శూన్యత్వేనేవ రచితా స్వప్నత్వేనేవ నిర్మితా । భాసతే భామయీవాచ్ఛా జగజ్జ్ఞప్తిర్ జ్ఞచేతసి
ఈ లోకాన్ని మనసు తెలుసుకునే విధానం, శూన్యంలా సృష్టించబడినట్టు, కలలో ఏర్పడినట్టు, నిర్మలంగా, ప్రకాశంగా, ఒక మాయాజాలంలా మనసులో మెరిసిపోతుంది.
నూనం బోధే విరూఢస్య నాహన్తా న జగత్స్థితిః । భాసతే పరమాభాసరూపిణẖ కాప్య్ అవస్థితిః
వాస్తవంగా, జ్ఞానం బలంగా నిలిచినప్పుడు, 'నేను' అనే భావన ఉండదు, లోకమూ ఉండదు; అప్పుడు పరమ ప్రకాశమయమైన ఒక స్థితి మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
బోధాబోధాత్మకం చిత్తం భాతి శుష్కార్ద్రకాష్ఠవత్ । బోధాద్ ఏకం జగద్భావైర్ జాడ్యాన్ నానాత్వమ్ ఆగతమ్
మనస్సు జ్ఞానం, అజ్ఞానం రెండింటినీ కలిగి ఉంటుంది; అది పొడి, తడి కట్టెల్లా కనిపిస్తుంది. జ్ఞానంతోనే లోకమంతా ఉత్పన్నమవుతుంది, కానీ మూర్ఖత్వం వల్ల విభిన్నతలు ఏర్పడతాయి.
మిథో ఽబోధాద్ వివదతి మైత్రీం భజతి బోధతః । య ఏవాస్యాధికో భాగస్ తన్మయత్వేన తిష్ఠతి
అజ్ఞానం వల్ల మనస్సు తానే తానుగా వాదిస్తుంది, జ్ఞానంతో స్నేహంగా ఉంటుంది. ఏ భాగం ఎక్కువగా ఉంటే, మనస్సు అదే స్వరూపంగా మారిపోతుంది.
బుద్ధస్ సంస్ తత్త్వమ్ ఆవేత్తి జగతో ఽభావభావయోః । జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తానాం స్వభావమ్ ఇవ తుర్యగః
బుద్ధుడు ఈ లోకంలోని ఉనికీ, లేనితనమూ యొక్క అసలు తత్వాన్ని తెలుసుకుంటాడు. అది ఎలాగంటే, తురీయ స్థితిలో ఉన్నవాడు మెలకువ, కల, నిద్రల స్వభావాన్ని తెలిసినట్టు.
వాసనైవ మనస్ సేయం స్వవిచారేణ నశ్యతి । అవస్తుత్వాద్ అతో మోక్షే నాత్మనాశḫ ప్రవర్తతే
ఈ మనస్సు అనేది వాసనలే. వాటిని మనం మనలో మనమే విచారించినప్పుడు అవి పోతాయి. మనస్సు అసలు వాస్తవం కాదని తెలిసినప్పుడు, ముక్తిలో ఆత్మ నశించదు.
ధ్యానద్రుమాత్ స్వయమ్ అనల్పమ్ ఉపోఢపాకాత్ కాలేన బోధమ్ ఉపయాతవతẖ క్రమేణ । భుక్త్వా రసాయనఫలం పరబోధమ్ ఆద్యమ్ ఇత్థం మనోహరిణకో నిగడాద్ విముక్తః
ధ్యానం అనే వృక్షం పండినప్పుడు, కాలక్రమంలో ఆ ఫలం పక్కాగా తయారై, జ్ఞానరసాయన ఫలాన్ని ఆస్వాదించి, మనస్సు అనే జింక బంధనాల నుంచి విముక్తి పొందుతుంది.
పరమార్థఫలే జ్ఞాతే భుక్తే పరిణతిం గతే । బోధే ఽథ స భవత్య్ ఆశు పరమార్థో మనోమృగః
పరమార్థ ఫలం తెలిసి, అనుభవించి, అది పూర్తిగా పరిపక్వమైనప్పుడు, ఆ మనస్సు అనే జింక వెంటనే పరమార్థమైన బోధగా మారిపోతుంది.
క్వాపి సా మృగతా యాతి ప్రక్షీణస్నేహదీపవత్ । పరమార్థదశైవాస్తే తత్రానన్తావభాసినీ
ఏదో ఒక సమయంలో ఆ మనస్సు, మృగం లాంటి స్థితికి చేరుతుంది. అనురాగం అనే నూనె పూర్తిగా అయిపోయిన దీపంలా, అక్కడ పరమార్థ స్థితి మాత్రమే మిగిలి, అనంతంగా ప్రకాశిస్తుంది.
ధ్యానద్రుమఫలప్రాప్తౌ బోధతామ్ ఆగతం మనః । వజ్రసారాం స్థితిం ధత్తే చ్ఛిన్నపక్ష ఇవాచలః
ధ్యానం అనే వృక్షఫలం పొందినప్పుడు, మనస్సు జ్ఞానాన్ని పొందుతుంది. అప్పటికి అది వజ్రంలా దృఢంగా నిలిచి, రెక్కలు తెగిన పక్షిలా కదలకుండా ఉంటుంది.
