స్థాల్యుదఞ్చనకుమ్భాది యథా మృణ్మాత్రకం తథా । చిత్తమాత్రం జగద్ ఇదం క్షీణం తచ్ చ విచారణాత్
పాత్రలు, చెంబులు, గడపలు అన్నీ మట్టి మాత్రమే అయినట్లు, ఈ లోకమంతా మనసే. విచారంతో అది అంతా లయమవుతుంది.
ఆపత్సు సమ్పత్సు భవాభవేషు శాన్తైషణాహర్షవిషాదసంవిత్ । సామ్యాద్ అహమ్భావవిదా విముక్తో యథాస్థితం తిష్ఠ విలీయ వాస్స్వ
కష్టాల్లోనైనా, సుఖాల్లోనైనా, జనన మరణాల్లోనైనా, ఆశ, ఆనందం, దుఃఖం అన్నిటినీ సమంగా చూసే మనసుతో, 'నేను' అనే భావన లేకుండా విముక్తుడై, నీవు ఎలా ఉన్నావో అలా ఉండిపో, లేక పరమాత్మలో లయమవు.
యథాస్థితం వస్త్వ్ అవగమ్య సమ్యక్ స్థితో ఽసి చేద్ వా స్వకులామ్బరేన్దో । తద్ ధర్షశోకైషణదూషణాది విముచ్య వాశ్రిత్య యథేచ్ఛమ్ ఆస్స్వ
వస్తువుల స్వరూపాన్ని పూర్తిగా గ్రహించి, ఆ జ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉండగలిగితే, లేదా నీ వంశం, వస్త్రం, చంద్రుడు లాంటివాటిలో విశ్రాంతి పొందగలిగితే, అహంకారం, దుఃఖం, ఆశ వంటి మలినతల నుంచి విముక్తుడై, వాటిని ఆధారంగా తీసుకుని, నీవు కోరినట్లు జీవించు.
బీజాఙ్కురాణాం పురుషకర్మణాం జన్మకారిణామ్ । దైవశబ్దార్థయుక్తానాం తత్త్వం వద విభో పునః
ఓ మహోన్నతుడా, విత్తనాలు, మొక్కలు, మనుషుల క్రియలు, జననానికి కారణమైనవి, 'దైవం' అనే పదానికి సంబంధించిన అర్థంతో కూడిన వాటి నిజ స్వరూపాన్ని మళ్లీ వివరించు.
దైవకర్మాదిపర్యాయం ఘటాదిఘటనావధి । సంవిత్స్పన్దనమ్ ఏవేదం లోకే పురుషతాం గతమ్
'దైవం', క్రియలు, వాటి ప్రత్యామ్నాయాలు, గడపలు వంటి వస్తువుల తయారీ వరకు అన్నీ, ఈ లోకంలో వ్యక్తిత్వాన్ని పొందిన చైతన్యపు కదలిక మాత్రమే.
సంవిత్స్పన్దాద్ ఋతే పుంస్త్వం కర్మ వా కీదృశం భవేత్ । ఘటావటపటాద్యాత్మ హ్య్ ఏతేనైవ జగత్ కృతమ్
చైతన్యపు కదలిక లేకుండా, వ్యక్తిత్వం లేదా ఏవైనా క్రియలు ఎలా ఉనికిలోకి వస్తాయో? గడపలు, మట్టికట్టలు, వస్త్రాలు తమ స్వభావం వల్ల ఏర్పడినట్లే, ఈ లోకమంతా ఇదే కారణంగా ఏర్పడింది.
ప్రవర్తతే జగల్లక్ష్మీస్ సంవిత్స్పన్దాత్ సవాసనాత్ । నివర్తతే హి సంసారస్ సంవిత్స్పన్దాద్ అవాసనాత్
ఈ లోకంలోని ఐశ్వర్యం అనేది చైతన్యపు కదలికతో, మనసులో దాగి ఉన్న వాసనలతో కలసి పుట్టుకొస్తుంది. అదే చైతన్యపు కదలిక వాసనలు లేకుండా ఉన్నప్పుడు, జనన మరణాల చక్రం ఆగిపోతుంది.
అవాసనం హి సంవిత్తేస్ స్పన్దమ్ అస్పన్దనం విదుః । స స్పన్దో ఽప్య్ అప్సు న స్పన్దో యేనావర్తాది నోహ్యతే
చైతన్యంలో వాసనలు లేకపోవడం అంటే కదలిక లేకపోవడమే అని తెలుసుకో. నీటిలో కదలిక కనిపించకపోతే, అది నిజంగా కదలిక కాదు.
మనాగ్ అపి న భేదో ఽస్తి సంవిత్స్పన్దమయాత్మనోః । కల్పనాంశాద్ ఋతే రామ సృష్టౌ పురుషకర్మణోః
రామా! సృష్టిలో కల్పన వల్ల, మనుషుల చర్యల వల్ల తప్ప, చైతన్యపు కదలికతో ఉన్న ఆత్మకు, నిజమైన ఆత్మకు ఎలాంటి తేడా లేదు.
