యో ఽయమ్ అర్థం ప్రార్థయతే తదర్థం యతతే తథా । సో ఽవశ్యం తద్ అవాప్నోతి న చేచ్ ఛ్రాన్తో నివర్తతే
ఎవరైనా ఏదైనా లక్ష్యాన్ని కోరుకుని, దానికి తగినట్టుగా ప్రయత్నిస్తే, అలాంటి వ్యక్తి తప్పక ఆ లక్ష్యాన్ని సాధిస్తాడు. కానీ, మధ్యలో అలసిపోయి వదిలేస్తే మాత్రం, అది సాధ్యం కాదు.
సాధుసఙ్గమసచ్ఛాస్త్రపరో భవసి రామ చేత్ । తద్ దినైర్ ఏవ నో మాసైః ప్రాప్నోషి పరమం పదమ్
రామా, నువ్వు మంచి వాళ్లతో స్నేహం చేసి, సత్యమైన గ్రంథాలను ఆచరిస్తే, నెలలు కాదు, కొన్ని రోజుల్లోనే పరమ పదాన్ని పొందగలవు.
ఆత్మజ్ఞానప్రబోధాయ శాస్త్రం శాస్త్రవిదాం వర । కింనామ తత్ ప్రధానం స్యాద్ యస్మిఞ్ జ్ఞాతే న శోచ్యతే
శాస్త్రాలలో నిపుణుడవైనవాడా, ఆత్మజ్ఞానం కలిగించేందుకు ఏది ప్రధానమైన గ్రంథమో, దాన్ని తెలుసుకుంటే ఇక దుఃఖించాల్సిన అవసరం ఉండదా?
ఆత్మజ్ఞానప్రధానానామ్ ఇదమ్ ఏవ మహామతే । శాస్త్రాణాం పరమం శాస్త్రం మహారామాయణాభిధమ్
మహామతివంతుడా, ఆత్మజ్ఞానాన్ని ప్రధానంగా కోరుకునేవారికి, ఈ మహారామాయణమే శాస్త్రాలలో శ్రేష్ఠమైనది.
ఇతిహాసోత్తమాద్ అస్మాత్ పరో బోధః ప్రవర్తతే । సర్వేషామ్ ఇతిహాసానామ్ అయం సార ఉదాహృతః
ఈ గొప్ప కథ ద్వారా ఉన్నతమైన జ్ఞానం కలుగుతుంది. అన్ని పురాణాల సారాంశం ఇదే అని ప్రకటించబడింది.
శ్రుతే ఽస్మిన్ వాఙ్మయే యస్మాజ్ జీవన్ముక్తత్వమ్ అక్షతమ్ । ఉదేతి స్వయమ్ ఏవాత ఇదమ్ ఏవాతిపావనమ్
ఈ గ్రంథంలో జీవన్ముక్తి స్థితి పూర్తిగా వివరించబడింది కాబట్టి, ఇది అత్యంత పవిత్రమైనది, సహజంగా వెలువడింది.
స్థితమ్ ఏవాస్తమ్ ఆయాతి జగద్ దృశ్యం విచారణాత్ । యథా స్వప్నే పరిజ్ఞాతే స్వప్నార్థాద్ ఏవ భావనా
విచారణ వల్ల, కనిపించే జగత్తు స్థిరంగా ఉన్నట్టు అనిపించినా, అది అంతమవుతుంది. కలలోని వస్తువులు కల అని తెలిసిన వెంటనే ఎలా మాయమవుతాయో అలాగే.
యద్ ఇహాస్తి తద్ అన్యత్ర యన్ నేహాస్తి న తత్ క్వచిత్ । ఇమం సమస్తవిజ్ఞానశాస్త్రకోశం విదుర్ బుధాః
ఇక్కడ ఉన్నదేదైనా ఎక్కడైనా ఉంటుంది; ఇక్కడ లేనిదేదీ ఎక్కడా ఉండదు. ఈ సంగ్రహాన్ని సమస్త విజ్ఞానశాస్త్రాల నిధిగా జ్ఞానులు భావిస్తారు.
య ఇదం శృణుయాన్ నిత్యం తస్యోదారచమత్కృతేః । బాలస్యాపి పరం బోధం బుద్ధిర్ ఏతి న సంశయః
ఈ ఉపదేశాన్ని ఎవరైనా ప్రతిరోజూ వినితే, చిన్నపిల్లయినా సరే, అతనికి ఉన్నతమైన జ్ఞానం, అద్భుతమైన ఆశ్చర్యభావం కలుగుతాయి — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
యస్మై నేదం త్వ్ అభవ్యాయ రోచతే దుష్కృతోదయాత్ । విచారయతు యత్ కిఞ్చిత్ స శాస్త్రం జ్ఞానవాఙ్మయమ్
ఎవరైనా పూర్వజన్మలో చేసిన చెడు పనుల వల్ల మనస్సు సిద్ధంగా లేకపోతే, ఈ ఉపదేశం అతనికి నచ్చకపోతే, అతను తనకు ఇష్టమైన ఏ జ్ఞానగ్రంథమైనా చదవవచ్చు.
