స్తమ్భమ్ ఏవాథ బధ్నాతి స్థైర్యం నామ సమున్నతమ్ । సన్తోషత్వగ్వివలితం వైరాగ్యరసరఞ్జితమ్
తర్వాత అది స్థిరత అనే కాండాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. అది ఎత్తుగా ఉండి, సంతోషం అనే తొక్కతో కప్పబడి, వైరాగ్యరసం వర్ణంతో అలంకరించబడి ఉంటుంది.
వైరాగ్యరసపుష్టాత్మా శాస్త్రార్థప్రావృషాన్వితః । స్వల్పేనైవ స కాలేన పరామ్ ఏతి సమున్నతిమ్
వైరాగ్యరసం వల్ల ఆత్మ బలపడుతుంది. శాస్త్రార్థపు వర్షాలతో పుష్టిగా మారి, తక్కువ కాలంలోనే అది అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంటుంది.
శాస్త్రార్థసాధుసమ్పర్కవైరాగ్యరసపీవరః । రాగద్వేషకపిక్షోభైర్ న మనాగ్ అపి కమ్పతే
శాస్త్రార్థం, మంచి వారి సాంగత్యం వల్ల కలిగే విరక్తి రసంతో మనస్సు బలంగా పెరిగినవాడు, ఆకర్షణా-ద్వేషాల అనే కోతి లాంటి కలకలలకు ఏమాత్రం కూడా కదలడు.
అథ తస్మాత్ ప్రజాయన్తే విజ్ఞానాలఙ్కృతాకృతేః । లతా రసవిలాసిన్య ఇమా వితతదేశగాః
అటువంటి జ్ఞానంతో అలంకరించబడిన వాడి నుండి, ధర్మరసంలో ఆనందించే ఈ లతలు అన్ని దిశలలో విస్తరించి పెరుగుతాయి.
స్ఫుటతా సత్యతా సత్తా ధీరతా నిర్వికల్పతా । సమతా శాన్తతా మైత్రీ కరుణా కీర్తితార్యతా
స్పష్టత, సత్యనిష్ఠ, సత్తా, ధైర్యం, ద్వంద్వరాహిత్యం, సమత్వం, శాంతి, స్నేహభావం, కరుణ, ఉత్తమ ప్రవర్తన — ఇవే ప్రసిద్ధమైన లక్షణాలు.
లతాభిర్ గుణపత్త్రాభిస్ స ధ్యానతరుర్ ఊర్జితః । యశḫపుష్పాభిర్ ఏతాభిḫ పారిజాతాయతే యతేః
ఈ గుణాల లతలతో ధ్యానవృక్షం బలంగా పెరుగుతుంది; యశస్సు పుష్పాలతో అలంకరించబడి, యతికి ఆ వృక్షం పరిజాతంలా మారుతుంది.
ఇత్య్ అసౌ జ్ఞానవిటపీ లతాపల్లవపుష్పవాన్ । భవిష్యద్ధ్యానఫలదో దినానుదినమ్ ఉన్నమన్
ఇలా జ్ఞానవృక్షం లతలు, కొమ్మలు, పువ్వులతో ప్రతి రోజు ఎదుగుతూ, భవిష్యత్తులో ధ్యానం అనే ఫలాన్ని ఇస్తుంది.
యశẖకుసుమగుచ్ఛాఢ్యో గుణపల్లవలాస్యవాన్ । వైరాగ్యరసవిస్తారీ ప్రజ్ఞామఞ్జరితాకృతిః
ఆ వృక్షం కీర్తిపుష్పాల సమూహాలతో పరిపూర్ణంగా, మంచితనపు కొమ్మలతో అలంకరించబడి, విరక్తి రసాన్ని వ్యాపింపజేస్తూ, జ్ఞానమొక్క పూతలతో ఆకారాన్ని పొందింది.
సర్వాశ్ శీతలయత్య్ ఆశాḫ ప్రావృషీవ పయోధరః । భవాతపం శమయతి సూర్యతాపమ్ ఇవోడుపః
అది వర్షకాలంలో మేఘంలా అన్ని ఆశలకు చల్లదనం ఇస్తుంది; చంద్రుడు ఎండను శాంతిపరచినట్లే, భవబాధలను కూడా శాంతింపజేస్తుంది.
ప్రతనోతి శమచ్ఛాయాం ఛాయామ్ ఇవ ఘనాగమః । నిరోధమ్ ఆస్ఫాలయతి సమో ఽనిల ఇవామ్బుదమ్
అది మేఘ సముదాయం వేసే నీడలా శాంతి నీడను విస్తరించుతుంది; గాలి మేఘాన్ని కదిలించినట్లే, అది నియమాన్ని కలిగిస్తుంది.
