సజ్జనో హి సముత్తార్య విపద్భ్యో నికటస్థితమ్ । నియోజయతి సమ్పత్సు స్వాలోకేష్వ్ ఇవ భాస్కరః
ధర్మబుద్ధి కలిగిన మనిషి, తన దగ్గర ఉన్నవారిని కష్టాలనుండి బయటకు తీసి, సుఖసంపదలో స్థిరపరిచే వాడు. ఇది సూర్యుడు తన కాంతితో తనవారిని వెలుగులో నిలిపే విధంగా ఉంటుంది.
పరస్వాదానవిరతిḫ పూర్వమ్ ఏవ ప్రవర్తతే । వివేకినో నిజార్థేషు సన్తోషశ్ చోపజాయతే
ఇతరులది తీసుకోవడం మానడం ముందే మొదలవుతుంది. వివేకం ఉన్నవాళ్లకు తమదైన దాంట్లో సంతృప్తి కూడా కలుగుతుంది.
పరస్వాదానవిరతస్ సన్తోషామృతనిర్భరః । వివేకీ క్రమశస్ స్వార్థాన్ అప్య్ ఉపేక్షితుమ్ ఇచ్ఛతి
ఇతరులదాన్ని తీసుకోవడం మానినవాడు, సంతృప్తి అనే అమృతంతో నిండిపోయి, వివేకంతో తన అవసరాలనూ క్రమంగా పట్టించుకోకుండా ఉండాలనుకుంటాడు.
దదాతి కణపిణ్యాకశాకాన్య్ అపి హి యాచతే । తేనైవాభ్యాసయోగేన స్వమాంసాని దదాత్య్ అసౌ
తనను అడిగినప్పుడు, గింజలు, పిండి, కూరగాయలు కూడా ఇస్తాడు. అలాంటి దానం అలవాటుతో, చివరికి తన మాంసాన్ని కూడా ఇవ్వగలడు.
నూనం విరలచిన్తానాం వివేకమ్ అనుధావతామ్ । మౌర్ఖ్యం లఘుత్వమ్ ఆయాతి ధావతామ్ ఇవ గోష్పదమ్
ఎవరయితే వారి ఆలోచనలు చెల్లాచెదురుగా ఉంటాయో, వివేకాన్ని వెంబడించాలనుకుంటారో, వారిలో మూర్ఖత్వం, అల్పతనం సహజంగా పుట్టుకొస్తాయి. ఇది నీరు పరుగెత్తినప్పుడు చిన్న గుంట ఏర్పడినట్టు.
పరార్థాదానవిరతిం పూర్వమ్ అభ్యస్య యత్నతః । ఆహర్తవ్యా వివేకేన తతస్ స్వార్థేష్వ్ అరక్తతా
మొదటగా, పరుల కోసం చేసే పనులను మానుకోవడం కోసం శ్రమతో సాధన చేయాలి. ఆ తరువాత, వివేకంతో తనకే సంబంధించిన విషయాలలో కూడా ఆసక్తిని తగ్గించుకోవాలి.
తతో భోగనిరాసేన సహ స్వార్థనిరాకృతిః । పరమాయై స్వవిశ్రాన్త్యై క్రియతే కృతిభిẖ క్రమాత్
అంతటితో కాకుండా, అనుభవాలను వదిలిపెట్టడం, స్వార్థాన్ని కూడా త్యజించడం ద్వారా, జ్ఞానులు క్రమంగా తమలో తాము పరమమైన విశ్రాంతిని పొందుతారు.
న తాదృశం జగత్య్ అస్తి దుẖఖం నరకకోటిషు । యాదృశం యావదాయుష్కమ్ అర్థోపార్జనశాసనమ్
ఈ లోకంలో గానీ, ఎన్నో నరకాల్లో గానీ, ధనం సంపాదించాలనే జీవితాంత శ్రమ ఎంత బాధ కలిగిస్తుందో అంతటి బాధ మరొకటి లేదు.
ఆసనే శయనే యానే గమనే రమణే ఽర్జనే । ఆఢ్యాశ్ చిన్తాపరా ఏవ న తు మూఢా విదన్తి తామ్
కూర్చుని ఉన్నా, పడుకున్నా, ప్రయాణంలో ఉన్నా, ఎక్కడైనా తిరుగుతున్నా, ఆనందిస్తున్నా, సంపాదిస్తున్నా, ధనికులు ఎప్పుడూ ఆందోళనలోనే మునిగిపోతారు; ఈ విషయాన్ని మూర్ఖులు మాత్రమే గుర్తించరు.
నన్వ్ అర్థా వితతానర్థాస్ సమ్పదస్ సన్తతాపదః । భోగా భవమహారోగా విపరీతేన భావితాః
వాస్తవంగా, సంపదలు ఎన్నో కష్టాలకు మూలం, ఐశ్వర్యం ఎప్పుడూ బాధలకు కారణం, అనుభవాలు ఈ జన్మలో పెద్ద వ్యాధిలాంటివి — దీనిని స్పష్టంగా చూడగలవారు అర్థం చేసుకుంటారు.
