ఏవమ్ ఆద్యన్తరహిత ఏష దృశ్యభ్రమో భ్రమః । బ్రహ్మైవ బ్రహ్మవిత్పక్షే నాత్రేయత్తాస్తి కాచన
ఇలా, ఆది అంతం లేని ఈ దర్శన భ్రమ సర్వం మాయ మాత్రమే. బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవారికి బ్రహ్మమే ఉన్నది, ఇక్కడ రెండవదేమీ లేదు.
కుడ్యే నభస్య్ ఉపలకే సలిలే స్థలే ఽన్తశ్ చిన్మాత్రమ్ అస్తి హి యతస్ తద్ అశేషవిశ్వమ్ । తద్ యత్ర తత్ర జగద్ అస్తి కుతో ఽత్ర సఙ్ఖ్యా తజ్జ్ఞేషు తత్ పరమ్ అథాజ్ఞమనస్సు దృశ్యమ్
గోడలోనూ, ఆకాశంలోనూ, రాయిలోనూ, నీటిలోనూ, భూమిలోనూ — అన్నిటిలోనూ ఉన్నది ఒక్క చైతన్యమే. అందుకే ఈ విశ్వమంతా అదే. ప్రపంచం ఎక్కడ కనిపించినా, దాన్ని లెక్కించటం ఎలా సాధ్యం? దాన్ని తెలిసినవారికి అది పరమమైనది; తెలియని మనసుకు మాత్రం అది నానావిధాలుగా కనిపిస్తుంది.
తతẖ కువలయోల్లాసిమాలతీ సాలిలోచనా । లలనా లలితాలోక్య లీలయా లపితా మయా
అంతట, నీలకమలాలు, మల్లెల వలె కనులు కలిగిన, సుందరమైన రూపంతో ఉన్న ఒక యువతి, ఆడుకుంటూ నన్ను చూసి మృదువుగా పలికింది.
కా త్వం కమలపత్త్రాభే కిమర్థం మామ్ ఉపాగతా । కస్యాసి కిం ప్రార్థయసే క్వాగతాసి కిమాస్పదా
నీరు తడిసిన కమలదళాల్లా నీ కన్నులు మెరిసిపోతున్నాయి. నువ్వెవరు? నన్ను ఎందుకు చేరుకున్నావు? ఎవరిది నువ్వు? ఏమి కోరుకుంటున్నావు? ఎక్కడి నుంచి వచ్చావు? నీ నివాసం ఎక్కడ?
మునే శృణు యథావత్ త్వమ్ ఆత్మోదన్తం వదామ్య్ అహమ్ । ప్రష్టుమ్ అర్హసి విస్రబ్ధమ్ ఆర్తాం కరుణయార్థినీమ్
ఓ మునీశ్వరా, నేను నీకు ఆత్మ విషయాన్ని పూర్తిగా వివరించబోతున్నాను. నీవు నన్ను నిస్సంకోచంగా అడగవచ్చు. బాధపడుతూ జ్ఞానం కోరే వారికి నేను కరుణతో సమాధానం ఇస్తాను.
పరమాకాశకోశస్య కస్మింశ్చిత్ కోణకోటరే । యుష్మాకం సంస్థితం కిఞ్చిద్ ఇదం తావజ్ జగద్గృహమ్
ఈ విశాలమైన ఆకాశంలో ఎక్కడో ఒక మూలలో, మీ ఈ లోకమంతా ఒక చిన్న భాగంగా స్థితమై ఉంది.
పాతాలభూతలస్వర్గా ఇహావవరకాస్ త్రయః । కల్పనైకకుమార్యాన్తẖ కృతా ధాతృత్వమ్ ఆప్తయా
ఇక్కడ పాతాళం, భూమి, స్వర్గం అనే మూడు లోకాలు, ఊహ అనే ఒకే ఒక కన్యక చేత సృష్టించబడి, సృష్టికర్త స్థానం పొందినవి.
