గుప్తం పురుషసింహేన జ్వలనేనామృతం యథా । కృతాస్త్రమ్ అకృతాస్త్రం వా నైనం ద్రక్ష్యన్తి రాక్షసాః
పురుషసింహుడైనవాడి రక్షణలో ఉండగా, అమృతాన్ని అగ్ని కాపాడినట్లు, ఆయుధాలు ఉన్నా లేకపోయినా రాక్షసులు రాముడిని చూడలేరు.
ఇక్ష్వాకువంశజాతో ఽపి స్వయం దశరథో ఽపి సన్ । న పాలయసి చేద్ వాక్యం కో ఽపరః పాలయిష్యతి
నీవు ఇక్ష్వాకువంశంలో పుట్టినవాడవైనా, దశరథుడవైనా, నీ మాటను నువ్వే నిలబెట్టుకోకపోతే, మరెవరు నిలబెట్టుకుంటారు?
యుష్మదాదిప్రణీతేన వ్యవహారేణ జన్తవః । మర్యాదాం న విముఞ్చన్తి తాం న హాతుమ్ ఇహార్హసి
మీరు చూపిన నడవడికి అనుగుణంగా జీవులు తమ హద్దులను దాటి పోవడం లేదు. అందుకే, మీరు కూడా ఆ మార్గాన్ని వదిలిపెట్టకూడదు.
ఏష విగ్రహవాన్ ధర్మ ఏష వీర్యవతాం వరః । ఏష బుద్ధ్యాధికో లోకే తపసాం చ పరాయణః
ఇతనే ధర్మానికి రూపం, వీరులందరిలో శ్రేష్ఠుడు, లోకంలో బుద్ధిలో అగ్రగణ్యుడు, తపస్సులో పరమమైనవాడు.
ఏషో ఽస్త్రం వివిధం వేత్తి త్రైలోక్యే సచరాచరే । నైతద్ అన్యః పుమాన్ వేత్తి న చ వేత్స్యతి కశ్చన
ఇతడు మూడు లోకాలలోని చరాచర జగత్తులో ఎన్నో ఆయుధాల జ్ఞానాన్ని కలిగి ఉన్నాడు. ఈ రహస్యాన్ని మరెవరూ ఎప్పుడూ తెలుసుకోలేరు.
న చ దేవర్షయః కేచిన్ నామరా న చ రాక్షసాః । న నాగయక్షగన్ధర్వా అనేన సదృశా నృప
ఓ రాజా, దేవర్షులు, అమరులు, రాక్షసులు, నాగులు, యక్షులు, గంధర్వులు — వీరిలో ఎవరూ ఇతడికి సమానులు కారు.
అస్త్రమ్ అస్మై భృశాశ్వేన పరైః పరమదుర్జయమ్ । కౌశికాయ పురా దత్తం యదా రాజ్యం సమన్వశాత్
భృశాశ్వుడు రాజ్యాన్ని పొందినప్పుడు, అతనికి ఒక అస్త్రాన్ని ఇచ్చాడు. ఆ అస్త్రం ఇతరులు ఎంత ప్రయత్నించినా జయించలేని విధంగా చాలా బలమైనదిగా ఉండేది.
తే హి పుత్రాః భృశాశ్వస్య ప్రజాపతిసుతోపమాః । ఏనమ్ అన్వచరన్ వీరా దీప్తిమన్తో మహౌజసః
భృశాశ్వుని కుమారులు, ప్రజాపతి సంతానంతో సమానంగా, మహా వీరులు, ప్రకాశవంతులు, గొప్ప బలంతో ఉన్నవారు అతనితో పాటు నడిచారు.
జయా చ సుప్రభా చైవ దాక్షాయణ్యౌ సుమధ్యమే । తయోస్ తు యాన్య్ అపత్యాని శతం పరమదుర్జయమ్
దక్షుని కుమార్తెలైన జయా, సుప్రభా ఇద్దరూ సన్నని నడుముతో ఉన్నారు. వారిద్దరి సంతానం, వందమంది, ఎవ్వరూ జయించలేనివారు.
పఞ్చాశతస్ సుతాఞ్ జజ్ఞే జయా లబ్ధవరా పురా । వధాయాసురసైన్యానాం తే ఽక్షయాః కామరూపిణః
పూర్వంలో వరం పొందిన జయా, యాభై మంది కుమారులను కనింది. వారు అసుర సైన్యాలను నాశనం చేయడానికి, ఎలాంటి రూపమైనా ధరించగలిగే, ఎప్పటికీ నశించని వారు.
