స్వభావో దృశ్యవైరస్యమ్ ఏవ తత్త్వవిదో జనాః । దృశ్యస్వదనమ్ ఏవాహుర్ అతత్త్వజ్ఞత్వమ్ ఉత్తమాః
నిజమైన జ్ఞానం కలిగినవారికి ఈ లోకంలో కనిపించే వాటిపట్ల ఆసక్తి ఉండదు; బుద్ధిమంతులు కనిపించే విషయాల్లో ఆనందాన్ని అనుభవించడం అనేది అసలు నిజాన్ని తెలియని వారి లక్షణమని చెబుతారు.
అతజ్జ్ఞస్యైవ విషయాస్ స్వదన్తే న తు తద్విదః । న హి పీతామృతాయాన్తస్ స్వదతే కటు కాఞ్చికమ్
నిజాన్ని తెలియని వాడికే విషయాలు రుచిగా అనిపిస్తాయి; నిజాన్ని తెలిసినవారికి అవి ఆకర్షణగా ఉండవు. అమృతంతో నిండినవాడు ఎప్పటికీ చేదు మద్యం రుచి చూడడు.
వితృష్ణస్యాత్మనిష్ఠత్వాద్ ఏషణాత్రయమ్ ఉజ్ఝతః । జ్ఞస్యాప్య్ అనిచ్ఛతో ధ్యానమ్ అర్థాయాతం ప్రవర్తతే
కోరికలు లేని, తనలోనే స్థిరమైనవాడు మూడు రకాల ఆశలను వదిలేస్తాడు; అలాంటి జ్ఞాని కూడా, ఏదైనా అవసరమైతే మాత్రమే ధ్యానం చేస్తాడు, కాని కోరికతో కాదు.
బోధస్ స్ఫురతి తృష్ణాయాం సైవ యస్య న విద్యతే । తస్య స్వం రూపమ్ ఉత్సృజ్య క్వాసౌ తిష్ఠతి కẖ కథమ్
కోరిక ఉన్నప్పుడు మాత్రమే జ్ఞానం ప్రకాశిస్తుంది; అది లేని వాడికి, జ్ఞానం తన స్వరూపాన్ని వదిలేసి, ఎక్కడ ఉంది, ఎవరు ఉన్నారు, ఎలా ఉన్నారు అన్నది తెలియదు.
జ్ఞస్యానాధారకో ఽధ్యేయో బోధో నేయత్తయా భవేత్ । అనన్తో ఽసావ్ అతృష్ణస్య నిర్విభాగోదితస్ స్వయమ్
తెలుసుకునే వారికి గ్రహించవలసిన జ్ఞానం ఎటువంటి ఆధారమూ లేకుండా, తెలుసుకోవాల్సిన అవగాహనగా తానే తానే ఉద్భవిస్తుంది. ఆ జ్ఞానం కోరికలేని వారికి అనంతంగా, ఏ విభాగమూ లేకుండా, స్వయంగా వెలిసే ప్రకాశంగా ఉంటుంది.
అనన్తమ్ అపతృష్ణస్య స్వయమ్ ఏవ ప్రవర్తతే । ధ్యానం గలితపక్షస్య సంస్థానమ్ ఇవ భూభృతః
కోరికలు లేని వారికి ఆ అనంతమైన జ్ఞానం తానే తానే ప్రవహిస్తుంది. రెక్కలు పోయిన పక్షికి ధ్యానం ఎలా ఉంటుందో, అది పర్వతానికి విశ్రాంతిలా ఉంటుంది.
శుద్ధబోధాత్మని జ్ఞత్వాద్ అసమాహితతోదితా । లభ్యతే న సమిద్ధే ఽగ్నౌ బుకపుష్పమ్ ఇవ స్థితమ్
శుద్ధమైన ఆత్మలోంచి ఉద్భవించే జ్ఞానం ఏకాగ్రత లేకుండా వస్తే, అది దహించు అగ్నిలో ఉంచిన పుష్పంలా నిలవదు, అందుబాటులోకి రాదు.
