స్వచిత్తభూమౌ పతితం పరిజ్ఞాయ మహాధియా । బీజం సంసారనిర్వేదో రక్ష్యం ధ్యానస్య యత్నతః
తన మనస్సులో పడి ఉన్న సంసార విరక్తి అనే విత్తనాన్ని గొప్ప జ్ఞానితో గుర్తించి, ఆ ధ్యాన విత్తనాన్ని ఎంతో జాగ్రత్తగా కాపాడాలి.
తపḫప్రాకారదానేన పరార్థఘటనోక్షితైః । తీర్థాయతనవిశ్రాన్తిధృతివిస్తారకల్పనైః
తపస్సు అనే గోడను నిర్మించడం ద్వారా, ఇతరుల కోసం చేసే పనుల జల్లు ద్వారా, తీర్థయాత్రలు చేసి విశ్రాంతి తీసుకోవడం, ధైర్యాన్ని పెంపొందించడం ద్వారా ఆ విత్తనాన్ని సంరక్షించాలి.
కర్తవ్యో ఽఙ్కురితస్యాస్య రక్షితా శిక్షితాశయః । సన్తోషనామా ప్రియయా నిత్యం ముదితయాన్వితః
ఆ విత్తనం మొలకెత్తిన తర్వాత, దానికి సంరక్షకుడిగా ఉండాలి; సంతోషం అనే ప్రియమైనదాన్ని ఎప్పుడూ తోడుగా ఉంచుతూ, ఆనందంతో మనసును శిక్షణ ఇవ్వాలి.
పశ్చాత్స్థితాశావిహగాన్ పరప్రణయపక్షిణః । అస్మాద్ ఆపతతẖ కామగర్వగృధ్రాన్ నివారయేత్
తరువాత మిగిలి ఉన్న ఆశ పక్షులను, ఇతరులపై మమకారపు పక్షులను, అలాగే ఆకాంక్ష, గర్వం అనే గద్దల్ని దూరంగా నెట్టివేయాలి.
మృదుభిస్ సత్క్రియాకూర్చైర్ వివేకార్కాతపైర్ ఇవ । ఔచిత్యాలోకదైర్ అస్మాన్ మార్జితవ్యం రజస్ తమః
మనలోని రజోగుణం, తమోగుణం అనే మలినతలు, మృదువైన మంచి పనులతో, వివేకమనే సూర్యకాంతితో, తగిన ప్రవర్తన అనే వెలుగుతో శుభ్రపరచాలి.
సమ్పదḫ ప్రమదాశ్ చైవ తరఙ్గా భోగభఙ్గురాః । పతన్త్య్ అశనయస్ తస్మిన్ దుష్కృతాభ్రసమీరితాః
సంపదలు, సుఖాలు తరంగాల్లా చంచలమైనవి; అవి పాపపు గాలులతో మేఘాల్లా ఎగిరిపోతూ, ఆకలిలో కరిగిపోతాయి.
ధైర్యౌదార్యదయామన్త్రైర్ జపస్నానతపోదమైః । వినివారయితవ్యాస్ తాḫ ప్రణవార్థత్రిశూలినా
అవి ధైర్యం, ఔదార్యం, దయ అనే మంత్రాలతో, జపం, స్నానం, తపస్సు, దమం వంటి సాధనలతో, ప్రణవార్థం, త్రిశూలం వంటి పవిత్రతతో నియంత్రించాలి.
ఇతి సంరక్షితాద్ అస్మాద్ ధ్యానబీజాత్ ప్రవర్తతే । ఆభిజాత్యోన్నతశ్ శ్రీమాన్ వివేకాఖ్యో నవాఙ్కురః
ఈ విధంగా కాపాడబడిన ధ్యానబీజం నుండి, ఉత్తమ వంశంలో పుట్టినది, ఐశ్వర్యంతో ప్రకాశించే వివేకం అనే కొత్త మొక్క మొలుస్తుంది.
తేన సా చిత్తభూర్ భాతి సప్రకాశాప్రకాశినీ । భవత్య్ ఆలోకరమ్యా చ ఖం యథాభినవేన్దునా
ఆ కారణంగా మనస్సు భూమి వెలుగుతో కూడి, కొంత భాగం వెలుగుతో, మరికొంత భాగం చీకటితో కనిపిస్తుంది. అది కొత్త చంద్రునితో ఆకాశం ఎలా అందంగా కనిపిస్తుందో, అలాగే వెలుగుతో మాధుర్యంగా మారుతుంది.
తస్మాద్ అఙ్కురతḫ పత్త్రే ఉభే వికసతస్ స్వయమ్ । ఏకం శాస్త్రాభిగమనం ద్వితీయం సాధుసఙ్గమః
ఆ మొక్క నుండి రెండు ఆకులు సహజంగా విప్పుకుంటాయి. ఒకటి శాస్త్రాలను చేరడం, మరొకటి సద్గుణుల సాంగత్యం.