మనస్తా క్వాపి సంయాతి తిష్ఠ్తత్య్ అచ్ఛైవ బోధతా । నిర్వాచ్యా నిర్విభాగాన్తా సర్వా సర్వాత్మికా సతీ
ఆ మనస్సు ఎక్కడో వెళ్లి, స్వచ్ఛమైన జ్ఞానంలో నిలిచి ఉంటుంది. దాని అంతిమ స్థితి వర్ణించలేనిది, ఏ విభాగం లేనిది, అన్నిటిలోను ఉండే సారంగా మారుతుంది.
అవివిక్తతయా చిత్తసత్తా బోధతయోదితా । అనాద్యన్తా భవత్య్ అచ్ఛప్రకాశఫలదాయినీ
విభేదించలేని స్వభావంతో, మనస్సు యొక్క సారము జ్ఞానంగా వెలుగుతుంది. దానికి మొదలు లేక అంతం లేకుండా, అది నిర్మలమైన వెలుగు ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
స్వయమ్ ఏవ తతస్ తత్ర నిరస్తసకలైషణమ్ । అనాద్యన్తమ్ అనాయాసం ధ్యానమ్ ఏవావశిష్యతే
అక్కడ, అన్ని కోరికలు తుడిచిపెట్టిన తర్వాత, ఆధ్యాత్మిక ధ్యానం మాత్రమే సహజంగా, ఆరంభమూ అంతమూ లేకుండా మిగిలిపోతుంది.
యావన్ నాధిగతం బ్రహ్మ న విశ్రాన్తం పరే పదే । తావత్ తన్మననత్వేన న ధ్యానమ్ అవగమ్యతే
బ్రహ్మాన్ని పొందక, పరమ స్థితిలో విశ్రాంతి పొందక, కేవలం ఆ పరమాన్ని మనస్సులో ఆలోచించడం ద్వారా ధ్యానం అని చెప్పలేం.
పరమార్థైకతామ్ ఏత్య న జానే క్వ మనో గతమ్ । క్వ వాసనాẖ క్వ కర్మాణి క్వ హర్షామర్షసంవిదః
పరమార్థంలో ఏకత్వాన్ని పొందిన తర్వాత, నా మనస్సు ఎక్కడ పోయిందో నాకు తెలియదు—అక్కడ వాసనలు ఎక్కడ, కర్మలు ఎక్కడ, సంతోషం, కోపం వంటి భావాలు ఎక్కడ ఉన్నాయో తెలియదు.
కేవలం దృశ్యతే యోగీ గతో ధ్యానైకనిష్ఠతామ్ । స్థితో వజ్రసమాధానే విపక్ష ఇవ పర్వతః
అక్కడ కేవలం యోగి మాత్రమే కనిపిస్తాడు; అతడు ధ్యానంలో నిశ్చలంగా, వజ్ర సమాధిలో స్థిరంగా, శత్రువుకు ఎదురుగా ఉన్న పర్వతంలా కదలకుండా నిలిచివుంటాడు.
విరసాఖిలభోగస్య ప్రశాన్తేన్ద్రియసంవిదః । నీరసాశేషదృశ్యస్య స్వాత్మారామస్య యోగినః
యోగి యెవరైతే అన్ని రకాల భోగాల్లో ఆసక్తి కోల్పోయి, తన ఇంద్రియాలు, మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటాయో, చూసే ప్రతి వస్తువులో కూడా రుచి కనపడక, తనలో తానే ఆనందంగా ఉంటాడో,
క్రమేణ విగలద్వృత్తేర్ బలాద్ విశ్రన్తిమ్ ఈయుషః । అర్థాయాతం సమాధానం కేన నామ నివార్యతే
అలాంటి వాడి వాసనలు క్రమంగా తగ్గిపోతూ, బలవంతంగా విశ్రాంతి పొందినప్పుడు, అతనికి సమాధి చేరడాన్ని ఎవరు అడ్డుకోగలరు?
తావద్ విషయవైరస్యం భావయత్య్ ఉచితాశయః । న పశ్యత్య్ ఏవ తాన్ యావద్ భోగాంశ్ చిత్రనరో యథా
యోగ్యమైన మనసున్నవాడు, ఇంద్రియ సుఖాలపై విరక్తి పెంచుకుంటూ ఉండగా, ఆ భోగాలను చూడడమే జరగదు; ఎలా అంటే, ఎవరో మనిషి వేరే విషయాల్లో మునిగిపోయినప్పుడు ఎదుట ఉన్నదాన్ని గమనించనట్టుగా.
అపశ్యఞ్ జాగతాన్ అర్థాన్ నిర్వాసనతయాత్మవాన్ । బలాద్ వజ్రసమాధానే త్వ్ అన్యేనేవ నివేశ్యతే
వాసనలు లేని ఆత్మవంతుడు, లోకంలోని విషయాలను చూడకపోతే, అతడు మరొక శక్తి వల్ల బలవంతంగా వజ్రం లాంటి అచంచల సమాధిలో స్థిరపడతాడు.
