అన్తర్ మహాంశ్ చిదాకాశో వేత్తీవ పరమాణుతామ్
ఆ స్థలంలో సంకల్పం లేని, మహాశాంతి కలిగిన, దిక్కులు కాలంతో పరిమితి లేని, అంతరంగ మహత్తరమైన చైతన్య ఆకాశం, అతి సూక్ష్మమైన అణువును కూడా తెలుసుకుంటున్నట్టు అనిపిస్తుంది.
అసత్యామ్ ఏవ తామ్ అన్తర్ భావయన్ స్వప్నవత్ స్వతః । తతస్ స బ్రహ్మశబ్దార్థాం వేత్తి చిద్రూపతాం తతామ్
అసత్యమైనదాన్ని మనసులో కల్పిస్తూ, అది కలలా అనిపించేటట్లు ధ్యానం చేస్తే, తర్వాత అతడు 'బ్రహ్మ' అనే పదానికి అర్థమేమిటో, అదే చైతన్య స్వరూపమని తెలుసుకుంటాడు.
విద్భావో ఽనుభవత్య్ అన్తశ్ చిత్త్వాచ్ చిదణుతాం నిజామ్ । తామ్ ఏవ పశ్యతీవాథ తతో ద్రష్టేవ తిష్ఠతి
తెలిసినవాడు తనలోని ఆ చైతన్యంతో, తన అంతరంగంలో స్వయంగా అనుభవిస్తాడు. ఆ చైతన్యాన్ని తానే చూస్తున్నట్టు అనిపించి, ఆ దృష్టితోనే నిలిచిపోతాడు.
యథా స్వప్నే మృతిం పశ్యత్య్ ఏక ఏవాత్మనాత్మనః । మృత ఏవ మృతేర్ ద్రష్టా తథా చిదణుర్ ఆత్మని
ఎలా కలలో మనిషి తన మరణాన్ని తానే చూస్తూ, తానే చనిపోయినవాడిగా, తానే చూసేవాడిగా ఉంటాడో, అలాగే ఆ సూక్ష్మ చైతన్యం కూడా తనలోనే ఇదే విధంగా ఉంటుంది.
తతశ్ చిద్భావ ఏషో ఽన్తర్ ఏక ఏవ ద్వితామ్ ఇవ । పశ్యన్ ఖరూప ఏవాస్తే ద్రష్టృదృశ్యమ్ ఇవ స్థితః
అందుకే, ఈ లోపలి చైతన్య స్థితి ఒక్కటే అయినా, అది రెండుగా కనిపించేటట్లు ఉంటుంది. అది చూస్తూ, ఆకాశంలా స్వచ్ఛంగా ఉండి, చూసేవాడు-చూడబడేది అన్నట్టు నిలుస్తుంది.
చిద్భావశ్ శూన్య ఏవాతినిరాకారో ఽప్య్ అణుం తనుమ్ । పశ్యన్ దృశ్యమ్ ఇవోదేతి ద్రష్టేవ చ తదా ద్వితా
చైతన్యం నిజంగా శూన్యమూ, రూపరహితమూ అయినా, అది సూక్ష్మమైన శరీరాన్ని ధరించినట్టు అనిపిస్తుంది. చూసేది, చూసేవాడు అనే భేదంగా, అది రెండు భాగాలుగా కనిపిస్తుంది.
ప్రకాశమ్ అణుమ్ ఆత్మానం పశ్యంస్ తదనుభావతః । ఉచ్ఛూనతాం చేతయతే బీజమ్ అఙ్కురతామ్ ఇవ
తనను తాను ప్రకాశవంతమైన సూక్ష్మరూపంగా చూసుకుంటూ, ఆ అనుభూతి వల్ల, అది విస్తరించడాన్ని గ్రహిస్తుంది — అది విత్తనం మొలకెత్తినట్లుగా ఉంటుంది.
దేశకాలక్రియాద్రవ్యద్రష్టృదర్శనదృగ్దృశః । అర్థాన్తరస్వభావేన తిష్ఠన్త్య్ అనుదితాభిధాః
దేశం, కాలం, చర్య, పదార్థం, చూసేవాడు, చూడటం, చూసేది — ఇవన్నీ వేర్వేరు స్వభావాలతో, ఇంకా వెలుగులోకి రాని పేర్లుగా ఉంటాయి.
చిదణుర్ యత్ర భాతో ఽసౌ దేశో మితిమ్ ఉపాగతః । యదా భాతస్ తదా కాలో యద్ భానం సా క్రియా స్మృతా
ఎక్కడా ఆ చైతన్యపు సూక్ష్మరూపం ప్రకాశిస్తుందో, ఆ ప్రదేశాన్ని 'దేశం' అంటారు. అది ప్రకాశించే సమయాన్ని 'కాలం' అంటారు. ఆ ప్రకాశమే 'క్రియ'గా భావించబడుతుంది.