జీవన్ముక్తత్వమ్ అస్మింస్ తు శ్రుతే సమనుభూయతే । స్వయమ్ ఏవ యథా పీతే నీరోగత్వం వరౌషధే
ఈ గ్రంథాన్ని వినగానే జీవన్ముక్తి అనుభూతి ప్రత్యక్షంగా కలుగుతుంది; అది గొప్ప ఔషధాన్ని తాగిన తర్వాత ఆరోగ్యం అనుభవించడంలా ఉంటుంది.
శ్రూయమాణే హి శాస్త్రే ఽస్మిఞ్ శ్రోతా వేత్త్య్ ఏతద్ ఆత్మనా । యథావద్ ఇదమ్ అస్మాభిర్ న తూక్తం వరశాపవత్
ఈ గ్రంథాన్ని వినే వారు దీని సత్యాన్ని తామే అనుభవిస్తారు; మేము ఇది యాదృచ్ఛికంగా, శాపం లేదా వరంలా చెప్పలేదు.
శామ్యతి సంసృతిదుఃఖమ్ ఇదం తే స్వాత్మవిచారమహాకథయైవ । నో ధనదానతపశ్శ్రుతవేదైస్ తత్కథనోజ్ఝితయత్నశతేన
ఈ జన్మజాలంలో కలిగే బాధలు నీ స్వరూపాన్ని తెలుసుకునే గొప్ప విచారణ వల్లే తగ్గిపోతాయి. ధనం, దానం, తపస్సు, వేదపఠనం లేదా ఆత్మవిచారణ లేకుండా వందలాది ప్రయత్నాలు చేసినా ఈ బాధలు పోవు.
తచ్చిత్తాస్ తద్గతప్రాణా బోధయన్తః పరస్పరమ్ । కథయన్తశ్ చ తన్ నిత్యం తుష్యన్తి రమయన్తి యే
వారి మనస్సు అందులో లీనమై, ప్రాణం కూడా దానిలోనే నిలిచి, ఒకరిని ఒకరు బోధిస్తూ, ఎప్పుడూ ఆ విషయమే మాట్లాడుతూ, అలాంటి వారు ఆనందంగా, సంతోషంగా ఉంటారు.
తేషాం జ్ఞానైకనిష్ఠానామ్ ఆత్మజ్ఞానవిచారణాత్ । సా జీవన్ముక్తతోదేతి విదేహోన్ముక్తతైవ యా
జ్ఞానంలో మాత్రమే స్థిరంగా ఉండే వారికి, ఆత్మజ్ఞానాన్ని విచారించడం వల్ల, జీవంతుండే విముక్తి అనే స్థితి కలుగుతుంది. అదే శరీరం విడిచిన తర్వాత కలిగే విముక్తి కూడా.
బ్రహ్మన్ విదేహముక్తస్య జీవన్ముక్తస్య లక్షణమ్ । బ్రూహి యేన తథైవాహం యతే శాస్త్రదృశా ధియా
బ్రహ్మన్, జీవంతుండే విముక్తి, శరీరం విడిచిన తర్వాత కలిగే విముక్తి—ఈ రెండింటికి లక్షణాలు చెప్పు. నేను కూడా శాస్త్రాలు, బుద్ధి ద్వారా తెలుసుకుని ఆ దిశగా ప్రయత్నించేందుకు.
యథాస్థితమ్ ఇదం యస్య వ్యవహారవతో ఽపి చ । అస్తఙ్గతం స్థితం వ్యోమ స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఈ లోకం యావన్నీ పనుల్లో నిమగ్నుడై ఉన్నప్పటికీ, అతనికి అది కనబడకుండా, ఆకాశంలా శాశ్వతంగా ఉండిపోతే, అలాంటి వాడిని జీవన్ముక్తుడు అంటారు.
బోధైకనిష్ఠతాం యాతో జాగర్త్య్ ఏవ సుషుప్తవత్ । య ఆస్తే వ్యవహర్తైవ స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
బోధలో స్థిరతను పొందినవాడు, మేలుకున్నా నిద్రలో ఉన్నట్టు ఉండేవాడు, పనులు చేస్తూ కూడా నిశ్చలంగా ఉండేవాడు — వాడే జీవన్ముక్తుడు.
నోదేతి నాస్తమ్ ఆయాతి సుఖే దుఃఖే ముఖప్రభా । యథాప్రాప్తస్థితేర్ యస్య స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఆనందం వచ్చినా, దుఃఖం వచ్చినా, ముఖంలో వెలుగు పెరగకపోయినా, తగ్గకపోయినా, ఎలాంటి పరిస్థితిలోనైనా యథావిధిగా ఉండేవాడే జీవన్ముక్తుడు.
యో జాగర్తి సుషుప్తస్థో యస్య జాగ్రన్ న విద్యతే । యస్య నిర్వాసనో బోధస్ స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఎవడు నిద్రలో ఉన్నప్పటికీ మేలుకుని ఉంటాడో, ఎవడికి మేలుకోవడమే తెలియదో, ఎవడి బోధకు ఎలాంటి వాసనలు ఉండవో, వాడే జీవన్ముక్తుడు.