తత్ర ద్వీపైస్ సముద్రైశ్ చ వలితం వలయైర్ ఇవ । పాతాలోత్థం జగల్లక్ష్మ్యాḫ ప్రకోష్ఠమ్ ఇవ భూతలమ్
అక్కడ ద్వీపాలు, సముద్రాలు ఉంగరాల్లా చుట్టుముట్టి ఉన్నాయి. పాతాళం నుండి పుట్టిన ఈ భూమి, జగతికి ఐశ్వర్యంగా ఉండే భుజములాంటి భాగంగా ఉంది.
అన్తే ద్వీపసముద్రాణాం సర్వదిక్కమ్ అవస్థితా । యోజనానాం సహస్రాణి దశ హేమమయీ మహీ
అయా ద్వీపాలూ సముద్రాల చివర, అన్ని దిశల్లో, పది వేల యోజనాల వెడల్పుతో ఒక బంగారు భూమి ఉంది.
స్వయమ్ప్రకాశా సఙ్కల్పఫలదామ్బరనిర్మలా । చిన్తామణిమయీ స్వచ్ఛా స్వచ్ఛాయాజితవిష్టపా
ఆ భూమి తానే వెలిగే ప్రకాశంతో, ఆలోచనలకు ఫలితాలు ఇచ్చే స్వభావంతో, ఆకాశంలా నిర్మలంగా, మనసు కోరిన రత్నాలతో తయారై, పారదృష్టంగా, స్వచ్ఛతలో స్వర్గాలకన్నా మించిపోయింది.
సాప్సరోఽమరసిద్ధానాం లీలావిహరణావనిః । సఙ్కల్పమాత్రసమ్పన్నసర్వసమ్భోగసున్దరీ
ఆ భూమి అప్సరసలు, అమరులు, సిద్ధులు ఆడుకునే ఆటస్థలం; కేవలం సంకల్పంతో అన్ని ఆనందాలూ తీరిపోతూ అందంగా ఉంటుంది.
అన్తే తస్యా భువశ్ శైలో లోకాలోకో ఽస్తి విశ్రుతః । భూపీఠస్య ప్రకోష్ఠస్య వలయావలనాం దధత్
ఆ భూమి చివరలో, లోకలోక అనే ప్రసిద్ధ పర్వతం ఉంది; అది భూమిని ఒక గోడలా చుట్టి, సరిహద్దుగా నిలుస్తుంది.
క్వచిన్ నిత్యం తమోవ్యాప్తో మూఢబుద్ధేర్ ఇవాశయః । క్వచిన్ నిత్యం ప్రకాశాత్మా మనస్ సత్త్వవతామ్ ఇవ
కొన్నిసార్లు అది చీకటిలో మునిగిపోయినట్టు, మూర్ఖుడి మనసు ఎలా ఉంటుందో అలాగే ఉంటుంది. మరికొన్నిసార్లు అది ఎప్పుడూ వెలుగుతో నిండినట్టు, శుద్ధమైన మనసున్నవారి లాగా ఉంటుంది.
క్వచిద్ ఆహ్లాదజనకస్ సాధూనామ్ ఇవ సఙ్గమః । క్వచిద్ ఉద్వేగజనకో మూర్ఖైర్ ఇవ సమాగమః
కొన్నిసార్లు అది మంచి మనుషుల సాంగత్యంలో కలిగే ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. మరికొన్నిసార్లు మూర్ఖులతో కలిసినప్పుడు కలిగే బాధను కలిగిస్తుంది.
క్వచిత్ ప్రకటసర్వార్థో మనో మతిమతామ్ ఇవ । క్వచిద్ అత్యన్తగహనో మూర్ఖశ్రోత్రియచిత్తవత్
కొన్నిసార్లు అది తన స్వభావాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తుంది, జ్ఞానులు ఎలా ఉంటారో అలాగే. మరికొన్నిసార్లు అది పూర్తిగా అర్థం కానిదిగా, మూర్ఖులు లేదా విద్యలేని వారి మనసుల్లా ఉంటుంది.
క్వచిద్ అప్రాప్తసూర్యాంశుః క్వచిత్ సమ్ప్రాప్తసూర్యభాః । క్వచిల్ లోకమయస్ తేన క్వచిద్ ఆశూన్యదిక్తటః
కొన్నిసార్లు అది సూర్యకిరణాలు తాకని చోటలా ఉంటుంది. మరికొన్నిసార్లు సూర్యప్రకాశంతో నిండిపోతుంది. కొన్ని సందర్భాల్లో అది లోకంతో నిండిపోతుంది, మరికొన్ని సందర్భాల్లో దిశలు ఖాళీగా కనిపిస్తాయి.