నిబధ్నాత్య్ ఆత్మనా పీఠం కులాచల ఇవ స్థిరమ్ । ఫలస్య రచయత్య్ ఊర్ధ్వే ఘటికాం మఙ్గలాచితామ్
తన స్వంత మనస్సుతోనే, తన వంశపర్వతంలా దృఢంగా ఒక ఆసనం ఏర్పరచి, దానిపైన ఫలానికి శుభంగా అలంకరించిన ఒక పాత్రను నిర్మించుతాడు.
వివేకఫలవృక్షే తు వర్ధమానే దినే దినే । ఛాయావితానవలితే పుంసో హృదయకాననే
వివేకఫలవృక్షం రోజుకో రోజు పెరుగుతుంటే, దాని నీడ ఆ మనిషి హృదయవనాన్ని కప్పేస్తుంది.
ప్రవర్తతే శీతలతా తలతాపాపహారిణీ । అత్యుల్లసన్మతిలతాతుషారోదరసున్దరీ
అక్కడ చల్లదనం ఉద్భవిస్తుంది; అది క్రింద నుండి వచ్చే వేడిని తొలగిస్తుంది, ఎంతో ప్రకాశవంతంగా, లోపల అందంగా, పవిత్రమైన జ్ఞానపు ధూళితో నిండినదిగా ఉంటుంది.
యస్యామ్ అవాన్తరశ్రాన్తో విశ్రామ్యతి మనోమృగః । ఆజన్మజీర్ణపథికḫ పథి కోలాహలాకులః
ఆ నీడలో, జన్మనుంచి ముసలివరకు ప్రయాణిస్తున్న, కోలాహలంతో నిండిన మార్గంలో అలసిపోయిన మనస్సు అనే జింక విశ్రాంతి పొందుతుంది.
సత్తామాత్రాత్మశారీరశర్మార్థం ప్రేక్షితో ఽరిభిః । నానాతాసారమ్ ఆత్మానం గోపయన్ కుఞ్జకోన్ముఖః
శత్రువులు తన శరీర సుఖం కోసం గమనిస్తున్నప్పుడు, తాను మాత్రం తన అసలు స్వరూపాన్ని దాచుకుంటూ, కుఞ్జంలో నుండి బయటకు చూస్తూ, ఏవైనా భేదాలు లేని ఆత్మను రక్షించుకుంటూ ఉంటాడు.
సంసారారణ్యవిసరద్వాసనాపవనేరితః । అహన్తాతాపసరితా సర్వదా విప్రలమ్భితః
ఈ సంసార అరణ్యంలో వాసనల గాలి తోడుగా నడుస్తూ, అహంకారపు వేడి నదిలో ఎప్పుడూ వేరుపడి పోతూ ఉంటాడు.
దారదీర్ఘదరీదూరచిరసఞ్చారజర్జరః । పుత్రపత్త్రపరామర్శప్రపాతాత్ పతితో ఽవటే
భార్య, ధనం కోసం చాలాకాలం ప్రయాణాలు చేసి అలిసిపోయి, పిల్లలపై, ఇతర బంధువులపై మమకారం వల్ల ఉన్న ప్రపాతంలో పడిపోతాడు.
లక్ష్మీలతావిలుఠనాత్ సఙ్కటే కుట్టితాఙ్గకః । తృష్ణాశ్రీసరితం గృహ్ణన్ కల్లోలైర్ దూరమ్ ఆహృతః
శ్రీలతతో పోరాడుతూ తన శరీరం గాయపడిపోతూ, తృష్ణ అనే నదిని పట్టుకుని ఉండగా, దాని అలలు అతన్ని చాలా దూరం తీసుకెళ్తాయి.
వ్యాధిదుర్వ్యాధవైధుర్యపలాయనపరాయణః । అశఙ్కితవిధివ్యాధపాతాతిచకితాకృతిః
అతడు వ్యాధి, దురదృష్టం, కష్టాలనుండి తప్పించుకోవాలని తహతహలాడుతూ, అనుకోని విధి దెబ్బలు, వ్యాధుల బెడదలతో ఎప్పుడూ భయంతో ఉలికిపాటుగా ఉంటాడు.
గేయాస్వాదసమాపాతదుẖఖసాయకశఙ్కితః । వైరివిద్రావణవ్యగ్రో దృషదాహననాఙ్కితః
ఆనందాల తర్వాత వెంటనే వచ్చే బాధ భయంతో అప్రమత్తంగా ఉండి, శత్రువులను తరిమికొట్టడంలో మునిగిపోయి, ఎన్నో కఠినమైన అనుభవాల ముద్రలు తనపై మిగిలిపోయినవాడు.