తావన్ నాయాతి వైవశ్యం చిన్తావిషవిజృమ్భణైః । యావద్ అర్థమహానర్థో న కదర్థార్థమ్ అర్థ్యతే
చిన్న లాభాల కోసం పెద్ద ధనాన్ని ఆశించే వరకు, ఆందోళన అనే విషం మనిషిని బాధించదు.
అనుత్తమసుఖం యస్మై చిరాయ పరిరోచతే । జరత్తృణశిఖాదృష్ట్యా సో ఽర్థం పశ్యతు శామ్యతు
ఎవరైనా ఎంతో కాలం అత్యుత్తమమైన ఆనందంలో తేలిపోతూ ఉంటే, వారు ధనాన్ని వృద్ధిచేసిన పొడిసిన గడ్డి లా చూసి, మనసు నిశ్చలంగా ఉంచాలి.
భూరిభావవికారాణాం జరామరణకర్మణామ్ । దైన్యదౌరాత్మ్యదాహానామ్ అర్థస్ సార్థపతిస్ స్మృతః
ఈ లోకంలో ఎన్నో మార్పులు, వృద్ధాప్యం, మరణం, దారుణమైన బాధలు, దురదృష్టాలు ఇవన్నీ కలిగే కారణం ప్రయాణాన్ని నడిపించే నాయకుడే అని చెప్పబడింది.
అస్మిఞ్ జగతి జన్తూనాం జరామరణశాలినామ్ । అజరామరతాం కర్తుం సన్తోషో ఽస్తి రసాయనమ్
ఈ లోకంలో వృద్ధాప్యం, మరణం అనుభవించే ప్రాణులకు, వృద్ధాప్యమూ మరణమూ లేకుండా చేయగల అమృతం సంతోషమే.
వసన్తో నన్దనోద్యానమ్ ఇన్దుర్ అప్సరసస్ స్మరః । ఇత్య్ ఏకతస్ సముదితం సన్తోషామృతమ్ ఏకతః
ఒకవైపు వసంతం, నందనవనం, చంద్రుడు, అప్సరసలు, మన్మథుడు చేరి ఉన్నారు; మరోవైపు సంతోషరూపమైన అమృతం ఉంది.
సరసḫ ప్రావృషేవాన్తస్ సన్తోషేణైతి పూర్ణతామ్ । గమ్భీరాం శీతలాం హృద్యాం ప్రసన్నాం రసశాలినీమ్
వర్షాకాలంలో సరస్సు నిండినట్లే, మనసులో సంతోషం నిండితే అది లోతుగా, చల్లగా, హృదయాన్ని తాకేలా, సారముతో పరిపూర్ణంగా మారుతుంది.
సాధుర్ ఓజస్వితామ్ ఏత్య సన్తోషేణ విరాజతే । సుపుష్పితవరాకారో వసన్తేనేవ పాదపః
ధర్మవంతుడు సంతృప్తితో ఉత్సాహాన్ని పొందినప్పుడు, వసంతంలో పుష్పాలతో నిండిన చెట్టు ఎలా ప్రకాశిస్తుందో అలా మెరిసిపోతాడు.
పాదపాతపరామర్శపిష్టకీటవద్ ఈహతే । దీనప్రకృతిర్ అర్థార్థీ దుẖఖాద్ దుẖఖాన్తరం వ్రజన్
బాధతో ఉన్నవాడు, లాభం కోసం పరితపించే వాడు, కాలితో తొక్కిన పురుగు లాగా ఒక బాధ నుంచి మరొక బాధకు వెళ్తూ అల్లాడుతుంటాడు.
కల్లోలవికలాẖ క్షుబ్ధసముద్రపతితా ఇవ । నాప్నువన్తి స్థితిం స్వస్థాం వికృతాకృతయో ఽర్థినః
కోరికలతో మనస్సు కలవరపడినవారు, అలలు తుఫాను సముద్రంలో పడిపోవడంలా, ఎప్పుడూ స్థిరంగా, ఆరోగ్యంగా ఉండలేరు.
సమ్పదḫ ప్రమదాశ్ చైవ తరఙ్గోత్సఙ్గభఙ్గురాః । కస్ తాస్వ్ అహిఫణచ్ఛత్త్రచ్ఛాయాసు రమతే బుధః
ధనం, స్త్రీలు ఇవన్నీ తరంగాల్లా చిటికెలో పోయేవి. పాము ఫణి నీడలో ఎవడు ఆనందిస్తాడు? జ్ఞానులు వాటిలో ఆసక్తి చూపరు.
