మూర్ఖస్థో విశ్వశబ్దార్థో న తజ్జ్ఞవిషయో యథా । తజ్జ్ఞస్థో విశ్వశబ్దార్థో న మూర్ఖవిషయస్ తథా
మూఢుని దృష్టిలో 'ప్రపంచం' అనే పదానికి ఉన్న అర్థం, జ్ఞానికి వర్తించదు. అలాగే, జ్ఞానికి తెలిసిన అర్థం, మూఢునికి వర్తించదు.
తజ్జ్ఞాజ్ఞయోస్ తయోశ్ చైవ స్థితయోర్ విశ్వయోర్ యథా । యత్రైకీభూయ కచనం తత్ర విశ్రమ్యతాం బుధాః
జ్ఞానికీ, అజ్ఞానికీ, రెండు లోకాలలోనూ, ఎక్కడ ఐక్యత కలుగుతుందో, అక్కడే బుద్ధిమంతులు విశ్రాంతి పొందాలి.
బోధభూమిషు సిద్ధానామ్ అర్థానాం వావివేకినామ్ । సత్తాసత్తే ద్వయైక్యే చ నిర్ణీతే నేహ కేనచిత్
బోధలో స్థిరమైన మహానుభావులకు, విషయాల సారాన్ని గ్రహించగలవారికి, ఈ లోకంలో ఏవైనా ఉన్నాయా లేవా, అవి వేర్వేరు లేదా ఒకటేనా అన్న సందేహాలు ఎవరికీ ఉండవు.
ఉపాయ ఏకశ్ శాస్త్రార్థో ద్వితీయో జ్ఞసమాగమః । ధ్యానం తృతీయో నిర్వాణే శ్రేష్ఠస్ త్వ్ అత్రోత్తరోత్తరః
మొదటి మార్గం శాస్త్రార్థాన్ని తెలుసుకోవడం, రెండవది జ్ఞానుల సాంగత్యం, మూడవది ధ్యానం — వీటిలో ప్రతి దానికన్నా తరువాతది ఉత్తమం, చివరికి నిర్వాణమే అత్యుత్తమం.
జీవాదర్శో మిథో రూపం గృహ్ణాత్య్ ఏషాం మహద్ వపుః । జగత్య్ ఉదేతి సఙ్ఘట్టాద్ అవిశేషం సమే ఽసమే
ప్రత్యేకమైన జీవులు పరస్పరం రూపాలను స్వీకరిస్తూ, వాటి కలయిక వల్ల ఈ మహత్తర రూపం ప్రపంచంలో ఉద్భవిస్తుంది; అది సమానంగా ఉండి, వేరుపడని స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
జ్ఞాతపూర్వాపరాశేషజగదష్టాపదస్థితేః । ఏకసిద్ధౌ ద్వయోస్ సిద్ధిర్ భోగవైతృష్ణ్యదా యయోః
గత, భవిష్యత్తు, మొత్తం జగత్ యొక్క ఎనిమిది స్థితులను తెలిసినవానికి, ఒక్కటి సిద్ధించినపుడు రెండూ సిద్ధించినట్లే; ఆ ఇద్దరికీ అనుభూతి, విరక్తి లభిస్తాయి.
మతివాత్యా ధుతో వ్యోమ్ని దగ్ధో జ్ఞానాగ్నినాఖిలః । జగత్తూలḫ పరే శాన్తే న జానే క్వాశు గచ్ఛతి
మనస్సు పోయినప్పుడు, జ్ఞానాగ్ని అన్నదానిలో అన్నీ కాలిపోతాయి, ఆకాశంలో పత్తిలా. పరమశాంతిలో, అవి ఎంత త్వరగా ఎక్కడికి పోతాయో నాకు తెలియదు.