ఉపలబ్ధం విదుర్ ద్రవ్యం ద్రష్టృతాత్రోపలబ్ధృతా । ఆలోకనం దర్శనతా దృగ్ ఆలోకనకారణమ్
ఎవరైనా చూసే వ్యక్తి ద్వారా వస్తువు తెలుసుకోవబడుతుంది. చూడటం అనేది తెలుసుకోవడమే, కళ్లే చూడటానికి సాధనం.
ఏవమ్ ఉచ్ఛూనతా భాతి మితానన్తాథ వా క్రమాత్ । అసత్యైవ నభస్య్ ఏవ నభోరూపైవ నిష్ప్రమా
ఇలా పెరుగుదల లేదా తగ్గుదల అనిపించవచ్చు, అది పరిమితమైనదైనా, అనంతమైనదైనా, ఒక్కొక్కటిగా కనిపించవచ్చు. కానీ ఇది నిజంగా అసత్యమే, ఆకాశంలో రూపం కనిపించినట్టు, వాస్తవంగా ఏమీ లేదు.
చిదణోర్ భాసనం భాతం తత్ప్రదేశేన దేహగమ్ । యేన పశ్యతి తచ్ చక్షుస్ తచ్ ఛ్రోత్రం యేన చ శ్రుతిః
చైతన్యపు కణం యొక్క ప్రకాశం దేహంలో కనిపిస్తుంది. మనం చూస్తున్నది కళ్ల ద్వారానే, మనం వినేది చెవుల ద్వారానే.
యేన జిఘ్రతి తద్ ఘ్రాణం యేన స్పృశతి చర్మ తత్ । రస్యతే యేన సా జిహ్వా సఙ్గ్రహో ఽక్షదృశామ్ ఇతి
మనిషి వాసన పీల్చేది ముక్కు ద్వారా, తాకేది చర్మం ద్వారా, రుచి చూస్తేది నాలుక ద్వారా. ఇవన్నీ ఇంద్రియాల సమాహారం.
చిదణుప్రతిభాసే ఽన్తḫ ప్రథమం నామవర్జితమ్ । తన్మాత్రవృన్దమ్ ఏతేషామ్ ఏతదాకాశరూపి తత్
మనస్సులో మొదట కనిపించే ఆ చైతన్యపు అణువు పేరు లేకుండా ఉంటుంది. ఇది ఇంద్రియాలకు సంబంధించిన సూక్ష్మభూతాల సమూహం, దీనికి ఆకాశ స్వరూపం ఉంది.
చిదణుప్రతిభాకాశపిణ్డ ఏకఘనస్థితిః । అనుసన్ధానవివశశ్ చేతతీన్ద్రియపఞ్చకమ్
ఆ చైతన్యపు అణువు ఆకాశపు గోళంలా ఒకటిగా, విడిపోని స్థితిలో ఉంటుంది. విచారణ శక్తి వల్ల ఇది ఐదు ఇంద్రియాల సమూహంగా ప్రవర్తిస్తుంది.
ఏవం చిదనుసన్ధానం దృశ్యపోషమ్ ఉపైత్య్ అలమ్ । తద్ ఏవ జ్ఞానమ్ ఇత్య్ ఉక్తం బుద్ధిర్ ఇత్య్ అభిధీయతే
ఇలా చైతన్యాన్ని విచారించడం ద్వారా దృష్టి బలపడుతుంది. ఇదే జ్ఞానం అని, దీనినే బుద్ధి అని కూడా అంటారు.
తతో మనస్తయా రూఢమ్ అహఙ్కారపదం గతమ్ । దేశకాలపరిచ్ఛేద ఇత్య్ అఙ్గీకృత ఆత్మనా
అదే బుద్ధి ద్వారా స్థిరపడిన తర్వాత, అది అహంకార స్థితికి చేరుతుంది. అప్పుడు దాని స్వభావంగా దేశకాల పరిమితిని అంగీకరిస్తుంది.
చిదణోర్ అస్య భావస్య ప్రత్యగ్రం యత్ర వేదనమ్ । స తత్రోత్తరకాలేన పూర్వాభిఖ్యాం కరిష్యతి
ఈ చైతన్య స్వరూపాన్ని ఎక్కడ ప్రత్యక్షంగా అనుభవిస్తామో, ఆ అనుభవానికి తర్వాత మునుపటి పేరును అక్కడే పెట్టుకుంటుంది.
అన్యస్మిన్న్ ఏకదేశే ఽసావ్ ఊర్ధ్వాభిఖ్యాం కరిష్యతి । ఏవం దిగభిధానాది కల్పయిష్యతి స క్రమాత్
ఇంకొక చోట అది తరువాతి పేరును ఇస్తుంది. ఇలా క్రమంగా దిక్కులు మొదలైన పేర్లను ఏర్పరుస్తుంది.
