అత్ర యద్య్ అపి బోధాదేస్ సమ్భవో నాస్తి కశ్చన । తథాపి కల్ప్యతే ఽత్రైవం బోధనాయ పరస్పరమ్
ఇక్కడ నిజంగా అవగాహన వల్ల ఏదీ పుట్టడం జరగదు. అయినా పరస్పర బోధన కోసం అలా ఊహించబడుతుంది.
మహానుభావా విగతాభిమానా విమూఢభావోపశమే లగన్తి । నిర్భ్రాన్తయో ఽనన్తతయైవ శాన్తా నిత్యం సమాధానమయా భవన్తి
మహాత్ములు, అహంకారం లేని వారు, మాయను జయించిన వారు స్థిరంగా ఉంటారు. వారు తప్పులు లేని వారు, అనంతమైన శాంతితో నిండిన వారు, ఎప్పుడూ సమాధి స్థితిలో ఉంటారు.
క్రమాత్ సమాధానతరోర్ ఆజీవం ఫలశాలినీమ్ । సలతాకుసుమాం బ్రూహి సత్తాం విశ్రాన్తిదాం మునే
ఓ మునీశ్వరా, దయచేసి సమాధి వృక్షం యొక్క స్వరూపాన్ని క్రమంగా వివరించండి. అది జీవితాంతం ఫలాలు ఇస్తూ, కొత్త కొమ్మలు, పువ్వులు పూస్తూ, మనసుకు విశ్రాంతిని ప్రసాదిస్తుంది.
ఆజీవమ్ ఉద్యదుత్సేధం వివేకిజనకాననే । పుష్పపత్త్రఫలోపేతం సమాధానతరుం శృణు
జీవితాంతం పెరుగుతూ, వివేకం అనే అరణ్యంలో పుష్పాలు, ఆకులు, ఫలాలతో అలంకరించబడిన సమాధి వృక్షం గురించి వినండి.
యథా కథఞ్చిద్ ఉదితం దుẖఖేన స్వయమ్ ఏవ వా । సంసారనవనిర్వేదం బీజమ్ అస్య విదుర్ బుధాః
ఏ విధంగా వచ్చినా, కష్టపడి వచ్చినా, సహజంగా వచ్చినా, సంసార సముద్రం మీద విరక్తి కలగడం ఈ వృక్షానికి విత్తనమని జ్ఞానులు చెబుతారు.
శుభజాలహలాకృష్టం రసాసిక్తమ్ అహర్నిశమ్ । ప్రవహచ్ఛ్వసనాకుల్యం క్షేత్రమ్ అస్య మనో విదుః
శుభ సంకల్పాల దున్నెతో దున్నబడుతూ, రసంతో రాత్రింబవళ్ళు తడిపించబడుతూ, నిరంతర శ్వాస వాయువులతో కలకలం అయ్యే మనస్సే ఈ వృక్షానికి భూమిగా చెప్పబడింది.
సమాధిబీజం సంసారనిర్వేదḫ పతతి స్వయమ్ । చిత్తభూమౌ వివిక్తాయాం వివేకిజనకాననే
ఈ లోక జీవితం మీద విసుగు అనేది సమాధి యొక్క విత్తనంగా, మనసు అనే నేలపై, వివేకాన్ని పుట్టించే ఒంటరి అరణ్యంలో, తానే తాను పడిపోతుంది.
స్వచిత్తభూమౌ పతితం ధ్యానబీజం మహాధియా । సేకైర్ అమీభిర్ యత్నేన సంసేక్తవ్యమ్ అఖిన్దతా
మహత్తరమైన బుద్ధి వల్ల మనసు నేలపై పడిన ధ్యానం విత్తనాన్ని, ఈ ప్రయత్నాల ప్రవాహాలతో జాగ్రత్తగా, ఎలాంటి అంతరాయం లేకుండా తడిపించాలి.
శుద్ధైస్ స్నిగ్ధైḫ పవిత్రైశ్ చ మధురైర్ ఆత్మనేహితైః । సత్సఙ్గమనవక్షీరైర్ ఐన్దవైర్ అమృతైర్ ఇవ
శుద్ధమైనవి, మృదువైనవి, పవిత్రమైనవి, మధురమైనవి, మనకు మేలు చేసే నీటిలా, సత్సంగమనే అమృత పాలు పోసినట్టు, ఆ విత్తనాన్ని పోషించాలి.
అన్తశ్శైత్యప్రదైḫ పూర్ణైస్ స్వచ్ఛైర్ అమృతశీతలైః । విసృతైర్ మతికుల్యాసు శాస్త్రార్థవరవారిభిః
లోపల చల్లదనాన్ని ఇచ్చే, పరిపూర్ణమైన, స్వచ్ఛమైన, అమృత సీతలమైన ప్రవాహాలతో, శాస్త్రార్థాల పరమ జలాలను బుద్ధి కాలువల్లో పోసినట్టు తడిపించాలి.
