త్వం మనస్కారమాత్రాత్మా సంసృతౌ విభ్రమాయసే । స్వభావైకపరిజ్ఞానాన్ నాసి నాపి భ్రమాయసే
నీవు మనస్సు పెట్టినదానికే రూపం, ఈ జనన మరణ చక్రంలో తిరుగుతూ ఉంటావు. కానీ నీ అసలు స్వరూపాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు, నీవు నిజంగా లేవు, తిరుగడమూ లేదు.
మనస్తైవ హి సంసార ఆత్మబోధేన శామ్యతి । శుక్తిరుప్యభ్రమాకారో జనో మిథ్యైవ తామ్యతి
ఈ లోక చక్రం అన్నది మనస్సే. ఆత్మ జ్ఞానంతో అది శాంతిస్తుంది. ముత్యపు పొరలో వెండి ఉందని ఊహించి జనులు వృథాగా బాధపడినట్టే, మనస్సు మాయలోనే మనం తిప్పలు పడతాం.
అభావభావస్ తు పరం బోధరూపమ్ అసంసృతిః । నిర్వాణాద్ ఇతరా సత్తా దుẖఖాయాహమ్ ఇతి భ్రమః
ఏదీ లేదు, ఏదో ఉంది అన్న భావనలన్నీ పరమ జ్ఞాన స్వరూపమే; ఇది సంసారం నుండి విముక్తి. ముక్తి కాకుండా మిగిలిన ఏ స్థితి అయినా 'నేనేను' అన్న మాయతో కలిగే బాధే.
మృగతృష్ణామ్బురూపో ఽహమ్ అసచ్ ఛూన్యస్వరూపకః । ఇత్య్ ఏవాత్మపరిజ్ఞానాద్ అహమ్ ఇత్య్ ఆశు శామ్యతి
నేను మృగత్రిష్ణలో నీటిలా, నా స్వభావం అసత్యం, శూన్యమే. ఇలా ఆత్మ జ్ఞానం వల్ల 'నేను' అనే భావన త్వరగా శాంతిపొందుతుంది.
జ్ఞాత్వా జ్ఞానపరో భూత్వా సబాహ్యాభ్యన్తరార్థతామ్ । గతం స్వమ్ అత్యజద్ రూపం తరఙ్గత్వం యథా పయః
తెలుసుకొని, జ్ఞానంలో నిమగ్నుడై, బయటపైనో లోపలయినో ఉన్నవన్నీ దాటి, తన పాత రూపాన్ని వదిలిపెట్టి, నీరు తన అలల స్వభావాన్ని వదిలినట్టు మారిపోతాడు.
మూలశాఖాగ్రపర్యన్తా సత్తా విటపినో యథా । నిర్వికారామలా జ్ఞప్తిర్ జ్ఞేయాన్తైకైవ భాసతే
ఎలా వృక్షానికి మూలం నుండి కొమ్మ చివర వరకు ఒకటే జీవం ఉంటుందో, అలాగే మార్పులేని, నిర్మలమైన జ్ఞానం కూడా తెలిసినదాని చివర వరకు ఒక్కటిగా వెలుగుతుంది.
యథా యోజనలక్షాభమ్ ఏకమ్ ఏవామలం నభః । ఏకమ్ ఏవ తథా జ్ఞానం జ్ఞేయాన్తం భాత్య్ అఖణ్డితమ్
ఎలా వందల యోజనాల పొడవునా, మచ్చలేని ఆకాశం ఒక్కటే, విభజన లేకుండా విస్తరించిందో, అలాగే జ్ఞానం కూడా తెలిసినదానికి చివర వరకు ఒక్కటే, విడిపోని వెలుగులా ఉంటుంది.
శూన్యత్వాద్ ఏకమ్ అమలం యథా సర్వగమ్ ఏవ ఖమ్ । తథైకమ్ అమలం జ్ఞత్వాజ్ జ్ఞానం జ్ఞేయదశాస్వ్ అపి
ఎలా ఖాళీగా ఉన్న ఆకాశం ఒక్కటే, నిర్మలంగా, అన్నిచోట్ల వ్యాపించి ఉంటుందో, అలాగే జ్ఞానం కూడా ఒక్కటే, నిర్మలంగా, తెలిసిన వాటి అన్ని స్థితులలో కూడా అలాగే ఉంటుంది.
ఘృతేనాత్మా ఘనీభూయ పాషాణీక్రియతే యథా । చితా చేత్యతయాత్మైవ స్వశ్ చిత్తీక్రియతే తథా
ఎలాగైతే నెయ్యి గట్టి రాయి లా మారిపోతుందో, అలాగే మనసు ఊహల వల్ల, ఆత్మ కూడా మనస్సుగా మారుతుంది.
దేశకాలం వినైవాత్మా బోధాద్ బోధేన చిత్తతామ్ । అబుద్ధో నీయతే న్యాయ ఏవమ్ ఏవైష సుస్థితః
దేశం, కాలం లాంటి పరిమితులు లేకుండానే, ఆత్మకు అవగాహన ఉంటే లేదా లేకపోతే, అది మనస్సు స్వరూపం దాల్చుతుంది. అవగాహన లేని వారు దానికి అనుగుణంగా నడిపించబడతారు. ఇదే స్థిరమైన సత్యం.