దేశకాలక్రియాద్రవ్యశబ్దానామ్ అర్థవేదనమ్ । భవిష్యతి స్వయమ్ అసావ్ ఆకాశవిశదో ఽపి సన్
ఈ జ్ఞానం, ఆకాశం లా స్వచ్ఛంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రదేశం, కాలం, చర్య, పదార్థం, శబ్దం వంటి పదాల అర్థాన్ని తానే సహజంగా తెలుసుకుంటుంది.
ఇత్థం స్వానుభవేనైష వ్యోమ్న్య్ ఏవ వ్యోమరూపధృత్ । ఆతివాహికనామాన్తర్ దేహస్ సమ్పద్యతే చితః
ఇలా తన అనుభవంతో, ఈ చిత్తం ఆకాశ స్వరూపాన్ని ధరించి, ఆకాశంలో 'మనోమయం' అనే సూక్ష్మదేహాన్ని పొందుతుంది.
ఏష ఏవ చిరం కాలం తత్ర భావనయా తయా । గృహ్ణాతి నిశ్చయం పూర్ణమ్ ఆధిభౌతికమ్ ఆత్మనః
ఈ చైతన్యం అక్కడ చాలా కాలం ఆధ్యాత్మిక ధ్యానంతో, తన శరీరాన్ని సంపూర్ణంగా నిజమని నమ్మకాన్ని పొందుతుంది.
వ్యోమ్నా వ్యోమ్న్య్ ఏవ రచితో నిర్మలేనేతి విభ్రమః । అసతాసత్ సమాస్తీర్ణం తాపనద్యా జలం యథా
ఆత్మ ఆకాశంలోనే, ఆకాశం వల్లే, శుద్ధమైందని భావించటం ఒక మాయ మాత్రమే. అది నిజమైనదానిపైనా, అబద్ధమైనదానిపైనా వ్యాపించిన తాపనదీ లోని నీటిలా ఉంటుంది.
సఙ్కల్పనామ్ ఉపాదత్తే స్వదేహే గగనాకృతిః । శిరశ్శబ్దార్థదాం కాఞ్చిత్ పాదశబ్దార్థదాం క్వచిత్
ఆత్మ తన శరీరంలో ఊహతో, ఎక్కడో తల అనే అర్థాన్ని ఇచ్చే ఆకాశపు రూపాన్ని, ఇంకెక్కడో పాదం అనే అర్థాన్ని ఇచ్చే రూపాన్ని స్వీకరించుతుంది.
ఉరḫపార్శ్వాదిశబ్దార్థమయీం క్వచిద్ అనాబిలామ్ । భావాభావగ్రహోత్సర్గశబ్దాద్యర్థమయీమ్ అపి
ఇంకొన్ని చోట్ల, ఛాతీ లేదా ప్రక్కలు అనే అర్థాన్ని ఇచ్చే రూపాన్ని, లేక భవించటం, లేనివాటిని గ్రహించటం, వదలటం వంటి అర్థాల రూపాన్ని కూడా స్వీకరిస్తుంది.
నియతాకారకలనాం దేశకాలాదియన్త్రితామ్ । విషయోన్ముఖతాం యాతామ్ ఇన్ద్రియవ్రాతవేధితామ్
రూపాన్ని స్థిరంగా ఊహించడం, దేశం, కాలం మొదలైన వాటి పరిమితుల్లో ఉండటం, విషయాలవైపు మనస్సు మళ్లించడం, ఇంద్రియాల సమూహం వాటిని తాకడం — ఇవన్నీ కలిసిపోతాయి.
సో ఽణుḫ పశ్యత్య్ అథాకారమ్ ఆత్మనస్ స్వాత్మకల్పితమ్ । హస్తపాదాదికలితం చిత్తాదికలనాన్వితమ్
అప్పుడు ఆ సూక్ష్మమైనది తానే ఊహించుకున్న రూపాన్ని, చేతులు, కాళ్లు మొదలైనవి కలిగి, మనస్సు మొదలైన కల్పనలతో కూడినదిగా చూస్తుంది.
ఏవం సమ్పద్యతే బ్రహ్మా తథా సమ్పద్యతే హరిః । ఏవం సమ్పద్యతే రుద్ర ఏవం సమ్పద్యతే క్రిమిః
ఇలానే బ్రహ్మా అవుతాడు, ఇలాగే హరి అవుతాడు, ఇలాగే రుద్రుడు అవుతాడు, ఇలాగే పురుగు కూడా అవుతుంది.
న చ కిఞ్చన సమ్పన్నం యథాస్థితమ్ అవస్థితమ్ । శూన్యం శూన్యే విలసితం జ్ఞప్తౌ జ్ఞప్తిర్ విజృమ్భితా
అయితే, ఏదీ నిజంగా జరుగదు; అన్నీ యథాస్థితిగా ఉంటాయి — శూన్యంలో శూన్యం ప్రకాశిస్తుంది, జ్ఞానం లోపలే జ్ఞానం వెలుగుతుంది.