స్వచిత్తభూమౌ పతితం పరిజ్ఞాయ మహాధియా । బీజం సంసారనిర్వేదో రక్ష్యం ధ్యానస్య యత్నతః
తన మనస్సులో పడి ఉన్న సంసార విరక్తి అనే విత్తనాన్ని గొప్ప జ్ఞానితో గుర్తించి, ఆ ధ్యాన విత్తనాన్ని ఎంతో జాగ్రత్తగా కాపాడాలి.
తపḫప్రాకారదానేన పరార్థఘటనోక్షితైః । తీర్థాయతనవిశ్రాన్తిధృతివిస్తారకల్పనైః
తపస్సు అనే గోడను నిర్మించడం ద్వారా, ఇతరుల కోసం చేసే పనుల జల్లు ద్వారా, తీర్థయాత్రలు చేసి విశ్రాంతి తీసుకోవడం, ధైర్యాన్ని పెంపొందించడం ద్వారా ఆ విత్తనాన్ని సంరక్షించాలి.
కర్తవ్యో ఽఙ్కురితస్యాస్య రక్షితా శిక్షితాశయః । సన్తోషనామా ప్రియయా నిత్యం ముదితయాన్వితః
ఆ విత్తనం మొలకెత్తిన తర్వాత, దానికి సంరక్షకుడిగా ఉండాలి; సంతోషం అనే ప్రియమైనదాన్ని ఎప్పుడూ తోడుగా ఉంచుతూ, ఆనందంతో మనసును శిక్షణ ఇవ్వాలి.
పశ్చాత్స్థితాశావిహగాన్ పరప్రణయపక్షిణః । అస్మాద్ ఆపతతẖ కామగర్వగృధ్రాన్ నివారయేత్
తరువాత మిగిలి ఉన్న ఆశ పక్షులను, ఇతరులపై మమకారపు పక్షులను, అలాగే ఆకాంక్ష, గర్వం అనే గద్దల్ని దూరంగా నెట్టివేయాలి.
మృదుభిస్ సత్క్రియాకూర్చైర్ వివేకార్కాతపైర్ ఇవ । ఔచిత్యాలోకదైర్ అస్మాన్ మార్జితవ్యం రజస్ తమః
మనలోని రజోగుణం, తమోగుణం అనే మలినతలు, మృదువైన మంచి పనులతో, వివేకమనే సూర్యకాంతితో, తగిన ప్రవర్తన అనే వెలుగుతో శుభ్రపరచాలి.
సమ్పదḫ ప్రమదాశ్ చైవ తరఙ్గా భోగభఙ్గురాః । పతన్త్య్ అశనయస్ తస్మిన్ దుష్కృతాభ్రసమీరితాః
సంపదలు, సుఖాలు తరంగాల్లా చంచలమైనవి; అవి పాపపు గాలులతో మేఘాల్లా ఎగిరిపోతూ, ఆకలిలో కరిగిపోతాయి.
ధైర్యౌదార్యదయామన్త్రైర్ జపస్నానతపోదమైః । వినివారయితవ్యాస్ తాḫ ప్రణవార్థత్రిశూలినా
అవి ధైర్యం, ఔదార్యం, దయ అనే మంత్రాలతో, జపం, స్నానం, తపస్సు, దమం వంటి సాధనలతో, ప్రణవార్థం, త్రిశూలం వంటి పవిత్రతతో నియంత్రించాలి.
ఇతి సంరక్షితాద్ అస్మాద్ ధ్యానబీజాత్ ప్రవర్తతే । ఆభిజాత్యోన్నతశ్ శ్రీమాన్ వివేకాఖ్యో నవాఙ్కురః
ఈ విధంగా కాపాడబడిన ధ్యానబీజం నుండి, ఉత్తమ వంశంలో పుట్టినది, ఐశ్వర్యంతో ప్రకాశించే వివేకం అనే కొత్త మొక్క మొలుస్తుంది.
తేన సా చిత్తభూర్ భాతి సప్రకాశాప్రకాశినీ । భవత్య్ ఆలోకరమ్యా చ ఖం యథాభినవేన్దునా
ఆ కారణంగా మనస్సు భూమి వెలుగుతో కూడి, కొంత భాగం వెలుగుతో, మరికొంత భాగం చీకటితో కనిపిస్తుంది. అది కొత్త చంద్రునితో ఆకాశం ఎలా అందంగా కనిపిస్తుందో, అలాగే వెలుగుతో మాధుర్యంగా మారుతుంది.
తస్మాద్ అఙ్కురతḫ పత్త్రే ఉభే వికసతస్ స్వయమ్ । ఏకం శాస్త్రాభిగమనం ద్వితీయం సాధుసఙ్గమః
ఆ మొక్క నుండి రెండు ఆకులు సహజంగా విప్పుకుంటాయి. ఒకటి శాస్త్రాలను చేరడం, మరొకటి సద్గుణుల సాంగత్యం.