సుప్రభా జనయామ్ ఆస పుత్రాన్ పఞ్చాశతః పరాన్ । సఙ్ఘర్షాన్ నామ దుర్ధర్షాన్ దురాక్రోశాన్ బలీయసః
సుప్రభ అనే ఆమె అద్భుతమైన ఐదు పదుల మంది కుమారులను కనింది. వీరందరిని సంగర్షులు అని పిలిచేవారు. వీరు అపారమైన బలముతో, ఎవ్వరూ ఎదుర్కొనలేని ధైర్యశాలులు.
ఏవంవీర్యో మహాతేజా విశ్వామిత్రో మహామునిః । న రామగమనే బుద్ధిం విక్లవాం కర్తుమ్ అర్హసి
ఇంతటి శక్తి, మహత్తర తేజస్సుతో ఉన్న మహర్షి విశ్వామిత్రుడు ఉన్నప్పుడు, రాముడు వెళ్ళిపోవడాన్ని గురించి నీ మనసు తడబడనివ్వకూడదు.
అస్మిన్ మహాసత్త్వమయే మునీన్ద్రే స్థితే సమీపే పురుషస్ తు సాధుః । ప్రాప్తే ఽపి మృత్యావ్ అమరత్వమ్ ఏతి మా దీనతాం గచ్ఛ యథా విమూఢః
ఇంత గొప్ప బలమున్న మహర్షి సమీపంలో ఉన్నప్పుడు, మంచివాడైనవాడు మరణం వచ్చినా అమరత్వాన్ని పొందగలడు. కనుక, మూర్ఖుడిలా నీ మనసు దిగులుకు లోనవ్వకూడదు.
తథా వసిష్ఠే బ్రువతి రాజా దశరథస్ సుతమ్ । సముత్స్రష్టుమనా రామమ్ ఆజుహావ సలక్ష్మణమ్
వశిష్ఠుడు ఇలా చెప్పిన తరువాత, తన కుమారుడిని పంపాలని నిర్ణయించిన రాజా దశరథుడు, రాముడిని లక్ష్మణుడితో కలిసి పిలిపించాడు.
ప్రతీహార మహాబాహుం రామం సత్యపరాక్రమమ్ । సలక్ష్మణమ్ అవిఘ్నేన మున్యర్థం శీఘ్రమ్ ఆనయ
ద్వారపాలకా, మహాబలశాలి అయిన రాముడిని, నిజమైన పరాక్రమవంతుడైన లక్ష్మణుడితో కలిసి, మునివర్యుని కోరిక కోసం, ఎలాంటి ఆటంకం లేకుండా త్వరగా తీసుకొచ్చి.
ఇతి రాజ్ఞా విసృష్టో ఽసౌ గత్వాన్తఃపురమన్దిరమ్ । ముహూర్తమాత్రేణాగత్య సమువాచ మహీపతిమ్
అప్పుడా రాజు ఆజ్ఞతో అతడు అంతఃపుర మందిరానికి వెళ్లి, కొంతసేపటికే తిరిగి వచ్చి రాజును ఉద్దేశించి ఇలా చెప్పాడు.
దేవ దోర్దలితాశేషరిపో రామస్ స్వమన్దిరే । విమనాస్ సంస్థితో రాత్రౌ షట్పదః కమలే యథా
ప్రభూ, శత్రువులను సంహరించిన రాముడు తన గదిలో ఉన్నాడు. రాత్రిపూట కమలంపై విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న తేనెటీగలా, అతడు మనసు చింతతో ఉన్నాడు.
ఆగచ్ఛామి క్షణేనేతి వక్తి ధ్యాయతి చైకకః । న కస్యచిత్ స నికటే స్థాతుమ్ ఇచ్ఛతి ఖిన్నధీః
'ఒక్క క్షణంలో వస్తాను' అని అంటున్నాడు. ఒంటరిగా కూర్చొని ఆలోచనలో మునిగిపోయి ఉన్నాడు. అతని మనసు అలసిపోయి, ఎవరి దగ్గర కూడా ఉండాలని అనుకోవడం లేదు.
ఇత్య్ ఉక్తే తేన భూపాలస్ తం రామానుచరం జనమ్ । సర్వమ్ ఆశ్వాసయామ్ ఆస పప్రచ్ఛ చ యథాక్రమమ్
అలా చెప్పిన తర్వాత, ఆ రాజు రాముని అనుచరులందరినీ ఓదార్చి, వారిని క్రమంగా ప్రశ్నించాడు.
కథం కీదృక్ స్థితో రామ ఇతి పృష్టో మహీభృతా । రామభృత్యజనః ఖిన్నో వాక్యమ్ ఆహ మహీపతిమ్
'రాముడు ఎలా ఉన్నాడు? అతని స్థితి ఏంటి?' అని రాజు అడిగినప్పుడు, రాముని సేవకుడు బాధతో రాజును ఇలా ఉద్దేశించి చెప్పాడు.