ప్రావృషీవ నదీపూరో యస్ సమాధిర్ ఉపస్థితః । బలాద్ ఏవ తమ్ ఆయాతం భూయశ్ చలతి నో మనః
వర్షాకాలంలో నది ఎలా పొంగిపోతుందో, అలాగే సమాధి వచ్చినప్పుడు మనస్సు బలవంతంగా ఆ స్థితిలోకి చేరిన తర్వాత మళ్లీ వెనక్కి తిరిగి పోదు.
సర్వార్థశీతలత్వేన బలాద్ ధ్యానం యద్ ఆగతమ్ । జ్ఞానాద్ విషయవైరస్యం స సమాధిర్ హి నేతరః
ప్రపంచంలోని అన్ని విషయాలను చల్లదనంగా అనిపింపజేసే ధ్యానం, జ్ఞానం వల్ల విషయాలపై ఆసక్తి తగ్గిపోవడం కలిగినదే నిజమైన సమాధి; వేరే ఏదీ కాదు.
దృఢం విషయవైరస్యమ్ ఏవ ధ్యానమ్ ఉదాహృతమ్ । తద్ ఏవ పరిపాకేన వజ్రసారం భవత్య్ అలమ్
విషయాలపై దృఢమైన విరక్తి ఉండడమే ధ్యానం అని అంటారు. అది పూర్తిగా పరిపక్వమైనప్పుడు, వజ్రంలా దృఢంగా, సంపూర్ణంగా మారుతుంది.
యద్ ఏతద్ భోగవైతృష్ణ్యం ధ్యానమ్ అఙ్కురితం హి తత్ । తద్ ఏవ పీఠబన్ధేన భవతి స్కన్ధబన్ధురమ్
భోగాలపై ఆసక్తి లేకపోవడమే ధ్యానానికి మొగ్గ. అది బలంగా స్థిరపడినప్పుడు, శరీరం, మనస్సుకు గట్టి ఆధారంగా మారుతుంది.
సమ్యగ్జ్ఞానం సముచ్ఛూనం యదైవోజ్ఝితవాసనమ్ । ధ్యానం భవతి నిర్వాణమ్ ఆనన్దాత్ పరమ్ ఆగతమ్
సమగ్రమైన జ్ఞానం కలిగి, వాంఛలు పూర్తిగా విడిచిపెట్టినప్పుడు, ధ్యానం స్వతంత్రతగా మారుతుంది. అది అన్ని ఆనందాలను మించిపోయిన పరమానందం నుండి వస్తుంది.
అస్తి చేద్ భోగవైతృష్ణ్యం కిమ్ అన్యద్ ధ్యానదుర్ధియా । నాస్తి చేద్ భోగవైతృష్ణ్యం కిమ్ అన్యద్ ధ్యానదుర్ధియా
విషయాల పట్ల ఆసక్తి లేకపోతే, ధ్యానాన్ని మరేదీ అడ్డుకోదు. అదే ఆసక్తి ఉంటే, ధ్యానానికి మరేదీ అడ్డంకి కావాల్సిన అవసరం లేదు.
దృశ్యస్వదనముక్తస్య సమ్యగ్జ్ఞానవతో మునేః । నిర్వికల్పం సమాధానమ్ అవిరామం ప్రవర్తతే
దృష్టిపదార్థాల రుచి లేకుండా, నిజమైన జ్ఞానం ఉన్న మునికి, తేడాలు లేని నిరంతర సమాధి సహజంగా కలుగుతుంది.
యస్మై న స్వదతే దృశ్యం స సమ్బుద్ధ ఇతి స్మృతః । న స్వదన్తే యదా భోగాస్ సమ్యగ్బోధస్ తదోదితః
ఎవరికి దృష్టిపదార్థాలు ఆకర్షణగా అనిపించవో, అతడిని జ్ఞానోదయుడని అంటారు. అనుభవాలు ఆకర్షించకపోతే, అప్పుడే నిజమైన జ్ఞానం కలుగుతుంది.
యస్య స్వభావవిశ్రాన్తిẖ కథం తస్యాస్తి భోగితా । అస్వభావో హి భోగిత్వం తత్క్షయే తత్ కథం కుతః
తన సహజ స్వభావంలో స్థిరంగా ఉన్నవాడికి ఆనందం అనుభవించడమే ఎలా సాధ్యం? ఆనందం మన సహజ లక్షణం కాదు. అది పోయిన తర్వాత, అది ఎక్కడి నుంచి, ఎలా వస్తుంది?
శ్రుతిపాఠజపాన్తేషు సమాధినిరతో భవేత్ । సమాధివిరతశ్ శాన్తశ్ శ్రుతిపాఠజపాఞ్ శ్రయేత్
శ్రవణం, పఠనం, జపం ముగిసిన తర్వాత మనసు సమాధిలో లీనమై ఉండాలి. సమాధి లేకపోతే, ప్రశాంతంగా శ్రవణం, పఠనం, జపాన్ని ఆశ్రయించాలి.