పరం విషయవైతృష్ణ్యం సమాధానమ్ ఉదాహృతమ్ । ఆహృతం యేన తన్ నూనం తస్మై నృబ్రహ్మణే నమః
ఇంద్రియ విషయాలపై పరిపూర్ణ విరక్తి ఉండడమే సమాధి అని అంటారు. అలాంటి స్థితిని నిజంగా సాధించిన అరుదైన మానవుడికైనా, మునికైనా నా వందనాలు.
నూనం విషయవైతృష్ణ్యే పరిప్రౌఢిమ్ ఉపాగతే । శక్నువన్తి నిహన్తుం న ధ్యానం సేన్ద్రాస్ సురాసురాః
ఇంద్రుడు సహా దేవతలు, అసురులు కూడా, ఇంద్రియ విషయాలపై పరిపూర్ణ విరక్తి కలిగి ఉన్న ధ్యానాన్ని భంగపరచలేరు.
పరం విషయవైతృష్ణ్యం వజ్రధ్యానం ప్రసాధ్యతామ్ । భేదే విగలితే జ్ఞానాద్ అన్యానన్దతృణేన కిమ్
ఇంద్రియ విషయాలపై ఉన్న పరమ విరక్తిని వజ్రసమానమైన ధ్యానంగా స్థిరపరచాలి. జ్ఞానంతో భేదభావం తొలిగిపోయినప్పుడు, మిగతా చిన్న ఆనందాలకు ఏమి ఉపయోగం?
మూర్ఖస్థో విశ్వశబ్దార్థో న తజ్జ్ఞవిషయో యథా । తజ్జ్ఞస్థో విశ్వశబ్దార్థో న మూర్ఖవిషయస్ తథా
మూఢుని దృష్టిలో 'ప్రపంచం' అనే పదానికి ఉన్న అర్థం, జ్ఞానికి వర్తించదు. అలాగే, జ్ఞానికి తెలిసిన అర్థం, మూఢునికి వర్తించదు.
తజ్జ్ఞాజ్ఞయోస్ తయోశ్ చైవ స్థితయోర్ విశ్వయోర్ యథా । యత్రైకీభూయ కచనం తత్ర విశ్రమ్యతాం బుధాః
జ్ఞానికీ, అజ్ఞానికీ, రెండు లోకాలలోనూ, ఎక్కడ ఐక్యత కలుగుతుందో, అక్కడే బుద్ధిమంతులు విశ్రాంతి పొందాలి.
బోధభూమిషు సిద్ధానామ్ అర్థానాం వావివేకినామ్ । సత్తాసత్తే ద్వయైక్యే చ నిర్ణీతే నేహ కేనచిత్
బోధలో స్థిరమైన మహానుభావులకు, విషయాల సారాన్ని గ్రహించగలవారికి, ఈ లోకంలో ఏవైనా ఉన్నాయా లేవా, అవి వేర్వేరు లేదా ఒకటేనా అన్న సందేహాలు ఎవరికీ ఉండవు.
ఉపాయ ఏకశ్ శాస్త్రార్థో ద్వితీయో జ్ఞసమాగమః । ధ్యానం తృతీయో నిర్వాణే శ్రేష్ఠస్ త్వ్ అత్రోత్తరోత్తరః
మొదటి మార్గం శాస్త్రార్థాన్ని తెలుసుకోవడం, రెండవది జ్ఞానుల సాంగత్యం, మూడవది ధ్యానం — వీటిలో ప్రతి దానికన్నా తరువాతది ఉత్తమం, చివరికి నిర్వాణమే అత్యుత్తమం.
