తథైవాన్యం చ పశ్యన్తి జగత్కల్పం ప్రకల్పితమ్ । కల్పనాభాసనభసో న హి సఙ్కటతా భవేత్
అలాగే, వారు ఇంకొక కల్పిత ప్రపంచాన్ని కూడా చూస్తారు. ఊహలు కనిపించే ఆకాశానికి ఎలాంటి పరిమితి ఉండదు.
స్వకల్పనాత్మకజగజ్జీర్ణోదుమ్బరకీటకాః । స్వప్నజాగరకాḫ ప్రోక్తాశ్ శృణు సఙ్కల్పజాగరాన్
తమ ఊహలతో సృష్టించిన లోకంలో, పాడిపోయిన ఉడుమ చెట్టులో ఉండే పురుగుల్లా ఉండేవారిని కలలో మేల్కొన్నవారు అంటారు. ఇప్పుడు ఊహతో మేల్కొన్న వారి గురించి విను.
కస్మింశ్చిత్ ప్రాక్తనే కల్పే కస్మింశ్చిజ్ జగతి క్వచిత్ । అనిద్రాలవ ఏవాన్తస్ సఙ్కల్పైకపరాస్ స్థితాః
కొన్ని పూర్వకాల యుగాల్లో, ఎక్కడో ఈ లోకంలో, కొందరు లోపల నిద్ర లేకుండా, ఆలోచన శక్తిలో మాత్రమే లీనమై ఉండేవారు.
ధ్యానాద్ విలుఠితా వాథ మనోరాజ్యవశానుగాః । సఙ్కల్పదార్ఢ్యమ్ ఆపన్నా గలితాగ్రానుభూతయః
కొంతమంది ధ్యానం నుంచి తడబడిపోయారు, మరికొందరు మనసు ఊహల వెంట నడిచారు. వారు ఆలోచనలో స్థిరతను పొందారు, గత అనుభవాలు వారిలో మాయమయ్యాయి.
సఙ్కల్ప ఏవ జాగ్రత్త్వం యేషాం చిరతయా గతః । తత్రాస్తమితచేష్టానాం తే హి సఙ్కల్పజాగరాః
కొంతమందికి ఆలోచన వల్లే చాలా కాలం మేల్కొనడం కొనసాగింది. వారి చర్యలు ఆగిపోయిన తర్వాత, వారు ఆలోచన ద్వారానే మేల్కొని ఉన్నారు.
కల్పనోపశమే భూయస్ తమ్ అన్యం వా శ్రయన్తి తే । దేహం తేషాం వయమ్ ఇమే సఙ్కల్పపురుషాస్ స్థితాః
ఆ ఊహలు తగ్గిపోయినప్పుడు, వారు ఇంకొక రూపాన్ని ఆశ్రయిస్తారు. వారి శరీరాలే ఇవి—మేము అందరం ఆలోచనల వల్ల ఏర్పడిన మనుషులమే.
సఙ్కల్పజాగరాḫ ప్రోక్తా ఏతే సఙ్కల్పశాయినః । జీవా జీవితహేవాకాశ్ శృణు కేవలజాగరాన్
ఇవాళ్ళు సంకల్పంతో మేల్కొన్నవారు, ఇంకొంతమంది సంకల్పంలోనే నిద్రపోయేవారు. ఈ జీవులు, ఆకాశంలో జీవించేవారిలా ఉంటారు. ఇప్పుడు కేవలం మేల్కొన్నవారి గురించి విను.
ప్రాథమ్యేనావతీర్ణాస్ తే బ్రహ్మణో బృంహితాత్మనః । ప్రోక్తాẖ కేవలజాగర్యాḫ ప్రాగుత్పత్త్యవికాసినః
సృష్టి మొదలయ్యే ముందు బ్రహ్మ యొక్క విస్తృతమైన స్వరూపం నుంచి తొలుత అవతరించినవారు, కేవలం మేల్కొన్నవారిగా పిలవబడతారు.
భూయోజన్మాన్తరగతాస్ త ఏవ చిరజాగరాః । కథ్యన్తే ప్రౌఢిమ్ ఆయాతాẖ కార్యకారణచారిణః
తర్వాత మరిన్ని జన్మలలోకి ప్రవేశించినవారు, చాలా కాలంగా మేల్కొన్నవారిగా, పరిపక్వతకు చేరినవారిగా, కార్య-కారణ సంబంధాల్లో నిమగ్నమైనవారిగా చెప్పబడతారు.
త ఏవ దుష్కృతావేశాజ్ జడాస్ స్థావరతాం గతాః । ఘనజాగ్రతయḫ ప్రోక్తా జాగ్రత్సు ఘనతాం గతాః
అదే వారు చెడు క్రియల ప్రభావంతో జడత్వానికి, స్థావరత్వానికి చేరుకున్నారు. వీరిని మిగతా మేల్కొన్నవారిలో ఘనత్వాన్ని పొందినవారిగా, లోతుగా మేల్కొన్నవారిగా అంటారు.