క్వచిద్ దేవపురవ్యాప్తẖ క్వచిద్ దైత్యపురాన్వితః । క్వచిత్ పాతాలగహనẖ క్వచిచ్ ఛృఙ్గోర్ధ్వకన్దరః
కొన్ని సార్లు అది దేవతల పట్టణంతో నిండిపోతుంది; మరికొన్ని సార్లు దానిని రాక్షసుల ఊరు ఆక్రమిస్తుంది. ఎప్పుడో అది లోతైన పాతాళపు అగాధంలా ఉంటుంది; ఇంకొన్ని సార్లు ఎత్తైన కొండ గుహలా కనిపిస్తుంది.
క్వచిచ్ ఛ్వభ్రభ్రమద్గృధ్రẖ క్వచిత్ సానుమనోహరః । క్వచిచ్ ఛృఙ్గశిఖాక్రాన్తవైరిఞ్చనగరాన్తరః
ఎప్పుడో అది మేఘాల్లో తిరిగే గద్దలా ఉంటుంది; మరొకసారి అది అందమైన కొండపై భాగంగా మారుతుంది. ఇంకొన్ని సార్లు అది శిఖరంపై ఉన్న బ్రహ్మ పట్టణం మధ్యలో కనిపిస్తుంది.
క్వచిచ్ ఛూన్యమహారణ్యవహత్కల్పాన్తమారుతః । క్వచిత్ పుష్పవనోద్యానగాయద్విద్యాధరీగణః
కొన్ని సార్లు అది శూన్యమైన అరణ్యంలో, ప్రపంచాంతపు గాలితో ఊదిపోతుంది; మరికొన్ని సార్లు అది పూలతో నిండిన తోటగా, అక్కడ విద్యాధరులు గానం చేస్తూ ఉంటారు.
క్వచిత్ పాతాలగమ్భీరగుహాకుమ్భాణ్డభీషణః । క్వచిన్ నన్దనసౌన్దర్యమున్యాశ్రమమనోహరః
ఎప్పుడో అది పాతాళంలో భయంకరమైన లోతైన గుహలా ఉంటుంది; మరొకసారి అది నందనవనం అందం లాగా, ఋషుల ఆశ్రమం లా మనసును ఆకట్టుకుంటుంది.
క్వచిద్ అక్షయమత్తాభ్రẖ క్వచిద్ దుర్లభవారిదః । క్వచిద్ గర్భగుహాశ్వభ్రగహనోపాన్తమణ్డలః
కొన్ని చోట్ల ఎప్పటికీ తరిగిపోని మత్తులో ఉన్న మేఘాలు ఉంటాయి; మరికొన్ని చోట్ల అరుదైన, అమూల్యమైన వర్షం కురుస్తుంది; ఇంకొన్ని ప్రాంతాల్లో పర్వత గర్భంలో ఉన్న గుహల దగ్గర దట్టమైన అడవుల మధ్య వలయాలు కనిపిస్తాయి.
క్వచిత్ క్షుద్రజనాక్షేపసముత్సాదితభూతభూః । క్వచిద్ వాస్తవ్యజనతాసౌన్దర్యజితవిష్టపః
కొన్ని ప్రాంతాల్లో నీచుల కలహంతో అన్ని జీవులు పారిపోయేలా భూమి కలతకు గురవుతుంది; మరికొన్ని చోట్ల మంచి ప్రజల అందంతో ఆ లోకం అందరినీ ఆకర్షిస్తుంది.
క్వచిన్ నిత్యం వహద్వాతాజ్ఞాతస్థావరజఙ్గమః । క్వచిన్ మహామరుమరున్మత్తభాఙ్కారభీషణః
కొన్ని చోట్ల ఎప్పుడూ గాలి బలంగా వీయడం వల్ల అక్కడ స్థిరమైనదైనా, చలించేదైనా ఏదీ కనిపించదు; ఇంకొన్ని చోట్ల మహా ఎడారి గాలి ఉరుములతో భయంకరంగా గర్జిస్తుంది.