అర్థోపార్జనరక్షాణాం జానన్న్ అపి కదర్థనామ్ । యẖ కరోతి స్పృహాం మూఢో నృపశుస్ తం న సంస్పృశేత్
ధనం సంపాదించడంలో, కాపాడడంలో ఎంత కష్టాలు ఉన్నాయో తెలిసినా, ఇంకా దానికి ఆశపడి ఉండే మూర్ఖుడిని, జ్ఞానులు దగ్గర పడకూడదు.
మనసో బాహ్యమ్ ఆరమ్భమ్ ఆన్తరం చ లునాతి యః । సమం వైతృష్ణ్యదాత్రేణ తస్య క్షేత్రం ప్రకాశతే
మనస్సు బయట చేసే పనులనూ, లోపల జరిగే ఆలోచనలనూ పూర్తిగా ఆపగలిగినవాడికి, తృప్తి అనే వరం వల్ల అంతటా వెలుగు ప్రసరిస్తుంది.
జగత్త్వమ్ అజ్ఞసమ్బుద్ధం జ్ఞో విదన్న్ అసద్ ఏవ యత్ । సతీవ తత్ర స్ఫురతి తద్ అనభ్యాసజృమ్భితమ్
ఈ లోకం అజ్ఞానులకు, జ్ఞానులకు రెండువారికీ నిజమైనదిగా కనిపించినా, జ్ఞాని మాత్రం అది అసత్యమని తెలుసుకుని, వాస్తవంగా అనుభవించకుండా, అలవాటు లేకపోవడం వల్లే అది నిజంలా కనిపిస్తుందని గ్రహిస్తాడు.
సంసారనిర్వేదవశాద్ ఉపేత్య సత్సఙ్గమం శాస్త్రమ్ ఉపేత్య తేన । శాస్త్రార్థభావేన నిరస్య భోగాన్ వైతృష్ణ్యదార్ఢ్యాత్ పరమార్థమ్ ఏతి
సంసార జీవితం మీద విరక్తి కలిగి, మంచి వారి సాంగత్యం పొందినవాడు, శాస్త్రాన్ని తెలుసుకుని, దాని అర్థాన్ని గ్రహించి, అనుభవాలపై ఆసక్తిని విడిచిపెట్టి, దృఢమైన విరక్తితో ఉన్నవాడు, పరమార్థాన్ని పొందుతాడు.
రూఢే సంసారనిర్వేదే స్థితే సాధుసమాగమే । శాస్త్రార్థే భావితే బుద్ధ్యా భోగవైతృష్ణ్య ఆగతే
ఈ లోకజీవితంపై విరక్తి బలంగా ఏర్పడినప్పుడు, మంచి మనుషుల సాంగత్యం లభించినప్పుడు, శాస్త్రార్థాన్ని మనసారా ఆలోచించినప్పుడు, భోగాల పట్ల ఆసక్తి తగ్గినప్పుడు—
జాతే విషయవైరస్యే సజ్జనత్వే తథోదితే । ప్రకాశే సమ్ముఖీభూతే హృదయే కలితోదయే
ఇంద్రియసుఖాల పట్ల ద్వేషం కలిగినప్పుడు, సజ్జనత్వాన్ని ఇలా వివరించినప్పుడు, జ్ఞానప్రకాశం ముందుకొచ్చినప్పుడు, హృదయంలో జ్ఞానోదయం తాకినప్పుడు—
ధనాని నాభివాఞ్ఛ్యన్తే తమాంసీవ వివేకినా । త్యజ్యన్తే విద్యమానాని సంశుష్కామేధ్యపర్ణవత్
వివేకులు ధనాన్ని ఆశించరు, చీకటిని కోరనట్టే. ఉన్న ధనాన్ని ఎండిపోయిన మలినమైన ఆకుల్లా వదిలిపెడతారు.
నీరాగపాన్థదృష్ట్యైవ దృశ్యన్తే దారబన్ధవః । యథాశక్తి యథాకాలమ్ ఉపచర్యన్త ఏవ చ
భార్యను, బంధువులను విరక్తుడైన ప్రయాణికుడిలా తటస్థంగా చూస్తారు; తమ శక్తికి, సమయానికి తగినంత మాత్రమే సంరక్షిస్తారు.
ఇన్ద్రియేష్వ్ అపి సంలగ్నా ఇన్ద్రియార్థాḫ పునḫ పునః । న భోగా అనుభూయన్తే నూనం శాన్తమనస్తయా
ఇంద్రియాలు ఎన్ని సార్లు తమ విషయాలతో కలిసినా, మనసు శాంతిగా ఉన్నవారికి ఆ అనుభవాలు నిజంగా ఆనందాన్ని ఇవ్వవు.
ఏకాన్తేషు దిగన్తేషు సరస్సు విపినేషు చ । ఉష్యన్తే పుణ్యదేశేషు నిజేష్వ్ ఏవ గృహేషు వా
ఒంటరిగా, దిక్కుల చివరల్లో, సరస్సుల దగ్గర, అడవుల్లో, పవిత్రమైన ప్రదేశాల్లో, లేదా తన స్వంత ఇంట్లో ఉన్నా—