అత్ర యద్య్ అపి బోధాదేస్ సమ్భవో నాస్తి కశ్చన । తథాపి కల్ప్యతే ఽత్రైవం బోధనాయ పరస్పరమ్
ఇక్కడ నిజంగా అవగాహన వల్ల ఏదీ పుట్టడం జరగదు. అయినా పరస్పర బోధన కోసం అలా ఊహించబడుతుంది.
మహానుభావా విగతాభిమానా విమూఢభావోపశమే లగన్తి । నిర్భ్రాన్తయో ఽనన్తతయైవ శాన్తా నిత్యం సమాధానమయా భవన్తి
మహాత్ములు, అహంకారం లేని వారు, మాయను జయించిన వారు స్థిరంగా ఉంటారు. వారు తప్పులు లేని వారు, అనంతమైన శాంతితో నిండిన వారు, ఎప్పుడూ సమాధి స్థితిలో ఉంటారు.
క్రమాత్ సమాధానతరోర్ ఆజీవం ఫలశాలినీమ్ । సలతాకుసుమాం బ్రూహి సత్తాం విశ్రాన్తిదాం మునే
ఓ మునీశ్వరా, దయచేసి సమాధి వృక్షం యొక్క స్వరూపాన్ని క్రమంగా వివరించండి. అది జీవితాంతం ఫలాలు ఇస్తూ, కొత్త కొమ్మలు, పువ్వులు పూస్తూ, మనసుకు విశ్రాంతిని ప్రసాదిస్తుంది.
ఆజీవమ్ ఉద్యదుత్సేధం వివేకిజనకాననే । పుష్పపత్త్రఫలోపేతం సమాధానతరుం శృణు
జీవితాంతం పెరుగుతూ, వివేకం అనే అరణ్యంలో పుష్పాలు, ఆకులు, ఫలాలతో అలంకరించబడిన సమాధి వృక్షం గురించి వినండి.
యథా కథఞ్చిద్ ఉదితం దుẖఖేన స్వయమ్ ఏవ వా । సంసారనవనిర్వేదం బీజమ్ అస్య విదుర్ బుధాః
ఏ విధంగా వచ్చినా, కష్టపడి వచ్చినా, సహజంగా వచ్చినా, సంసార సముద్రం మీద విరక్తి కలగడం ఈ వృక్షానికి విత్తనమని జ్ఞానులు చెబుతారు.
శుభజాలహలాకృష్టం రసాసిక్తమ్ అహర్నిశమ్ । ప్రవహచ్ఛ్వసనాకుల్యం క్షేత్రమ్ అస్య మనో విదుః
శుభ సంకల్పాల దున్నెతో దున్నబడుతూ, రసంతో రాత్రింబవళ్ళు తడిపించబడుతూ, నిరంతర శ్వాస వాయువులతో కలకలం అయ్యే మనస్సే ఈ వృక్షానికి భూమిగా చెప్పబడింది.
సమాధిబీజం సంసారనిర్వేదḫ పతతి స్వయమ్ । చిత్తభూమౌ వివిక్తాయాం వివేకిజనకాననే
ఈ లోక జీవితం మీద విసుగు అనేది సమాధి యొక్క విత్తనంగా, మనసు అనే నేలపై, వివేకాన్ని పుట్టించే ఒంటరి అరణ్యంలో, తానే తాను పడిపోతుంది.
స్వచిత్తభూమౌ పతితం ధ్యానబీజం మహాధియా । సేకైర్ అమీభిర్ యత్నేన సంసేక్తవ్యమ్ అఖిన్దతా
మహత్తరమైన బుద్ధి వల్ల మనసు నేలపై పడిన ధ్యానం విత్తనాన్ని, ఈ ప్రయత్నాల ప్రవాహాలతో జాగ్రత్తగా, ఎలాంటి అంతరాయం లేకుండా తడిపించాలి.
శుద్ధైస్ స్నిగ్ధైḫ పవిత్రైశ్ చ మధురైర్ ఆత్మనేహితైః । సత్సఙ్గమనవక్షీరైర్ ఐన్దవైర్ అమృతైర్ ఇవ
శుద్ధమైనవి, మృదువైనవి, పవిత్రమైనవి, మధురమైనవి, మనకు మేలు చేసే నీటిలా, సత్సంగమనే అమృత పాలు పోసినట్టు, ఆ విత్తనాన్ని పోషించాలి.
అన్తశ్శైత్యప్రదైḫ పూర్ణైస్ స్వచ్ఛైర్ అమృతశీతలైః । విసృతైర్ మతికుల్యాసు శాస్త్రార్థవరవారిభిః
లోపల చల్లదనాన్ని ఇచ్చే, పరిపూర్ణమైన, స్వచ్ఛమైన, అమృత సీతలమైన ప్రవాహాలతో, శాస్త్రార్థాల పరమ జలాలను బుద్ధి కాలువల్లో పోసినట్టు తడిపించాలి.
