నిబధ్నాత్య్ ఆత్మనా పీఠం కులాచల ఇవ స్థిరమ్ । ఫలస్య రచయత్య్ ఊర్ధ్వే ఘటికాం మఙ్గలాచితామ్
తన స్వంత మనస్సుతోనే, తన వంశపర్వతంలా దృఢంగా ఒక ఆసనం ఏర్పరచి, దానిపైన ఫలానికి శుభంగా అలంకరించిన ఒక పాత్రను నిర్మించుతాడు.
వివేకఫలవృక్షే తు వర్ధమానే దినే దినే । ఛాయావితానవలితే పుంసో హృదయకాననే
వివేకఫలవృక్షం రోజుకో రోజు పెరుగుతుంటే, దాని నీడ ఆ మనిషి హృదయవనాన్ని కప్పేస్తుంది.
ప్రవర్తతే శీతలతా తలతాపాపహారిణీ । అత్యుల్లసన్మతిలతాతుషారోదరసున్దరీ
అక్కడ చల్లదనం ఉద్భవిస్తుంది; అది క్రింద నుండి వచ్చే వేడిని తొలగిస్తుంది, ఎంతో ప్రకాశవంతంగా, లోపల అందంగా, పవిత్రమైన జ్ఞానపు ధూళితో నిండినదిగా ఉంటుంది.
యస్యామ్ అవాన్తరశ్రాన్తో విశ్రామ్యతి మనోమృగః । ఆజన్మజీర్ణపథికḫ పథి కోలాహలాకులః
ఆ నీడలో, జన్మనుంచి ముసలివరకు ప్రయాణిస్తున్న, కోలాహలంతో నిండిన మార్గంలో అలసిపోయిన మనస్సు అనే జింక విశ్రాంతి పొందుతుంది.
సత్తామాత్రాత్మశారీరశర్మార్థం ప్రేక్షితో ఽరిభిః । నానాతాసారమ్ ఆత్మానం గోపయన్ కుఞ్జకోన్ముఖః
శత్రువులు తన శరీర సుఖం కోసం గమనిస్తున్నప్పుడు, తాను మాత్రం తన అసలు స్వరూపాన్ని దాచుకుంటూ, కుఞ్జంలో నుండి బయటకు చూస్తూ, ఏవైనా భేదాలు లేని ఆత్మను రక్షించుకుంటూ ఉంటాడు.
సంసారారణ్యవిసరద్వాసనాపవనేరితః । అహన్తాతాపసరితా సర్వదా విప్రలమ్భితః
ఈ సంసార అరణ్యంలో వాసనల గాలి తోడుగా నడుస్తూ, అహంకారపు వేడి నదిలో ఎప్పుడూ వేరుపడి పోతూ ఉంటాడు.
దారదీర్ఘదరీదూరచిరసఞ్చారజర్జరః । పుత్రపత్త్రపరామర్శప్రపాతాత్ పతితో ఽవటే
భార్య, ధనం కోసం చాలాకాలం ప్రయాణాలు చేసి అలిసిపోయి, పిల్లలపై, ఇతర బంధువులపై మమకారం వల్ల ఉన్న ప్రపాతంలో పడిపోతాడు.
లక్ష్మీలతావిలుఠనాత్ సఙ్కటే కుట్టితాఙ్గకః । తృష్ణాశ్రీసరితం గృహ్ణన్ కల్లోలైర్ దూరమ్ ఆహృతః
శ్రీలతతో పోరాడుతూ తన శరీరం గాయపడిపోతూ, తృష్ణ అనే నదిని పట్టుకుని ఉండగా, దాని అలలు అతన్ని చాలా దూరం తీసుకెళ్తాయి.
వ్యాధిదుర్వ్యాధవైధుర్యపలాయనపరాయణః । అశఙ్కితవిధివ్యాధపాతాతిచకితాకృతిః
అతడు వ్యాధి, దురదృష్టం, కష్టాలనుండి తప్పించుకోవాలని తహతహలాడుతూ, అనుకోని విధి దెబ్బలు, వ్యాధుల బెడదలతో ఎప్పుడూ భయంతో ఉలికిపాటుగా ఉంటాడు.
గేయాస్వాదసమాపాతదుẖఖసాయకశఙ్కితః । వైరివిద్రావణవ్యగ్రో దృషదాహననాఙ్కితః
ఆనందాల తర్వాత వెంటనే వచ్చే బాధ భయంతో అప్రమత్తంగా ఉండి, శత్రువులను తరిమికొట్టడంలో మునిగిపోయి, ఎన్నో కఠినమైన అనుభవాల ముద్రలు తనపై మిగిలిపోయినవాడు.