దేహయష్టిమ్ ఇమాం దేవ ధారయన్త ఇమే వయమ్ । ఖిన్నాః ఖేదపరిమ్లానే విభో రామే సుతే తవ
ప్రభూ, మేము ఈ శరీరాన్ని కేవలం నెట్టుకుంటూ పోతున్నాం. మీ కుమారుడు రాముని వల్ల మేమంతా బాధతో, అలసటతో ఉన్నాం.
రామో రాజీవపత్త్రాక్షో యతః ప్రభృతి చాగతః । సవిప్రస్ తీర్థయాత్రాయాస్ తతః ప్రభృతి దుర్మనాః
కమలదళపు కన్నులు కలిగిన రాముడు, మునులతో కలిసి తీర్థయాత్ర నుంచి వచ్చినప్పటి నుంచి, అతడు మనసులో బాధతో ఉన్నాడు.
యత్నప్రార్థనయాస్మాకం నిజవ్యాపారమ్ ఆహ్నికమ్ । సాయమ్ అమ్లానవదనః కరోతి న కరోతి వా
మన ప్రయత్నాలు, మన అభ్యర్థనలు చేసినా, అతడు తన రోజువారీ పనులు సాయంకాలంలో ముదురు ముఖంతో చేస్తాడు, లేదా కొన్ని సార్లు చేయడమే లేదు.
స్నానదేవార్చనాచారపర్యన్తే పరిఖేదవాన్ । ప్రార్థితో ఽపి హి నా తృప్తేర్ అశ్నాత్య్ అశనమ్ ఈశ్వరః
స్నానం చేసి, దేవతలను పూజించి, అన్ని ఆచారాలు పాటించిన తర్వాత కూడా అతడు అలసటతోనే ఉంటాడు; ఎంత చెప్పినా, పరిపూర్ణంగా తినడమే చేయడు, ప్రభూ.
లోలాన్తఃపురనారీభిః కృతదోలాభిర్ అఙ్గనే । న చ క్రీడతి లీలాభిర్ ధరాద్భిర్ ఇవ చాతకః
అంతఃపురంలోని యువతులు ఆవరణలో ఊయలలో ఊపినా, అతడు వారితో ఆటలు ఆడడు; భూమిపై ఉన్న ఆనందాలను పట్టించుకోని చాతకపక్షిలా ఉంటాడు.
మాణిక్యముక్తాసమ్ప్రోతా కేయూరకటకావలీ । నానన్దయతి తం రాజన్ ద్యౌః పాతవివశం యథా
మాణిక్యాలు, ముత్యాలు పొదిగిన కంకణాలు, చేతికడులు అతడికి ఆనందాన్ని ఇవ్వవు, రాజా; పడిపోవబోతున్నవాడికి ఆకాశం ఆనందాన్ని ఇవ్వనట్టే.
క్రీడద్వధూవిలోలేషు వహత్కుసుమవాయుషు । లతావలయగేహేషు భవత్య్ అతివిషాదవాన్
ఆడుకుంటూ అల్లరిగా ఉన్న స్త్రీల మధ్యలోనూ, పువ్వుల పరిమళంతో వీస్తున్న గాలిలోనూ, వల్లి చెట్ల మధ్య ఉన్న మందిరాల్లోనూ ఉన్నా, అతడు లోపల ఎంతో విషాదంగా ఉంటాడు.
యద్ రమ్యమ్ ఉచితం స్వాదు పేశలం చిత్తహారి వా । బాష్పపూరేక్షణ ఇవ తేనైవ పరిఖిద్యతే
ఏది ఆనందంగా, తగినదిగా, ఆకర్షణీయంగా, మనసును మోహింపజేసేదిగా ఉన్నా, అతడు దానికీ అలసిపోతాడు, కన్నీళ్లు కళ్లను నింపినట్టు.
కిమ్ ఇమా దుఃఖదాయిన్యః ప్రస్ఫురన్తి పురోగతాః । ఇతి నృత్తవిలాసేషు కామినీః పరినిన్దతి
నృత్యం, వినోదం జరుగుతున్నప్పుడు, "ఈ బాధను కలిగించే వారు నా ముందుకు ఎందుకు వస్తున్నారు?" అని ఆ మహిళలను నిందిస్తాడు.
భోజనం శయనం స్నానం విలాసం పానమ్ ఆసనమ్ । ఉన్మత్తచేష్టితమ్ ఇవ నాభినన్దతి నిన్దితమ్
భోజనం, పడక, స్నానం, వినోదం, పానం, కూర్చోవడం — ఇవేవీ అతడికి ఆనందాన్ని ఇవ్వవు. ఇవన్నీ పిచ్చివాడి చేష్టలుగా భావించి, అతడు వాటిని ఆశించడు, తిట్టడు కూడా.