జీవాదర్శో మిథో రూపం గృహ్ణాత్య్ ఏషాం మహద్ వపుః । జగత్య్ ఉదేతి సఙ్ఘట్టాద్ అవిశేషం సమే ఽసమే
ప్రత్యేకమైన జీవులు పరస్పరం రూపాలను స్వీకరిస్తూ, వాటి కలయిక వల్ల ఈ మహత్తర రూపం ప్రపంచంలో ఉద్భవిస్తుంది; అది సమానంగా ఉండి, వేరుపడని స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
జ్ఞాతపూర్వాపరాశేషజగదష్టాపదస్థితేః । ఏకసిద్ధౌ ద్వయోస్ సిద్ధిర్ భోగవైతృష్ణ్యదా యయోః
గత, భవిష్యత్తు, మొత్తం జగత్ యొక్క ఎనిమిది స్థితులను తెలిసినవానికి, ఒక్కటి సిద్ధించినపుడు రెండూ సిద్ధించినట్లే; ఆ ఇద్దరికీ అనుభూతి, విరక్తి లభిస్తాయి.
మతివాత్యా ధుతో వ్యోమ్ని దగ్ధో జ్ఞానాగ్నినాఖిలః । జగత్తూలḫ పరే శాన్తే న జానే క్వాశు గచ్ఛతి
మనస్సు పోయినప్పుడు, జ్ఞానాగ్ని అన్నదానిలో అన్నీ కాలిపోతాయి, ఆకాశంలో పత్తిలా. పరమశాంతిలో, అవి ఎంత త్వరగా ఎక్కడికి పోతాయో నాకు తెలియదు.
చిత్రాగ్నినేవ బోధేన తేన జాడ్యం న శామ్యతి । నిర్మూలాపి జగద్భ్రాన్తిర్ యేనాశు న విలీయతే
అద్భుతమైన అగ్నిలా ఆ జ్ఞానంతో మూర్ఖత్వం తేలిపోదు; మూలం లేని ప్రపంచ మాయ కూడా దానివల్ల త్వరగా కరుగదు.
యథాజ్ఞస్య జగజ్జ్ఞప్తిర్ అపజ్ఞానాత్ ప్రదీప్యతే । తథా జ్ఞస్య పరిజ్ఞానాత్ తదజ్ఞప్తిḫ ప్రదీప్యతే
అజ్ఞానికి లోక జ్ఞానం అజ్ఞానం వల్ల వెలుగుతుంది. అలాగే జ్ఞానికి సంపూర్ణ జ్ఞానంతో ఆ అజ్ఞానం వెలుగులోకి వస్తుంది.
తజ్జ్ఞస్య త్రిజగజ్జ్ఞప్తిశబ్దార్థరహితా స్థితా । యథా స్థిథైవ త్రిజగజ్జ్ఞప్తిశ్ చిత్ర ఇవోదితా
ఆ పరమార్థాన్ని తెలిసినవానికి మూడు లోకాల జ్ఞానం మాటలూ అర్థాలూ లేకుండా ఉంటుంది. అది ఎలా ఉందో అలా, మూడు లోకాల జ్ఞానం ఒక చిత్రంలా కనిపిస్తుంది.
శూన్యత్వేనేవ రచితా స్వప్నత్వేనేవ నిర్మితా । భాసతే భామయీవాచ్ఛా జగజ్జ్ఞప్తిర్ జ్ఞచేతసి
ఈ లోకాన్ని మనసు తెలుసుకునే విధానం, శూన్యంలా సృష్టించబడినట్టు, కలలో ఏర్పడినట్టు, నిర్మలంగా, ప్రకాశంగా, ఒక మాయాజాలంలా మనసులో మెరిసిపోతుంది.
నూనం బోధే విరూఢస్య నాహన్తా న జగత్స్థితిః । భాసతే పరమాభాసరూపిణẖ కాప్య్ అవస్థితిః
వాస్తవంగా, జ్ఞానం బలంగా నిలిచినప్పుడు, 'నేను' అనే భావన ఉండదు, లోకమూ ఉండదు; అప్పుడు పరమ ప్రకాశమయమైన ఒక స్థితి మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
బోధాబోధాత్మకం చిత్తం భాతి శుష్కార్ద్రకాష్ఠవత్ । బోధాద్ ఏకం జగద్భావైర్ జాడ్యాన్ నానాత్వమ్ ఆగతమ్
మనస్సు జ్ఞానం, అజ్ఞానం రెండింటినీ కలిగి ఉంటుంది; అది పొడి, తడి కట్టెల్లా కనిపిస్తుంది. జ్ఞానంతోనే లోకమంతా ఉత్పన్నమవుతుంది, కానీ మూర్ఖత్వం వల్ల విభిన్నతలు ఏర్పడతాయి.