స్తమ్భమ్ ఏవాథ బధ్నాతి స్థైర్యం నామ సమున్నతమ్ । సన్తోషత్వగ్వివలితం వైరాగ్యరసరఞ్జితమ్
తర్వాత అది స్థిరత అనే కాండాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. అది ఎత్తుగా ఉండి, సంతోషం అనే తొక్కతో కప్పబడి, వైరాగ్యరసం వర్ణంతో అలంకరించబడి ఉంటుంది.
వైరాగ్యరసపుష్టాత్మా శాస్త్రార్థప్రావృషాన్వితః । స్వల్పేనైవ స కాలేన పరామ్ ఏతి సమున్నతిమ్
వైరాగ్యరసం వల్ల ఆత్మ బలపడుతుంది. శాస్త్రార్థపు వర్షాలతో పుష్టిగా మారి, తక్కువ కాలంలోనే అది అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంటుంది.
శాస్త్రార్థసాధుసమ్పర్కవైరాగ్యరసపీవరః । రాగద్వేషకపిక్షోభైర్ న మనాగ్ అపి కమ్పతే
శాస్త్రార్థం, మంచి వారి సాంగత్యం వల్ల కలిగే విరక్తి రసంతో మనస్సు బలంగా పెరిగినవాడు, ఆకర్షణా-ద్వేషాల అనే కోతి లాంటి కలకలలకు ఏమాత్రం కూడా కదలడు.
అథ తస్మాత్ ప్రజాయన్తే విజ్ఞానాలఙ్కృతాకృతేః । లతా రసవిలాసిన్య ఇమా వితతదేశగాః
అటువంటి జ్ఞానంతో అలంకరించబడిన వాడి నుండి, ధర్మరసంలో ఆనందించే ఈ లతలు అన్ని దిశలలో విస్తరించి పెరుగుతాయి.
స్ఫుటతా సత్యతా సత్తా ధీరతా నిర్వికల్పతా । సమతా శాన్తతా మైత్రీ కరుణా కీర్తితార్యతా
స్పష్టత, సత్యనిష్ఠ, సత్తా, ధైర్యం, ద్వంద్వరాహిత్యం, సమత్వం, శాంతి, స్నేహభావం, కరుణ, ఉత్తమ ప్రవర్తన — ఇవే ప్రసిద్ధమైన లక్షణాలు.
లతాభిర్ గుణపత్త్రాభిస్ స ధ్యానతరుర్ ఊర్జితః । యశḫపుష్పాభిర్ ఏతాభిḫ పారిజాతాయతే యతేః
ఈ గుణాల లతలతో ధ్యానవృక్షం బలంగా పెరుగుతుంది; యశస్సు పుష్పాలతో అలంకరించబడి, యతికి ఆ వృక్షం పరిజాతంలా మారుతుంది.
ఇత్య్ అసౌ జ్ఞానవిటపీ లతాపల్లవపుష్పవాన్ । భవిష్యద్ధ్యానఫలదో దినానుదినమ్ ఉన్నమన్
ఇలా జ్ఞానవృక్షం లతలు, కొమ్మలు, పువ్వులతో ప్రతి రోజు ఎదుగుతూ, భవిష్యత్తులో ధ్యానం అనే ఫలాన్ని ఇస్తుంది.
యశẖకుసుమగుచ్ఛాఢ్యో గుణపల్లవలాస్యవాన్ । వైరాగ్యరసవిస్తారీ ప్రజ్ఞామఞ్జరితాకృతిః
ఆ వృక్షం కీర్తిపుష్పాల సమూహాలతో పరిపూర్ణంగా, మంచితనపు కొమ్మలతో అలంకరించబడి, విరక్తి రసాన్ని వ్యాపింపజేస్తూ, జ్ఞానమొక్క పూతలతో ఆకారాన్ని పొందింది.
సర్వాశ్ శీతలయత్య్ ఆశాḫ ప్రావృషీవ పయోధరః । భవాతపం శమయతి సూర్యతాపమ్ ఇవోడుపః
అది వర్షకాలంలో మేఘంలా అన్ని ఆశలకు చల్లదనం ఇస్తుంది; చంద్రుడు ఎండను శాంతిపరచినట్లే, భవబాధలను కూడా శాంతింపజేస్తుంది.
ప్రతనోతి శమచ్ఛాయాం ఛాయామ్ ఇవ ఘనాగమః । నిరోధమ్ ఆస్ఫాలయతి సమో ఽనిల ఇవామ్బుదమ్
అది మేఘ సముదాయం వేసే నీడలా శాంతి నీడను విస్తరించుతుంది; గాలి మేఘాన్ని కదిలించినట్లే, అది నియమాన్ని కలిగిస్తుంది.