ఉన్నతానతసమ్పాతనిపాతానతిఘూర్ణితః । న్యక్కారోపలనిర్ఘాతైḫ పారమ్పర్యేణ చూర్ణితః
అతడు ఎదుగుదలలు, పతనాలు, అకస్మాత్తుగా కలిగే లాభనష్టాలతో తికమకపడుతూ, తలెత్తే అవమానపు మాటలు తరతరాలుగా తనను నలిపేస్తున్నాయ.
తృష్ణాశరలతాజాలప్రవేశవశవిక్షతః । స్వప్రజ్ఞారచితాచారḫ పరమాయాస్వ్ అశిక్షితః
అతడు తృష్ణా చంచలత జాలంలో చిక్కుకొని గాయపడిపోతూ, తన స్వంత పరిమితమైన జ్ఞానంతో ఏర్పడిన ప్రవర్తనను అనుసరిస్తూ, పరమ జ్ఞానంలో శిక్షణ పొందకుండా ఉంటాడు.
ఇన్ద్రియగ్రామమ్ ఆగత్య ప్రపలాయనతత్పరః । సుదుర్గ్రహగజేన్ద్రోగ్రవిస్ఫూర్జనవిమర్దితః
ఇంద్రియాల గ్రామంలోకి ప్రవేశించినవాడు, ఎప్పుడూ తప్పించుకోవాలని తపనపడుతూ, పట్టుకోలేని దుష్కరమైన విషయాల గజేంద్రుడిలా గట్టిగా తాకులు తిని బాధపడుతున్నాడు.
విషయాజగరోద్గారవిషఫూత్కారమూర్ఛితః । కామకౌలేయకైర్ భూమౌ రసార్ద్రాయాం విపోథితః
విషయాల పాము విషపూరిత శ్వాసతో అతడిని మత్తులో ముంచివేస్తుంది; కామాసక్తుల దెబ్బలతో తడి నేలపై పడిపోతున్నాడు.
కోపదావానలప్లుష్టస్పష్టవిస్ఫోటదాహవాన్ । సదాగతాగతానేకదీర్ఘదుẖఖప్రవాహవాన్
కోపం అనే అగ్నిలో కాలిపోతూ, దాని తాపంతో స్పష్టంగా మంటలు తట్టుకుంటూ, ఎన్నో రకాల దీర్ఘమైన బాధల ప్రవాహంలో ఎప్పుడూ కొట్టుకుపోతున్నాడు.
స్వాఙ్గలగ్నాభిలాషాంశదంశదోషైర్ ఉపద్రుతః । భోగలోభలసన్మేదస్సృగాలచిరవిద్రుతః
తన శరీరానికి అంటుకున్న ఆశల తుక్కులతో బాధపడుతూ, భోగాల పట్ల లోభం, మాయ అనే వేడి వల్ల కొండెమూసిలా ఎప్పటికీ పరుగెడుతూ ఉంటాడు.
స్వకర్మకన్దరోద్వాన్తదారిద్ర్యద్వీప్యనుద్రుతః । వ్యామోహమిహికాన్ధత్వకూటావటలుఠత్తనుః
తన స్వంత కర్మఫలపు లోతైన గుంతల వల్ల పేదరిక ద్వీపాన్ని దాటి పోతూ, మాయా మబ్బు వల్ల కలిగిన అజ్ఞానపు లోయల్లో అతని శరీరం తిరుగుతూ పడిపోతుంది.
మానసింహసముల్లాసహృదయోత్కమ్పనాతురః । మరణేనారణేయేన బుకపుష్పమ్ ఇవేక్షితః
మనస్సు అనే సింహం గర్జనతో హృదయం వణికిపోతూ బాధపడుతున్న అతడిని, అరణ్యంలో నివసించే మరణం, పువ్వు ముక్కును ఎలా గమనిస్తుందో అలా చూస్తూ ఉంటుంది.
గర్ధాన్ నిగరణాయాశు దూరతో జనసేవితః । కామైస్ సమన్తతో దత్తచిన్తానిచయవాగురః
దూరం నుంచే, అతడిని గద్దలు వెంటనే మింగేస్తాయేమో అని భయపడి జనులు దూరంగా ఉంటారు; చుట్టూ అన్ని వైపులా, కోరికల వల్ల పుట్టిన ఆందోళనల వలల్లో అతడు చిక్కుకుంటాడు.
తారుణ్యనామ్నా సుహృదా క్షణమ్ ఆలిఙ్గ్య వర్జితః । దుస్సఞ్చారేషు పవనైẖ కుపితైర్ ఇవ తర్జితః
యవ్వనం అనే మిత్రుడు క్షణమొకటి అతడిని ఆలింగనం చేసుకుని వెంటనే వదిలిపెడతాడు; దుర్గమమైన మార్గాల్లో వీచే కోపంతో కూడిన గాలులు అతడిని గట్టిగా మందలించినట్టు తాకుతుంటాయి.