స్తమ్భమ్ ఏవాథ బధ్నాతి స్థైర్యం నామ సమున్నతమ్ । సన్తోషత్వగ్వివలితం వైరాగ్యరసరఞ్జితమ్
తర్వాత అది స్థిరత అనే కాండాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. అది ఎత్తుగా ఉండి, సంతోషం అనే తొక్కతో కప్పబడి, వైరాగ్యరసం వర్ణంతో అలంకరించబడి ఉంటుంది.
వైరాగ్యరసపుష్టాత్మా శాస్త్రార్థప్రావృషాన్వితః । స్వల్పేనైవ స కాలేన పరామ్ ఏతి సమున్నతిమ్
వైరాగ్యరసం వల్ల ఆత్మ బలపడుతుంది. శాస్త్రార్థపు వర్షాలతో పుష్టిగా మారి, తక్కువ కాలంలోనే అది అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంటుంది.
శాస్త్రార్థసాధుసమ్పర్కవైరాగ్యరసపీవరః । రాగద్వేషకపిక్షోభైర్ న మనాగ్ అపి కమ్పతే
శాస్త్రార్థం, మంచి వారి సాంగత్యం వల్ల కలిగే విరక్తి రసంతో మనస్సు బలంగా పెరిగినవాడు, ఆకర్షణా-ద్వేషాల అనే కోతి లాంటి కలకలలకు ఏమాత్రం కూడా కదలడు.
అథ తస్మాత్ ప్రజాయన్తే విజ్ఞానాలఙ్కృతాకృతేః । లతా రసవిలాసిన్య ఇమా వితతదేశగాః
అటువంటి జ్ఞానంతో అలంకరించబడిన వాడి నుండి, ధర్మరసంలో ఆనందించే ఈ లతలు అన్ని దిశలలో విస్తరించి పెరుగుతాయి.
స్ఫుటతా సత్యతా సత్తా ధీరతా నిర్వికల్పతా । సమతా శాన్తతా మైత్రీ కరుణా కీర్తితార్యతా
స్పష్టత, సత్యనిష్ఠ, సత్తా, ధైర్యం, ద్వంద్వరాహిత్యం, సమత్వం, శాంతి, స్నేహభావం, కరుణ, ఉత్తమ ప్రవర్తన — ఇవే ప్రసిద్ధమైన లక్షణాలు.
లతాభిర్ గుణపత్త్రాభిస్ స ధ్యానతరుర్ ఊర్జితః । యశḫపుష్పాభిర్ ఏతాభిḫ పారిజాతాయతే యతేః
ఈ గుణాల లతలతో ధ్యానవృక్షం బలంగా పెరుగుతుంది; యశస్సు పుష్పాలతో అలంకరించబడి, యతికి ఆ వృక్షం పరిజాతంలా మారుతుంది.
ఇత్య్ అసౌ జ్ఞానవిటపీ లతాపల్లవపుష్పవాన్ । భవిష్యద్ధ్యానఫలదో దినానుదినమ్ ఉన్నమన్
ఇలా జ్ఞానవృక్షం లతలు, కొమ్మలు, పువ్వులతో ప్రతి రోజు ఎదుగుతూ, భవిష్యత్తులో ధ్యానం అనే ఫలాన్ని ఇస్తుంది.
యశẖకుసుమగుచ్ఛాఢ్యో గుణపల్లవలాస్యవాన్ । వైరాగ్యరసవిస్తారీ ప్రజ్ఞామఞ్జరితాకృతిః
ఆ వృక్షం కీర్తిపుష్పాల సమూహాలతో పరిపూర్ణంగా, మంచితనపు కొమ్మలతో అలంకరించబడి, విరక్తి రసాన్ని వ్యాపింపజేస్తూ, జ్ఞానమొక్క పూతలతో ఆకారాన్ని పొందింది.
సర్వాశ్ శీతలయత్య్ ఆశాḫ ప్రావృషీవ పయోధరః । భవాతపం శమయతి సూర్యతాపమ్ ఇవోడుపః
అది వర్షకాలంలో మేఘంలా అన్ని ఆశలకు చల్లదనం ఇస్తుంది; చంద్రుడు ఎండను శాంతిపరచినట్లే, భవబాధలను కూడా శాంతింపజేస్తుంది.
ప్రతనోతి శమచ్ఛాయాం ఛాయామ్ ఇవ ఘనాగమః । నిరోధమ్ ఆస్ఫాలయతి సమో ఽనిల ఇవామ్బుదమ్
అది మేఘ సముదాయం వేసే నీడలా శాంతి నీడను విస్తరించుతుంది; గాలి మేఘాన్ని కదిలించినట్లే, అది నియమాన్ని కలిగిస్తుంది.