రాగద్వేషభయాదీనామ్ అనురూపం చరన్న్ అపి । యో ఽన్తర్ వ్యోమవద్ అత్యచ్ఛస్ స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఆకర్షణ, ద్వేషం, భయం వంటివాటికి అనుగుణంగా ప్రవర్తించినా, లోపల ఆకాశంలా నిర్మలంగా ఉండేవాడు జీవన్ముక్తుడు అని అంటారు.
యస్య నాహఙ్కృతో భావో బుద్ధిర్ యస్య న లిప్యతే । కుర్వతో ఽకుర్వతో వాపి స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఎవరికి 'నేను' అన్న భావన ఉండదో, ఎవరి బుద్ధి ఏ పనిలోనూ కలుషితమవదో, చేయడంలోనైనా, చేయకపోయినా, ఆవాడు జీవన్ముక్తుడు అని అంటారు.
యశ్ చోన్మేషనిమేషాభ్యాం విధేః ప్రలయసమ్భవౌ । పశ్యేత్ త్రిలోక్యాః ఖసమస్ స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఎవరైనా కనురెప్పలు తెరుచుకునే, మూసుకునే సమయంలోనే ఈ మూడు లోకాల్లో సృష్టి, లయములను ఆకాశంలా చూస్తాడో, ఆవాడు జీవన్ముక్తుడు అని అంటారు.
భోక్తైవ యో న భోక్తైవ శుద్ధబోధైకతాం గతః । బుద్ధస్ సుప్త ఇవాస్తే ఽన్తస్ స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఎవరైనా అనుభవించేవాడిలా కనిపించినా, నిజంగా అనుభవించని వాడై, శుద్ధమైన జ్ఞానంలో లీనమై, లోపల బుద్ధుడిలా, నిద్రలో ఉన్నవాడిలా ఉండేవాడు జీవన్ముక్తుడు అని అంటారు.
నిత్యం ద్రష్టైవ చాద్రష్టా జీవన్న్ ఏవ మృతోపమః । వ్యవహర్తైవ శైలాభస్ స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఎప్పుడూ చూసేవాడిగా ఉండి, అయినా చూడని వాడిలా, బ్రతికుండానే చనిపోయిన వాడిలా, లోకంలో వ్యవహరించేవాడైనా, కొండలా కదలకుండా ఉండేవాడు — వాడినే జీవన్ముక్తుడు అంటారు.
యస్మాన్ నోద్విజతే లోకో లోకాన్ నోద్విజతే చ యః । హర్షామర్షభయోన్ముక్తస్ స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఎవరిని చూసి లోకం వెనక్కి తగ్గదో, ఎవడు లోకాన్ని చూసి వెనక్కి తగ్గడో, ఆనందం, అసహ్యం రెండింటినీ వదిలివేశాడో — వాడినే జీవన్ముక్తుడు అంటారు.
శాన్తసంసారకలనః కలావాన్ అపి నిష్కలః । యస్ సచిత్తో ఽపి నిశ్చిత్తస్ స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఎవడికి ఈ లోక జీవన గణనలు నిశ్శబ్దంగా పోయాయో, భాగాలు ఉన్నా భాగాల్లేని వాడిలా, మనస్సు ఉన్నా మనస్సులేనివాడిలా ఉంటాడో — వాడినే జీవన్ముక్తుడు అంటారు.
యస్ సమస్తార్థజాతేషు వ్యవహార్య్ అపి శీతలః । పరార్థేష్వ్ ఇవ పూర్ణాత్మా స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఎవరైనా అన్ని పనుల్లో పాల్గొంటూ చల్లగా ఉంటాడో, తన అంతరాత్మను పరుల కోసం నిండుగా ఉంచుకున్నాడో — వాడినే జీవన్ముక్తుడు అంటారు.
జీవన్ముక్తపదం త్యక్త్వా దేహే కాలవశాత్ క్షతే । చిద్ యాత్య్ అదేహముక్తత్వం పవనో ఽస్పన్దతామ్ ఇవ
జీవన్ముక్తి స్థితిని వదిలి, శరీరం కాలబలంతో నశించినప్పుడు, ఆ చైతన్యం శరీరరహిత ముక్తిని పొందుతుంది. ఇది గాలి ఊపిరాడక నిశ్చలమయ్యేలా ఉంటుంది.
విదేహముక్తో నోదేతి నాస్తమ్ ఏతి న శామ్యతి । న సన్ నాసన్ న దూరస్థం న చాహం న చ వేతరత్
శరీరరహిత ముక్తుడు పుట్టడు, అస్తమించడు, శాంతించడు కూడా. అతడు ఉనికిలో లేడు, లేనిలో లేడు; దూరంగా లేడు, దగ్గరగా లేడు; 'నేను' కాదు, 'వేరెవడు' కూడా కాదు.