మిథో ఽబోధాద్ వివదతి మైత్రీం భజతి బోధతః । య ఏవాస్యాధికో భాగస్ తన్మయత్వేన తిష్ఠతి
అజ్ఞానం వల్ల మనస్సు తానే తానుగా వాదిస్తుంది, జ్ఞానంతో స్నేహంగా ఉంటుంది. ఏ భాగం ఎక్కువగా ఉంటే, మనస్సు అదే స్వరూపంగా మారిపోతుంది.
బుద్ధస్ సంస్ తత్త్వమ్ ఆవేత్తి జగతో ఽభావభావయోః । జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తానాం స్వభావమ్ ఇవ తుర్యగః
బుద్ధుడు ఈ లోకంలోని ఉనికీ, లేనితనమూ యొక్క అసలు తత్వాన్ని తెలుసుకుంటాడు. అది ఎలాగంటే, తురీయ స్థితిలో ఉన్నవాడు మెలకువ, కల, నిద్రల స్వభావాన్ని తెలిసినట్టు.
వాసనైవ మనస్ సేయం స్వవిచారేణ నశ్యతి । అవస్తుత్వాద్ అతో మోక్షే నాత్మనాశḫ ప్రవర్తతే
ఈ మనస్సు అనేది వాసనలే. వాటిని మనం మనలో మనమే విచారించినప్పుడు అవి పోతాయి. మనస్సు అసలు వాస్తవం కాదని తెలిసినప్పుడు, ముక్తిలో ఆత్మ నశించదు.
ధ్యానద్రుమాత్ స్వయమ్ అనల్పమ్ ఉపోఢపాకాత్ కాలేన బోధమ్ ఉపయాతవతẖ క్రమేణ । భుక్త్వా రసాయనఫలం పరబోధమ్ ఆద్యమ్ ఇత్థం మనోహరిణకో నిగడాద్ విముక్తః
ధ్యానం అనే వృక్షం పండినప్పుడు, కాలక్రమంలో ఆ ఫలం పక్కాగా తయారై, జ్ఞానరసాయన ఫలాన్ని ఆస్వాదించి, మనస్సు అనే జింక బంధనాల నుంచి విముక్తి పొందుతుంది.
పరమార్థఫలే జ్ఞాతే భుక్తే పరిణతిం గతే । బోధే ఽథ స భవత్య్ ఆశు పరమార్థో మనోమృగః
పరమార్థ ఫలం తెలిసి, అనుభవించి, అది పూర్తిగా పరిపక్వమైనప్పుడు, ఆ మనస్సు అనే జింక వెంటనే పరమార్థమైన బోధగా మారిపోతుంది.
క్వాపి సా మృగతా యాతి ప్రక్షీణస్నేహదీపవత్ । పరమార్థదశైవాస్తే తత్రానన్తావభాసినీ
ఏదో ఒక సమయంలో ఆ మనస్సు, మృగం లాంటి స్థితికి చేరుతుంది. అనురాగం అనే నూనె పూర్తిగా అయిపోయిన దీపంలా, అక్కడ పరమార్థ స్థితి మాత్రమే మిగిలి, అనంతంగా ప్రకాశిస్తుంది.
ధ్యానద్రుమఫలప్రాప్తౌ బోధతామ్ ఆగతం మనః । వజ్రసారాం స్థితిం ధత్తే చ్ఛిన్నపక్ష ఇవాచలః
ధ్యానం అనే వృక్షఫలం పొందినప్పుడు, మనస్సు జ్ఞానాన్ని పొందుతుంది. అప్పటికి అది వజ్రంలా దృఢంగా నిలిచి, రెక్కలు తెగిన పక్షిలా కదలకుండా ఉంటుంది.