స్వచిత్తభూమౌ పతితం పరిజ్ఞాయ మహాధియా । బీజం సంసారనిర్వేదో రక్ష్యం ధ్యానస్య యత్నతః
తన మనస్సులో పడి ఉన్న సంసార విరక్తి అనే విత్తనాన్ని గొప్ప జ్ఞానితో గుర్తించి, ఆ ధ్యాన విత్తనాన్ని ఎంతో జాగ్రత్తగా కాపాడాలి.
తపḫప్రాకారదానేన పరార్థఘటనోక్షితైః । తీర్థాయతనవిశ్రాన్తిధృతివిస్తారకల్పనైః
తపస్సు అనే గోడను నిర్మించడం ద్వారా, ఇతరుల కోసం చేసే పనుల జల్లు ద్వారా, తీర్థయాత్రలు చేసి విశ్రాంతి తీసుకోవడం, ధైర్యాన్ని పెంపొందించడం ద్వారా ఆ విత్తనాన్ని సంరక్షించాలి.
కర్తవ్యో ఽఙ్కురితస్యాస్య రక్షితా శిక్షితాశయః । సన్తోషనామా ప్రియయా నిత్యం ముదితయాన్వితః
ఆ విత్తనం మొలకెత్తిన తర్వాత, దానికి సంరక్షకుడిగా ఉండాలి; సంతోషం అనే ప్రియమైనదాన్ని ఎప్పుడూ తోడుగా ఉంచుతూ, ఆనందంతో మనసును శిక్షణ ఇవ్వాలి.
పశ్చాత్స్థితాశావిహగాన్ పరప్రణయపక్షిణః । అస్మాద్ ఆపతతẖ కామగర్వగృధ్రాన్ నివారయేత్
తరువాత మిగిలి ఉన్న ఆశ పక్షులను, ఇతరులపై మమకారపు పక్షులను, అలాగే ఆకాంక్ష, గర్వం అనే గద్దల్ని దూరంగా నెట్టివేయాలి.
మృదుభిస్ సత్క్రియాకూర్చైర్ వివేకార్కాతపైర్ ఇవ । ఔచిత్యాలోకదైర్ అస్మాన్ మార్జితవ్యం రజస్ తమః
మనలోని రజోగుణం, తమోగుణం అనే మలినతలు, మృదువైన మంచి పనులతో, వివేకమనే సూర్యకాంతితో, తగిన ప్రవర్తన అనే వెలుగుతో శుభ్రపరచాలి.
సమ్పదḫ ప్రమదాశ్ చైవ తరఙ్గా భోగభఙ్గురాః । పతన్త్య్ అశనయస్ తస్మిన్ దుష్కృతాభ్రసమీరితాః
సంపదలు, సుఖాలు తరంగాల్లా చంచలమైనవి; అవి పాపపు గాలులతో మేఘాల్లా ఎగిరిపోతూ, ఆకలిలో కరిగిపోతాయి.
ధైర్యౌదార్యదయామన్త్రైర్ జపస్నానతపోదమైః । వినివారయితవ్యాస్ తాḫ ప్రణవార్థత్రిశూలినా
అవి ధైర్యం, ఔదార్యం, దయ అనే మంత్రాలతో, జపం, స్నానం, తపస్సు, దమం వంటి సాధనలతో, ప్రణవార్థం, త్రిశూలం వంటి పవిత్రతతో నియంత్రించాలి.
ఇతి సంరక్షితాద్ అస్మాద్ ధ్యానబీజాత్ ప్రవర్తతే । ఆభిజాత్యోన్నతశ్ శ్రీమాన్ వివేకాఖ్యో నవాఙ్కురః
ఈ విధంగా కాపాడబడిన ధ్యానబీజం నుండి, ఉత్తమ వంశంలో పుట్టినది, ఐశ్వర్యంతో ప్రకాశించే వివేకం అనే కొత్త మొక్క మొలుస్తుంది.
తేన సా చిత్తభూర్ భాతి సప్రకాశాప్రకాశినీ । భవత్య్ ఆలోకరమ్యా చ ఖం యథాభినవేన్దునా
ఆ కారణంగా మనస్సు భూమి వెలుగుతో కూడి, కొంత భాగం వెలుగుతో, మరికొంత భాగం చీకటితో కనిపిస్తుంది. అది కొత్త చంద్రునితో ఆకాశం ఎలా అందంగా కనిపిస్తుందో, అలాగే వెలుగుతో మాధుర్యంగా మారుతుంది.
తస్మాద్ అఙ్కురతḫ పత్త్రే ఉభే వికసతస్ స్వయమ్ । ఏకం శాస్త్రాభిగమనం ద్వితీయం సాధుసఙ్గమః
ఆ మొక్క నుండి రెండు ఆకులు సహజంగా విప్పుకుంటాయి. ఒకటి శాస్త్రాలను చేరడం, మరొకటి సద్గుణుల సాంగత్యం.