చిత్రాగ్నినేవ బోధేన తేన జాడ్యం న శామ్యతి । నిర్మూలాపి జగద్భ్రాన్తిర్ యేనాశు న విలీయతే
అద్భుతమైన అగ్నిలా ఆ జ్ఞానంతో మూర్ఖత్వం తేలిపోదు; మూలం లేని ప్రపంచ మాయ కూడా దానివల్ల త్వరగా కరుగదు.
యథాజ్ఞస్య జగజ్జ్ఞప్తిర్ అపజ్ఞానాత్ ప్రదీప్యతే । తథా జ్ఞస్య పరిజ్ఞానాత్ తదజ్ఞప్తిḫ ప్రదీప్యతే
అజ్ఞానికి లోక జ్ఞానం అజ్ఞానం వల్ల వెలుగుతుంది. అలాగే జ్ఞానికి సంపూర్ణ జ్ఞానంతో ఆ అజ్ఞానం వెలుగులోకి వస్తుంది.
తజ్జ్ఞస్య త్రిజగజ్జ్ఞప్తిశబ్దార్థరహితా స్థితా । యథా స్థిథైవ త్రిజగజ్జ్ఞప్తిశ్ చిత్ర ఇవోదితా
ఆ పరమార్థాన్ని తెలిసినవానికి మూడు లోకాల జ్ఞానం మాటలూ అర్థాలూ లేకుండా ఉంటుంది. అది ఎలా ఉందో అలా, మూడు లోకాల జ్ఞానం ఒక చిత్రంలా కనిపిస్తుంది.
శూన్యత్వేనేవ రచితా స్వప్నత్వేనేవ నిర్మితా । భాసతే భామయీవాచ్ఛా జగజ్జ్ఞప్తిర్ జ్ఞచేతసి
ఈ లోకాన్ని మనసు తెలుసుకునే విధానం, శూన్యంలా సృష్టించబడినట్టు, కలలో ఏర్పడినట్టు, నిర్మలంగా, ప్రకాశంగా, ఒక మాయాజాలంలా మనసులో మెరిసిపోతుంది.
నూనం బోధే విరూఢస్య నాహన్తా న జగత్స్థితిః । భాసతే పరమాభాసరూపిణẖ కాప్య్ అవస్థితిః
వాస్తవంగా, జ్ఞానం బలంగా నిలిచినప్పుడు, 'నేను' అనే భావన ఉండదు, లోకమూ ఉండదు; అప్పుడు పరమ ప్రకాశమయమైన ఒక స్థితి మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
బోధాబోధాత్మకం చిత్తం భాతి శుష్కార్ద్రకాష్ఠవత్ । బోధాద్ ఏకం జగద్భావైర్ జాడ్యాన్ నానాత్వమ్ ఆగతమ్
మనస్సు జ్ఞానం, అజ్ఞానం రెండింటినీ కలిగి ఉంటుంది; అది పొడి, తడి కట్టెల్లా కనిపిస్తుంది. జ్ఞానంతోనే లోకమంతా ఉత్పన్నమవుతుంది, కానీ మూర్ఖత్వం వల్ల విభిన్నతలు ఏర్పడతాయి.
మిథో ఽబోధాద్ వివదతి మైత్రీం భజతి బోధతః । య ఏవాస్యాధికో భాగస్ తన్మయత్వేన తిష్ఠతి
అజ్ఞానం వల్ల మనస్సు తానే తానుగా వాదిస్తుంది, జ్ఞానంతో స్నేహంగా ఉంటుంది. ఏ భాగం ఎక్కువగా ఉంటే, మనస్సు అదే స్వరూపంగా మారిపోతుంది.
బుద్ధస్ సంస్ తత్త్వమ్ ఆవేత్తి జగతో ఽభావభావయోః । జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తానాం స్వభావమ్ ఇవ తుర్యగః
బుద్ధుడు ఈ లోకంలోని ఉనికీ, లేనితనమూ యొక్క అసలు తత్వాన్ని తెలుసుకుంటాడు. అది ఎలాగంటే, తురీయ స్థితిలో ఉన్నవాడు మెలకువ, కల, నిద్రల స్వభావాన్ని తెలిసినట్టు.