జలవీచ్యోర్ యథా ద్విత్వం సఙ్కల్పోత్థం న వాస్తవమ్ । తథేహ చిత్పరిస్పన్దరూపయోర్ జన్తుకర్మణోః
నీటికి, దాని అలలకు మధ్య తేడా కల్పన వల్ల మాత్రమే కనిపిస్తుంది, అది వాస్తవం కాదు. అలాగే, చైతన్యపు కదలిక రూపాలు, జీవుల చర్యల మధ్య తేడా కూడా కల్పన వల్లే.
కర్మైవ పురుషో రామ పురుషస్యైవ కర్మతా । ఏతే హ్య్ అభిన్నే విద్ధి త్వం యథా తుహినశీతతే
రామా, మనిషి అనేది కర్మే. మనిషి అంటే కర్మ తప్ప మరొకటి కాదు. ఇవి వేర్వేరు కావు అని తెలుసుకో. మంచు, చలిని వేరుగా చెప్పలేము కదా, అదేవిధంగా ఇవి కూడా వేరుగా లేవు.
హిమం యత్ తద్ యథా శైత్యం యచ్ ఛైత్యం తద్ యథా హిమమ్ । యత్ కర్మాసౌ తథా జన్తుర్ యో జన్తుẖ కర్మ తత్ తథా
మంచు అంటే చలి, చలి అంటే మంచు ఎలా వేరుగా ఉండవు, అలాగే జీవి అంటే కర్మ, కర్మ అంటే జీవి వేరుగా ఉండవు.
సంవిత్స్పన్దరసస్యైతే దైవకర్మనరాదయః । పర్యాయశబ్దా న పునḫ పృథక్ కర్మాదయస్ స్థితాః
దైవం, కర్మ, మనిషి అన్నీ కూడా చైతన్యపు కదలికకు మారుపేర్లే. ఇవి వేరువేరు పదాలుగా ఉన్నా, వాస్తవానికి వేరు కావు.
స్పన్దాత్ సంవిజ్ జగద్బీజమ్ అస్పన్దాద్ యాత్య్ అబీజతామ్ । అఙ్కురశ్ చ తద్ ఏవాన్తస్స్థితత్వాద్ అఙ్కురశ్రియః
చైతన్యపు కదలిక వల్లే జగత్తు పుట్టే విత్తనం ఏర్పడుతుంది. ఆ కదలిక లేకపోతే విత్తనం ఉండదు. మొక్కలో ఉన్న మహిమ అంతా ఆ విత్తనంలోనే ఉంటుంది.
చిత్త్వం చ క్వచిద్ అస్పన్దం క్వచిత్ స్పన్ది స్వభావతః । అనన్తమ్ ఏకార్ణవవద్ అదిక్కాలక్రమం స్థితమ్
మనస్సు కొన్ని సార్లు నిశ్చలంగా ఉంటుంది, కొన్ని సార్లు స్వభావప్రకారం చలించిపోతుంది. అది అనంతమైనది, ఒకే సముద్రంలా, దిక్కులు, కాలం, క్రమం అన్నీ దాటి స్థిరంగా ఉంటుంది.
సంవిత్స్పన్దో వాసనావాన్ ఇహ బీజమ్ అకారణమ్ । భూత్వా కారణతామ్ ఏతి దేహాదేర్ అఙ్కురావలేః
ఈ లోకంలో చైతన్యపు చలనం, వాసనలతో కూడినది, కారణం లేని విత్తనంలా ఉంటుంది. అది కారణంగా మారి, శరీరం మొదలైన వాటి మొగ్గల శ్రేణిని ఉత్పత్తి చేస్తుంది.
తృణవల్లీలతాగుల్మబీజాఙ్కురగతేర్ అపి । బీజం సంవిత్స్పన్ద ఏవ తస్య బీజం న విద్యతే
పుల్ల, లత, పొదల విత్తనం-మొగ్గల పెరుగుదలలో కూడా, విత్తనం అనేది చైతన్యపు చలనమే; దానికి వేరే విత్తనం లేదు.
న బీజాఙ్కురయోర్ భేదో విద్యతే ఽగ్న్యౌష్ణ్యయోర్ ఇవ । బీజమ్ ఏవాఙ్కురం విద్ధి విద్ధి కర్మైవ మానవమ్
విత్తనం, మొగ్గ రెండింటికీ తేడా లేదు, అగ్ని, వేడి లాంటివే. విత్తనమే మొగ్గ అని తెలుసుకో, అలాగే క్రియే మనిషి అని తెలుసుకో.
సంవిత్ స్ఫురన్తీ భూకోశే కరోతి స్థావరాఙ్కురమ్ । స్థూలాన్ సూక్ష్మాన్ మృదూన్ క్రూరాన్ పయో బుద్బుదకాన్ ఇవ
ఈ భూమి పొరలో ప్రకాశించే చైతన్యం, నీటిలో బుడబుడలు పుట్టినట్లే, స్థిరమైన మొక్కలను — పెద్దవైనా, చిన్నవైనా, మృదువైనా, కఠినమైనవైనా — ఉత్పత్తి చేస్తుంది.