ఉన్నతానతసమ్పాతనిపాతానతిఘూర్ణితః । న్యక్కారోపలనిర్ఘాతైḫ పారమ్పర్యేణ చూర్ణితః
అతడు ఎదుగుదలలు, పతనాలు, అకస్మాత్తుగా కలిగే లాభనష్టాలతో తికమకపడుతూ, తలెత్తే అవమానపు మాటలు తరతరాలుగా తనను నలిపేస్తున్నాయ.
తృష్ణాశరలతాజాలప్రవేశవశవిక్షతః । స్వప్రజ్ఞారచితాచారḫ పరమాయాస్వ్ అశిక్షితః
అతడు తృష్ణా చంచలత జాలంలో చిక్కుకొని గాయపడిపోతూ, తన స్వంత పరిమితమైన జ్ఞానంతో ఏర్పడిన ప్రవర్తనను అనుసరిస్తూ, పరమ జ్ఞానంలో శిక్షణ పొందకుండా ఉంటాడు.
ఇన్ద్రియగ్రామమ్ ఆగత్య ప్రపలాయనతత్పరః । సుదుర్గ్రహగజేన్ద్రోగ్రవిస్ఫూర్జనవిమర్దితః
ఇంద్రియాల గ్రామంలోకి ప్రవేశించినవాడు, ఎప్పుడూ తప్పించుకోవాలని తపనపడుతూ, పట్టుకోలేని దుష్కరమైన విషయాల గజేంద్రుడిలా గట్టిగా తాకులు తిని బాధపడుతున్నాడు.
విషయాజగరోద్గారవిషఫూత్కారమూర్ఛితః । కామకౌలేయకైర్ భూమౌ రసార్ద్రాయాం విపోథితః
విషయాల పాము విషపూరిత శ్వాసతో అతడిని మత్తులో ముంచివేస్తుంది; కామాసక్తుల దెబ్బలతో తడి నేలపై పడిపోతున్నాడు.
కోపదావానలప్లుష్టస్పష్టవిస్ఫోటదాహవాన్ । సదాగతాగతానేకదీర్ఘదుẖఖప్రవాహవాన్
కోపం అనే అగ్నిలో కాలిపోతూ, దాని తాపంతో స్పష్టంగా మంటలు తట్టుకుంటూ, ఎన్నో రకాల దీర్ఘమైన బాధల ప్రవాహంలో ఎప్పుడూ కొట్టుకుపోతున్నాడు.
స్వాఙ్గలగ్నాభిలాషాంశదంశదోషైర్ ఉపద్రుతః । భోగలోభలసన్మేదస్సృగాలచిరవిద్రుతః
తన శరీరానికి అంటుకున్న ఆశల తుక్కులతో బాధపడుతూ, భోగాల పట్ల లోభం, మాయ అనే వేడి వల్ల కొండెమూసిలా ఎప్పటికీ పరుగెడుతూ ఉంటాడు.
స్వకర్మకన్దరోద్వాన్తదారిద్ర్యద్వీప్యనుద్రుతః । వ్యామోహమిహికాన్ధత్వకూటావటలుఠత్తనుః
తన స్వంత కర్మఫలపు లోతైన గుంతల వల్ల పేదరిక ద్వీపాన్ని దాటి పోతూ, మాయా మబ్బు వల్ల కలిగిన అజ్ఞానపు లోయల్లో అతని శరీరం తిరుగుతూ పడిపోతుంది.
మానసింహసముల్లాసహృదయోత్కమ్పనాతురః । మరణేనారణేయేన బుకపుష్పమ్ ఇవేక్షితః
మనస్సు అనే సింహం గర్జనతో హృదయం వణికిపోతూ బాధపడుతున్న అతడిని, అరణ్యంలో నివసించే మరణం, పువ్వు ముక్కును ఎలా గమనిస్తుందో అలా చూస్తూ ఉంటుంది.
గర్ధాన్ నిగరణాయాశు దూరతో జనసేవితః । కామైస్ సమన్తతో దత్తచిన్తానిచయవాగురః
దూరం నుంచే, అతడిని గద్దలు వెంటనే మింగేస్తాయేమో అని భయపడి జనులు దూరంగా ఉంటారు; చుట్టూ అన్ని వైపులా, కోరికల వల్ల పుట్టిన ఆందోళనల వలల్లో అతడు చిక్కుకుంటాడు.
తారుణ్యనామ్నా సుహృదా క్షణమ్ ఆలిఙ్గ్య వర్జితః । దుస్సఞ్చారేషు పవనైẖ కుపితైర్ ఇవ తర్జితః
యవ్వనం అనే మిత్రుడు క్షణమొకటి అతడిని ఆలింగనం చేసుకుని వెంటనే వదిలిపెడతాడు; దుర్గమమైన మార్గాల్లో వీచే కోపంతో కూడిన గాలులు అతడిని గట్టిగా మందలించినట్టు తాకుతుంటాయి.