యే తు శాస్త్రార్థసత్సఙ్గబోధితా బోధమ్ ఆగతాః । పశ్యన్తి స్వప్నవజ్ జాగ్రజ్ జాగ్రత్స్వప్నా భవన్తి తే
శాస్త్రార్థం, సత్సంగం వల్ల జ్ఞానం పొందినవారు, మేల్కొన్నపుడు కూడా అది కలలాగే అనిపిస్తుంది. వారి మెలకువ కూడా కలలా మారిపోతుంది.
యే తు సమ్ప్రాప్తసమ్బోధా విశ్రాన్తాḫ పరమే పదే । క్షీణజాగ్రత్ప్రభృతయస్ తే తుర్యాం భూమికామ్ ఇతాః
పూర్తిగా జ్ఞానం పొందినవారు, పరమ పదంలో విశ్రాంతి పొందినవారు, వారి మెలకువ మొదలైన స్థితులు అంతా క్షీణించిపోతాయి. వారు నాలుగవ స్థితిలోకి ప్రవేశిస్తారు.
ఇతి సప్తవిధో భేదో జీవానాం కథితస్ తవ । సముద్రాణామ్ ఇవ మయా బుద్ధ్వా శ్రేయḫపరో భవ
ఇలా జీవులలో ఏడు రకాల భేదాలు నీకు వివరించాను. సముద్రాల వలె ఇవన్నీ తెలుసుకొని, నీవు పరమ శ్రేయస్సు వైపు మనసు పెట్టు.
భ్రాన్తిం పరిత్యజ జగద్గణనాత్మికాం త్వం బోధైకరూపఘనతామ్ అలమ్ ఆగతో ఽసి । శూన్యత్వవర్జితమ్ అశూన్యతయా చ ముక్తమ్ ఏతద్ ద్వయైక్యకవిముక్తవపుస్ త్వమ్ ఆద్యమ్
ప్రపంచాన్ని లెక్కించే భ్రమను వదిలిపెట్టు. నీవు బోధ మాత్రమే ఉన్న ఏకరూపతను చేరుకున్నావు. ఇది శూన్యత కూడా కాదు, అశూన్యత కూడా కాదు, రెండింటి ఏకత్వంతో విముక్తి పొందింది. నీవే ఆ ఆద్య స్వరూపం.
కథం కేవలజాగ్రత్త్వమ్ అకారణమ్ అకర్మకమ్ । పరాద్ వికసతి బ్రహ్మన్ గగనాద్ ఇవ పాదపః
పరిశుద్ధమైన మేల్కొనడం, కారణం లేకుండా, చర్యలు లేకుండా, పరమాత్మ నుండి ఎలా పుట్టుకొస్తుంది? అది ఆకాశంలో వృక్షం పుట్టినట్లే కదా?
అకారణం మహాబుద్ధే న కార్యమ్ ఉపలభ్యతే । తజ్ జాగ్రతẖ కేవలస్య న కశ్చిద్ ఇహ సమ్భవః
ఓ మహామతి! కారణం లేని చోట ఫలితం ఎలా దొరుకుతుంది? అందుకే, ఈ పరిశుద్ధ మేల్కొనడంలో ఏదీ ఇక్కడ ఉత్పత్తి కాలేదు.
తస్యాతో ఽసమ్భవాద్ అన్యే జీవభేదాస్ సజీవకాః । సర్వే న సమ్భవన్త్య్ ఏవ కారణాభావవిక్షతాః
అందువల్ల, దానినుండి ఏదీ పుట్టకపోవడంతో, జీవులలోని ఇతర భేదాలు, జీవితం సహా, కారణం లేకపోవడంవల్ల నిజంగా లేవు.
నేహ ప్రజాయతే కిఞ్చిన్ నేహ కిఞ్చన నశ్యతి । ఉపదేశ్యోపదేశార్థం శబ్దార్థకలనోదయః
ఇక్కడ ఏదీ పుట్టదు, ఏదీ నశించదు. ఉపదేశం కోసం మాత్రమే పదాలు, వాటి అర్థాలు ఏర్పడతాయి.
కẖ కరోతి శరీరాణి మనోబుద్ధ్యాదిచేతనైః । కో మోహయతి భూతాని స్నేహరాగాదిబన్ధనైః
మనస్సు, బుద్ధి, ఇతర జ్ఞానేంద్రియాలతో ఈ శరీరాలను ఎవరు సృష్టిస్తున్నారు? ప్రేమ, మమకారం లాంటి బంధాలతో జీవులను ఎవరు మాయలో పడేస్తున్నారు?
న కశ్చిద్ ఏవ కురుతే శరీరాణి కదాచన । న మోహయతి భూతాని కశ్చిద్ ఏవ కదాచన
ఎప్పుడూ ఎవ్వరూ శరీరాలను సృష్టించరు; ఎప్పుడూ ఎవ్వరూ జీవులను మాయలో పడవేయరు.