విదా వినా ధరాకోశాద్ అత్యన్తపరిపేలవాత్ । అఙ్కురాన్ వజ్రసారాంశ్ చ క ఉల్లాసయితుం క్షమః
ఈ భూమి పొర లేకుండా, అది ఎంత సున్నితమైనదైనా, ఎవరు ఆ మొక్కలను — మృదువైనవైనా, వజ్రంలా గట్టి అయినవైనా — పెరిగేలా చేయగలరు?
ప్రాణివీర్యరసాన్తస్స్థా సంవిజ్ జఙ్గమమ్ ఆతతమ్ । తనోతి లతికాన్తస్స్థో రసḫ పుష్పఫలం యథా
ప్రాణుల శక్తి రసంలో ఉన్న చైతన్యం, ఆ ప్రాణిని కదిలించేలా చేస్తుంది; అది తాడులోని రసం పుష్పాలు, ఫలాలు పుట్టించడంలా ఉంటుంది.
యది సర్వగతా సంవిద్ భవేన్ నాతిబలీయసీ । తత్ క ఉల్లాసనే శక్తస్ స్యాద్ ఏవాసురభూభృతామ్
ఈ చైతన్యం అంతటా వ్యాపించి, బలంగా లేకపోతే, కనీసం చెట్లు, కొండలు కూడా కదిలేలా చేయగలవారు ఎవరు?
జఙ్గమానాం స్థావరాణామ్ ఏతద్ ఆద్యం హి బీజకమ్ । సంవిద్విస్ఫురణామాత్రమ్ అస్య బీజం న విద్యతే
జీవజంతువులకు, స్థావరజంతువులకు ఇదే మొదటి విత్తనం. ఈ సృష్టికి చైతన్యపు తళతళింపు తప్ప వేరే విత్తనం లేదు.
బీజాఙ్కురవికల్పానాం క్రియాపురుషకర్మణామ్ । ఊర్మివీచితరఙ్గానాం నామ్ని భేదో న వస్తుని
విత్తనం, మొక్క, క్రియ, కర్త, అలలు, చిన్న తరంగాలు, పెద్ద తరంగాలు — వీటికి పేరులో మాత్రమే తేడా ఉంటుంది, నిజంగా అంతా ఒకటే.
ద్విత్వం నృకర్మణోర్ యస్య బీజాఙ్కురధియాత్తయోః । విపశ్చిత్పశవే తస్మై మహతే ఽస్తు సదా నమః
విత్తనం, మొక్క, క్రియ, కర్త అనే ద్వంద్వాలను కేవలం భావాలుగానే చూసే ఆ మహాత్మునికి, జ్ఞానులు, సాధారణులు అందరూ ఎప్పుడూ నమస్కరిస్తారు.
సంవిత్తేర్ జన్మబీజస్య యో ఽన్తస్స్థో వాసనారసః । స కరోత్య్ అఙ్కురోల్లాసం తమ్ అసఙ్గాగ్నినా దహ
చైతన్య జననానికి విత్తనమైన అంతరంగ వాసనారసం మొక్కను పుట్టించేది. దాన్ని అసక్తి అనే అగ్నితో కాల్చి వేయాలి.
కుర్వతో ఽకుర్వతశ్ చైవ మనసా యద్ అమజ్జనమ్ । శుభాశుభేషు కార్యేషు తద్ అసఙ్గం విదుర్ బుధాః
ఏ పని చేస్తున్నా లేదా చేయకపోయినా, మంచిదైనా చెడిదైనా మనసు వాటిలో మునిగిపోకుండా ఉండటం, అదే అసక్తి అని జ్ఞానులు చెబుతారు.
అథ వా వాసనోత్సాద ఏవాసఙ్గ ఇతి స్మృతః । యయా కయాచిద్ యుక్త్యాన్తస్ సమ్పాదయ తమ్ ఏవ హి
లేదా, మనసులో దాగి ఉన్న వాసనలను పూర్తిగా తొలగించడమే అసక్తి అని అంటారు. ఏ విధానమైనా సరే, వాటిని పోగొట్టడానికి ప్రయత్నించు.
యయైవ వా వేత్సి తయా యుక్త్యా పురుషయత్నతః । వాసనాం కురు నిర్మూలామ్ ఏతద్ ఏవ పరం శివమ్
నీవు తెలిసిన ఏ మార్గం అయినా ఉపయోగించి, నీ స్వంత శ్రమతో ఆ వాసనలను పూర్తిగా మూలంతో తీసివేయు; ఇదే పరమమైన మంగళం.
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన యథా జానాసి వా తథా । నివారయాహమ్భావాంశమ్ ఏషో ఽసౌ వాసనాక్షయః
నీ శక్తితో, నీవు ఎలా తెలుసుకున్నావో అలా ప్రయత్నించి, 'నేను' అనే భావాన్ని తొలగించు; ఇదే వాసనల నాశనం.