వాసనైవ మనస్ సేయం స్వవిచారేణ నశ్యతి । అవస్తుత్వాద్ అతో మోక్షే నాత్మనాశḫ ప్రవర్తతే
ఈ మనస్సు అనేది వాసనలే. వాటిని మనం మనలో మనమే విచారించినప్పుడు అవి పోతాయి. మనస్సు అసలు వాస్తవం కాదని తెలిసినప్పుడు, ముక్తిలో ఆత్మ నశించదు.
ధ్యానద్రుమాత్ స్వయమ్ అనల్పమ్ ఉపోఢపాకాత్ కాలేన బోధమ్ ఉపయాతవతẖ క్రమేణ । భుక్త్వా రసాయనఫలం పరబోధమ్ ఆద్యమ్ ఇత్థం మనోహరిణకో నిగడాద్ విముక్తః
ధ్యానం అనే వృక్షం పండినప్పుడు, కాలక్రమంలో ఆ ఫలం పక్కాగా తయారై, జ్ఞానరసాయన ఫలాన్ని ఆస్వాదించి, మనస్సు అనే జింక బంధనాల నుంచి విముక్తి పొందుతుంది.
పరమార్థఫలే జ్ఞాతే భుక్తే పరిణతిం గతే । బోధే ఽథ స భవత్య్ ఆశు పరమార్థో మనోమృగః
పరమార్థ ఫలం తెలిసి, అనుభవించి, అది పూర్తిగా పరిపక్వమైనప్పుడు, ఆ మనస్సు అనే జింక వెంటనే పరమార్థమైన బోధగా మారిపోతుంది.
క్వాపి సా మృగతా యాతి ప్రక్షీణస్నేహదీపవత్ । పరమార్థదశైవాస్తే తత్రానన్తావభాసినీ
ఏదో ఒక సమయంలో ఆ మనస్సు, మృగం లాంటి స్థితికి చేరుతుంది. అనురాగం అనే నూనె పూర్తిగా అయిపోయిన దీపంలా, అక్కడ పరమార్థ స్థితి మాత్రమే మిగిలి, అనంతంగా ప్రకాశిస్తుంది.
ధ్యానద్రుమఫలప్రాప్తౌ బోధతామ్ ఆగతం మనః । వజ్రసారాం స్థితిం ధత్తే చ్ఛిన్నపక్ష ఇవాచలః
ధ్యానం అనే వృక్షఫలం పొందినప్పుడు, మనస్సు జ్ఞానాన్ని పొందుతుంది. అప్పటికి అది వజ్రంలా దృఢంగా నిలిచి, రెక్కలు తెగిన పక్షిలా కదలకుండా ఉంటుంది.
మనస్తా క్వాపి సంయాతి తిష్ఠ్తత్య్ అచ్ఛైవ బోధతా । నిర్వాచ్యా నిర్విభాగాన్తా సర్వా సర్వాత్మికా సతీ
ఆ మనస్సు ఎక్కడో వెళ్లి, స్వచ్ఛమైన జ్ఞానంలో నిలిచి ఉంటుంది. దాని అంతిమ స్థితి వర్ణించలేనిది, ఏ విభాగం లేనిది, అన్నిటిలోను ఉండే సారంగా మారుతుంది.
అవివిక్తతయా చిత్తసత్తా బోధతయోదితా । అనాద్యన్తా భవత్య్ అచ్ఛప్రకాశఫలదాయినీ
విభేదించలేని స్వభావంతో, మనస్సు యొక్క సారము జ్ఞానంగా వెలుగుతుంది. దానికి మొదలు లేక అంతం లేకుండా, అది నిర్మలమైన వెలుగు ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
స్వయమ్ ఏవ తతస్ తత్ర నిరస్తసకలైషణమ్ । అనాద్యన్తమ్ అనాయాసం ధ్యానమ్ ఏవావశిష్యతే
అక్కడ, అన్ని కోరికలు తుడిచిపెట్టిన తర్వాత, ఆధ్యాత్మిక ధ్యానం మాత్రమే సహజంగా, ఆరంభమూ అంతమూ లేకుండా మిగిలిపోతుంది.