క్వచిత్ క్వణత్కమలినీమత్తసారసభూషణః । క్వచిత్ సలిలకల్లోలజలదోల్లాసఘర్ఘరః
కొన్ని చోట్ల పుష్పించిన కమలాల మధ్య మత్తులో ఉన్న హంసల కూతలతో ఆ ప్రాంతం అలంకరించబడుతుంది; మరికొన్ని చోట్ల నీటి అలలు, ఉప్పెనలు ఘోరంగా మోగుతూ ఆ ఒడ్డున శబ్దాన్ని పంచుతాయి.
క్వచిన్ మత్తాప్సరోదోలావిలాసజనితస్మరః । క్వచిత్ పిశాచకుమ్భాణ్డచేష్టితావిష్టదిక్తటః
కొన్ని చోట్ల మత్తులో ఉన్న అప్సరసలు ఊయలలో ఆడుతూ, మనసులో కోరికలను రేపుతుంటారు. మరికొన్ని చోట్ల పిశాచులు, రాక్షసులు చేసే అల్లరి వల్ల ఆ తీరం భయంకరంగా మారిపోతుంది.
క్వచిద్ విద్యాధరీసిద్ధగీతనృత్తలసత్తటః । క్వచిద్ ఉద్వర్షదమ్భోదసరిద్వాహలుఠత్తటః
ఎక్కడో విద్యాధరీలు, సిద్ధులు పాటలు పాడుతూ, నాట్యం చేస్తూ ఆ తీరాన్ని ఉల్లాసంగా మార్చుతుంటారు. ఇంకొన్ని చోట్ల ఎగిసిపడుతున్న నదుల ప్రవాహాలు ఆ ఒడ్డును కలకలం చేస్తుంటాయి.
క్వచిత్ సతతగానీతనీతనానాభ్రసత్పటః । క్వచిత్ కమలినీకోశచక్రస్థధ్యానిమణ్డలః
కొన్ని చోట్ల ఎప్పుడూ మేఘాలు కమ్ముకొని, పాటలు, సంగీతంతో ఆ ప్రాంతం నిండిపోతుంది. మరికొన్ని చోట్ల కమలపు పొదల్లో ధ్యానానికి వలయాలు ఏర్పడుతుంటాయి.
క్వచిత్ సర్వాఙ్గనాసిద్ధసున్దరీదత్తమణ్డనః । క్వచిత్ తపద్దినకరజనితాచారసున్దరః
ఎక్కడో అందమైన స్త్రీలు తమ చేతులతో అలంకారాలు ఇచ్చి, ఆ ప్రాంతాన్ని శోభాయమానంగా చేస్తారు. ఇంకొన్ని చోట్ల ఎండ వేడి తపస్సుతో అలవాటైన ఆచారాలు ఆ ప్రాంతాన్ని అందంగా మార్చుతుంటాయి.
క్వచిన్ నైశతమోగేహనృత్తోన్మత్తనిశాచరః । క్వచిద్ ఉత్పతదుత్పాతతయా నశ్యజ్జనావనిః
కొన్ని చోట్ల రాత్రి చీకటిలో పిచ్చిగా ప్రవర్తించే రాక్షసులు ఉల్లాసంగా నాట్యం చేస్తారు; మరికొన్ని చోట్ల అకస్మాత్తుగా సంభవించే విపత్తులతో ప్రజలు నివసించే భూమి నాశనం అవుతుంది.
క్వచిత్ సౌరాజ్యసమ్పత్త్యా ప్రోద్భవత్పురమణ్డలః । క్వచిద్ అత్యన్తనిశ్శూన్యẖ క్వచిజ్ జనపదావృతః
కొన్ని ప్రాంతాల్లో రాజ్యసంపదతో నగరాలు అభివృద్ధి చెందుతాయి; మరికొన్ని చోట్ల పూర్తిగా వెలవెలబోతుంటాయి, ఇంకొన్ని చోట్ల జనంతో నిండిపోతుంటాయి.