అనాద్యన్తావభాసాత్మా బోధ ఆత్మని సంస్థితః । నానాపదార్థరూపేణ కమ్ ఊర్మ్యాదితయా యథా
ఆది అంతము లేని ప్రకాశ స్వరూపమైన జ్ఞానం, ఆత్మలో స్థిరంగా ఉంటుంది. అది సముద్రంలో అలలు ఎలా కనిపిస్తాయో, అలా అనేక వస్తువుల రూపంలో ప్రత్యక్షమవుతుంది.
బాహ్యం న విద్యతే కిఞ్చిద్ బోధస్ స్ఫురతి బాహ్యవత్ । ఉదేతి బోధో హృదయాద్ బీజాద్ ఇవ వరద్రుమః
బయట ఏదీ నిజంగా లేదు; జ్ఞానం బయట ఉన్నట్టు ప్రకాశిస్తుంది. అది హృదయంలో నుండి, విత్తనం నుండి గొప్ప చెట్టు ఎదిగినట్టు, ఉద్భవిస్తుంది.
బోధస్యాన్తర్ ఇదం విశ్వం స్థితమ్ ఏవ రఘూద్వహ । స్తమ్భస్యాన్తర్ యథా సాలభఞ్జికా ప్రకటీకృతా
ఓ రఘువంశశిరోమణీ, ఈ జగత్తు బోధలోనే ఉంది. అది ఎలా అంటే, ఒక స్తంభంలో చెక్కిన శిల్పం కనిపించడంలా ఈ విశ్వం కూడా బోధలోనే వెలుగులోకి వస్తుంది.
సబాహ్యాభ్యన్తరాత్మైకమ్ అనన్తం దేశకాలతః । బోధామోదప్రసరణం జగద్ ఇత్య్ అవబుధ్యతామ్
ఈ లోకం అనేది అంతర్గతంగా, బాహ్యంగా, అంతులేని, దేశకాలాలకు అతీతమైన, ఒకటే అయిన బోధానందం విస్తరణగా మనం గ్రహించాలి.
అయమ్ ఏవ పరో లోకో భావ్యతాం వాసనాక్షయః । శామ్యతాం పరలోకాస్థం కాẖ కిలాయాన్తి వాసనాః
ఈ లోకాన్నే పరమ లోకంగా భావించాలి. మనసులో ఉన్న వాసనలు పూర్తిగా పోయేలా ప్రయత్నించాలి. పరలోకంలో ఉండే వాసనలు కూడా శాంతించాలి. వాటిని మళ్లీ మేల్కొల్పేది ఏమిటి?
దేశకాలక్రియాలోకరూపచిత్తాత్మసమ్పదామ్ । దేశకాలాదిశబ్దార్థరహితం న చ శూన్యకమ్
దేశం, కాలం, క్రియ, లోకం, రూపం, మనస్సు, ఆత్మసంపద అనే పదాలకు అర్థం లేని, అయినా శూన్యమేమీ కాని నిజమైన తత్వం ఉంది.
పదే పదవిదామ్ ఏవ తస్మిఞ్ శూన్యే గతిర్ భవేత్ । ద్రష్టౄణాం శాన్తదృశ్యానామ్ ఏవాన్యేషాం న రాఘవ
ఓ రాఘవా, ఆ శూన్య స్థితిలో, మార్గాన్ని కనుగొన్నవారి మార్గంలో నిలిచినవారికే ప్రయాణం సాధ్యమవుతుంది. మిగతావారికి, అంటే whose vision is not tranquil, అలాంటి వారికి అక్కడ ఎలాంటి ప్రయాణమూ ఉండదు.
యే వై తరలగమ్భీరమ్ అహన్తాగర్తమ్ ఆశ్రితాః । పశ్యన్తి తే తమ్ ఆలోకం న కదాచన కేచన
ఎవరైతే తక్కువ లోతు గలిగిన లేదా లోతైన అహంకారపు గుహలో పడిపోతారో, వారు ఎప్పుడూ ఆ వెలుగును చూడలేరు; ఎవరూ, ఎప్పుడూ చూడరు.
చతుర్దశవిధానన్తభూతజాతసఘుఙ్ఘుమా । జగద్దృష్టిర్ ఇయం జ్ఞస్య శరీరావయవోపమా
పద్నాలుగు రకాలుగా, అనంతమైన, శబ్దమయమైన జీవుల సముదాయంగా కనిపించే ఈ జగత్తు, జ్ఞానికి తన శరీర భాగాల్లా అనిపిస్తుంది.
కారణాభావతస్ సృష్టిర్ నోదితా న చ శామ్యతి । యాదృశం కారణం వా స్యాత్ తాదృగ్ భవతి కార్యకమ్
కారణం లేకపోతే సృష్టి neither arises nor ceases; కారణం ఎలా ఉంటే, ఫలితమూ అలాగే ఉంటుంది.