యావన్ నాధిగతం బ్రహ్మ న విశ్రాన్తం పరే పదే । తావత్ తన్మననత్వేన న ధ్యానమ్ అవగమ్యతే
బ్రహ్మాన్ని పొందక, పరమ స్థితిలో విశ్రాంతి పొందక, కేవలం ఆ పరమాన్ని మనస్సులో ఆలోచించడం ద్వారా ధ్యానం అని చెప్పలేం.
పరమార్థైకతామ్ ఏత్య న జానే క్వ మనో గతమ్ । క్వ వాసనాẖ క్వ కర్మాణి క్వ హర్షామర్షసంవిదః
పరమార్థంలో ఏకత్వాన్ని పొందిన తర్వాత, నా మనస్సు ఎక్కడ పోయిందో నాకు తెలియదు—అక్కడ వాసనలు ఎక్కడ, కర్మలు ఎక్కడ, సంతోషం, కోపం వంటి భావాలు ఎక్కడ ఉన్నాయో తెలియదు.
కేవలం దృశ్యతే యోగీ గతో ధ్యానైకనిష్ఠతామ్ । స్థితో వజ్రసమాధానే విపక్ష ఇవ పర్వతః
అక్కడ కేవలం యోగి మాత్రమే కనిపిస్తాడు; అతడు ధ్యానంలో నిశ్చలంగా, వజ్ర సమాధిలో స్థిరంగా, శత్రువుకు ఎదురుగా ఉన్న పర్వతంలా కదలకుండా నిలిచివుంటాడు.
విరసాఖిలభోగస్య ప్రశాన్తేన్ద్రియసంవిదః । నీరసాశేషదృశ్యస్య స్వాత్మారామస్య యోగినః
యోగి యెవరైతే అన్ని రకాల భోగాల్లో ఆసక్తి కోల్పోయి, తన ఇంద్రియాలు, మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటాయో, చూసే ప్రతి వస్తువులో కూడా రుచి కనపడక, తనలో తానే ఆనందంగా ఉంటాడో,
క్రమేణ విగలద్వృత్తేర్ బలాద్ విశ్రన్తిమ్ ఈయుషః । అర్థాయాతం సమాధానం కేన నామ నివార్యతే
అలాంటి వాడి వాసనలు క్రమంగా తగ్గిపోతూ, బలవంతంగా విశ్రాంతి పొందినప్పుడు, అతనికి సమాధి చేరడాన్ని ఎవరు అడ్డుకోగలరు?
తావద్ విషయవైరస్యం భావయత్య్ ఉచితాశయః । న పశ్యత్య్ ఏవ తాన్ యావద్ భోగాంశ్ చిత్రనరో యథా
యోగ్యమైన మనసున్నవాడు, ఇంద్రియ సుఖాలపై విరక్తి పెంచుకుంటూ ఉండగా, ఆ భోగాలను చూడడమే జరగదు; ఎలా అంటే, ఎవరో మనిషి వేరే విషయాల్లో మునిగిపోయినప్పుడు ఎదుట ఉన్నదాన్ని గమనించనట్టుగా.
అపశ్యఞ్ జాగతాన్ అర్థాన్ నిర్వాసనతయాత్మవాన్ । బలాద్ వజ్రసమాధానే త్వ్ అన్యేనేవ నివేశ్యతే
వాసనలు లేని ఆత్మవంతుడు, లోకంలోని విషయాలను చూడకపోతే, అతడు మరొక శక్తి వల్ల బలవంతంగా వజ్రం లాంటి అచంచల సమాధిలో స్థిరపడతాడు.