కదాచిన్ నిర్వృతిం యాతẖ క్షణం శమతరౌ క్వచిత్ । మనోహరిణకో రాజన్ రాజీవమ్ ఇవ భాస్వతి
ఓ రాజా, మనస్సు అనే జింక కొన్నిసార్లు క్షణకాలానికి శాంతిని పొందుతుంది. అది ఎలాగంటే, సూర్యరశ్మిలో కమలపువ్వు మెరిసేలా.
తాలీతమాలబకులాదికవృక్షగుల్మవిశ్రాన్తిషు ప్రచురపుష్పవిలాసహాసైః । నామాపి యస్య న విదన్తి సుఖస్య మూఢాḫ ప్రాప్నోతి తచ్ ఛమతరోస్ స్వమనోమృగో వః
తాళి, తమాల, బకుల మొదలైన చెట్ల మధ్య విరివిగా పువ్వులు పూసి, నవ్వులా అలరారే తోటల్లో, మూర్ఖులు సుఖం అనే మాట కూడా వినరు. కానీ మీ మనస్సు అనే జింక ఆ శాంతి చెట్టును చేరుకుంటుంది.
ఇతి విశ్రాన్తిమాన్ ఏష మనోహరిణకో ఽరిహన్ । తత్రైవ రతిమ్ ఆయాతి న యాతి విటపాన్తరమ్
ఇలా ఆ మనస్సు జింక విశ్రాంతి పొందిన తర్వాత, అదే చోట ఆనందంగా ఉంటుంది, ఇంకొక చెట్టు వైపు పోదు.
ఏతావతాథ కాలేన స వివేకద్రుమḫ ఫలమ్ । అన్తస్స్థం పరమార్థాత్మ శనైḫ ప్రకటయత్య్ అలమ్
కొంతకాలం తర్వాత, ఆ వివేకం అనే చెట్టు లోపల దాగి ఉన్న పరమార్థాత్మ అనే ఫలాన్ని నెమ్మదిగా పూర్తిగా వెలికి చూపిస్తుంది.
ధ్యానద్రుమఫలం పుణ్యం తద్ అసౌ స్వమనోమృగః । అధస్స్థితḫ ప్రాన్తగతం తస్య పశ్యతి సత్తరోః
ధ్యానం అనే వృక్షానికి పండుగా పుట్టిన పుణ్యఫలాన్ని, తన మనస్సు అనే జింక క్రింద నిలబడి, పైకి చూచి, ఆ కొమ్మపై ఉన్నదాన్ని గమనిస్తుంది.
ఆరోహతి తతో వృక్షం తద్ ఆస్వాదయితుం ఫలమ్ । అన్యగర్ధపరిత్యాగే వితతాధ్యవసాయవాన్
అన్నీ ఇతర ఆశలను వదిలేసి, దృఢమైన సంకల్పంతో, ఆ ఫలాన్ని ఆస్వాదించేందుకు ఆ వృక్షాన్ని ఎక్కుతాడు.
వివేకరసమ్ ఆక్రామన్ వృత్తీస్ త్యజతి భూగతాః । ఉత్తమం పదమ్ ఆసాద్య భూయో నాధస్ సమీహతే
వివేకరసాన్ని పొందినవాడు, క్రింద ఉన్న వృత్తులను వదిలిపెడతాడు; అత్యుత్తమ స్థితిని చేరిన తరువాత, ఇక క్రిందివాటిని కోరడంలేదు.
తేనోత్తమఫలార్థేన సంస్కారాన్ ప్రాక్తనాన్ అసౌ । వివేకపదమ్ ఆరూఢస్ త్యజత్య్ అహిర్ ఇవ త్వచమ్
ఆ పరమఫలాన్ని పొందేందుకు, వివేకస్థితికి చేరినవాడు, పాములా తన పాత సంస్కారాలను వదిలిపెడతాడు.
హసత్య్ ఉచ్చైḫ పదారూఢమ్ ఆత్మానమ్ అవలోకయన్ । ఏతావన్తమ్ అహం కాలం కృపణẖ కో ఽభవం త్వ్ ఇతి
తాను పరమస్థితిలో నిలిచినవాడినని చూసి, గట్టిగా నవ్వుతూ, 'ఇంతకాలం నేను ఎంత దయనీయుడిని అయ్యానో!' అని అంటాడు.
కరుణాదిషు తేష్వ్ అస్తభ్రమశ్ శాఖాన్తరేషు సః । లోభవ్యాలమ్ అధẖ కుర్వన్ సమ్రాడ్ ఇవ విరాజతే
కరుణ వంటి గొప్ప గుణాలలో స్థిరంగా ఉండి, పక్కలలో ఏ మాత్రం కదలకుండా, లోపల లోభం అనే పామును అదుపులో పెట్టుకొని, రాజులా ప్రకాశిస్తాడు.