నిబధ్నాత్య్ ఆత్మనా పీఠం కులాచల ఇవ స్థిరమ్ । ఫలస్య రచయత్య్ ఊర్ధ్వే ఘటికాం మఙ్గలాచితామ్
తన స్వంత మనస్సుతోనే, తన వంశపర్వతంలా దృఢంగా ఒక ఆసనం ఏర్పరచి, దానిపైన ఫలానికి శుభంగా అలంకరించిన ఒక పాత్రను నిర్మించుతాడు.
వివేకఫలవృక్షే తు వర్ధమానే దినే దినే । ఛాయావితానవలితే పుంసో హృదయకాననే
వివేకఫలవృక్షం రోజుకో రోజు పెరుగుతుంటే, దాని నీడ ఆ మనిషి హృదయవనాన్ని కప్పేస్తుంది.
ప్రవర్తతే శీతలతా తలతాపాపహారిణీ । అత్యుల్లసన్మతిలతాతుషారోదరసున్దరీ
అక్కడ చల్లదనం ఉద్భవిస్తుంది; అది క్రింద నుండి వచ్చే వేడిని తొలగిస్తుంది, ఎంతో ప్రకాశవంతంగా, లోపల అందంగా, పవిత్రమైన జ్ఞానపు ధూళితో నిండినదిగా ఉంటుంది.
యస్యామ్ అవాన్తరశ్రాన్తో విశ్రామ్యతి మనోమృగః । ఆజన్మజీర్ణపథికḫ పథి కోలాహలాకులః
ఆ నీడలో, జన్మనుంచి ముసలివరకు ప్రయాణిస్తున్న, కోలాహలంతో నిండిన మార్గంలో అలసిపోయిన మనస్సు అనే జింక విశ్రాంతి పొందుతుంది.
సత్తామాత్రాత్మశారీరశర్మార్థం ప్రేక్షితో ఽరిభిః । నానాతాసారమ్ ఆత్మానం గోపయన్ కుఞ్జకోన్ముఖః
శత్రువులు తన శరీర సుఖం కోసం గమనిస్తున్నప్పుడు, తాను మాత్రం తన అసలు స్వరూపాన్ని దాచుకుంటూ, కుఞ్జంలో నుండి బయటకు చూస్తూ, ఏవైనా భేదాలు లేని ఆత్మను రక్షించుకుంటూ ఉంటాడు.
సంసారారణ్యవిసరద్వాసనాపవనేరితః । అహన్తాతాపసరితా సర్వదా విప్రలమ్భితః
ఈ సంసార అరణ్యంలో వాసనల గాలి తోడుగా నడుస్తూ, అహంకారపు వేడి నదిలో ఎప్పుడూ వేరుపడి పోతూ ఉంటాడు.
దారదీర్ఘదరీదూరచిరసఞ్చారజర్జరః । పుత్రపత్త్రపరామర్శప్రపాతాత్ పతితో ఽవటే
భార్య, ధనం కోసం చాలాకాలం ప్రయాణాలు చేసి అలిసిపోయి, పిల్లలపై, ఇతర బంధువులపై మమకారం వల్ల ఉన్న ప్రపాతంలో పడిపోతాడు.
లక్ష్మీలతావిలుఠనాత్ సఙ్కటే కుట్టితాఙ్గకః । తృష్ణాశ్రీసరితం గృహ్ణన్ కల్లోలైర్ దూరమ్ ఆహృతః
శ్రీలతతో పోరాడుతూ తన శరీరం గాయపడిపోతూ, తృష్ణ అనే నదిని పట్టుకుని ఉండగా, దాని అలలు అతన్ని చాలా దూరం తీసుకెళ్తాయి.
వ్యాధిదుర్వ్యాధవైధుర్యపలాయనపరాయణః । అశఙ్కితవిధివ్యాధపాతాతిచకితాకృతిః
అతడు వ్యాధి, దురదృష్టం, కష్టాలనుండి తప్పించుకోవాలని తహతహలాడుతూ, అనుకోని విధి దెబ్బలు, వ్యాధుల బెడదలతో ఎప్పుడూ భయంతో ఉలికిపాటుగా ఉంటాడు.
గేయాస్వాదసమాపాతదుẖఖసాయకశఙ్కితః । వైరివిద్రావణవ్యగ్రో దృషదాహననాఙ్కితః
ఆనందాల తర్వాత వెంటనే వచ్చే బాధ భయంతో అప్రమత్తంగా ఉండి, శత్రువులను తరిమికొట్టడంలో మునిగిపోయి, ఎన్నో కఠినమైన అనుభవాల ముద్రలు తనపై మిగిలిపోయినవాడు.