రూపాలోకమనస్కారై రన్ధ్రైర్ బహిర్ ఇవ స్థితామ్ । సృష్టిం పశ్యతి జీవో ఽన్తస్ సరసీమ్ ఇవ పర్వతః
రూపాన్ని, దృష్టిని, మనస్సును ఆధారంగా చేసుకుని, మనం బయట ఉన్నదిగా సృష్టిని చూస్తాం. ఇది ఎలా అంటే, ఒక కొండ తనలోనే ఉన్న సరస్సును బయట ఉన్నట్టు చూస్తుందిలా, జీవుడు కూడా అంతర్గతంగా ఉన్న సృష్టిని బయట ఉన్నట్టు అనుభవిస్తాడు.
జీవో జగత్తయాత్మానం పశ్యత్య్ అయమ్ అకారణమ్ । హేమేవ కటకాదిత్వం తద్ అపశ్యన్ న పశ్యతి
ఈ జీవుడు, అసలు కారణం లేకుండానే, తనను తానే ఈ జగత్తుగా భావిస్తాడు. ఇది ఎలా అంటే, బంగారం తనను తానే గుర్తించక, తాను కడుక లేదా వేరే ఆభరణమని అనుకునేలా.
జీవన్తో ఽపి న జీవన్తి మ్రియన్తే న మృతా అపి । సన్తో ఽపి న చ సన్తీవ పరావరవిదశ్ శుభాః
బ్రహ్మ జ్ఞానాన్ని పొందిన వారు, బ్రతికినా నిజంగా బ్రతికినట్టు ఉండరు; చనిపోయినా నిజంగా చనిపోయినట్టు ఉండరు; ఉన్నా కూడా లేనట్టు కనిపిస్తారు. ఇలాంటి వారు పరమార్థాన్ని, లౌకికాన్ని తెలిసిన పవిత్రులు.
ప్రబుద్ధస్ సర్వకర్మాణి కుర్వన్న్ అపి న పశ్యతి । గృహకర్మాణి గేహస్థో గోష్ఠభాణ్డమనా ఇవ
పూర్తిగా జ్ఞానం పొందినవాడు, అన్ని పనులు చేస్తూ ఉన్నా, తాను చేసేవాడినని భావించడు. ఇది ఎలా అంటే, ఇంటి పనులు చేస్తూ ఉన్న గృహస్థుడు, మనసు మాత్రం పశువుల దగ్గర, వాటి వస్తువుల దగ్గర ఉన్నట్టు.
విరాడ్ హృది యథా చన్ద్రḫ ప్రతిదేహం తథా స్థితః । జీవో హిమకణాకారస్ స్థూలే స్థూలో లఘౌ లఘుః
ఎలా పరిపూర్ణ చంద్రుడు ప్రతీ హృదయంలో కనిపిస్తాడో, అలా విశ్వరూపుడు ప్రతిదానిలో ఉంటాడు. జీవుడు మంచుతినుపు బిందువులా, స్థూలమైనదానిలో స్థూలంగా, సూక్ష్మమైనదానిలో సూక్ష్మంగా ఉంటాడు.
అహమాత్మా త్రికోణత్వమ్ ఉపగచ్ఛతి కల్పనాత్ । అసద్ ఏవ సదాభాసం మన్యతే చేతనాద్ వపుః
ఆత్మ కల్పన వల్ల త్రికోణ రూపాన్ని ధరిస్తుంది. చైతన్యం అసత్యాన్ని సత్యంగా భావించి, ఉన్నట్టుగా కనిపించే శరీరాన్ని స్వీకరిస్తుంది.
కర్మకోశే త్రికోణే తు శుక్రసారో ఽవతిష్ఠతే । దేహే జీవో ఽహమ్ ఇత్య్ ఆత్మా స్వామోదẖ కుసుమే యథా
కర్మల నిల్వ అయిన త్రికోణంలో ప్రాణశక్తి నిలిచి ఉంటుంది. శరీరంలో 'నేనేను' అనే భావంతో జీవాత్మ, పువ్వులో పరిమళంలా నిండిపోతుంది.
అహమ్ ఇత్య్ ఏవ శుక్రస్థా సంవిద్ ఆపాదమస్తకమ్ । విసరత్య్ అఖిలే జ్యోత్స్నా యథా బ్రహ్మాణ్డమణ్డపే
ప్రాణశక్తిలో స్థిరమైన 'నేనేను' అనే జ్ఞానం తల నుండి పాదాల వరకు వ్యాపించి, విశ్వంలో చంద్రకాంతి ఎలా వ్యాపిస్తుందో అలా అన్నింటినీ కమ్మేస్తుంది.
అక్షరన్ధ్రప్రణాలేన వివృతం వేదనోదకమ్ । వ్యాప్నోతి త్రిజగద్ ధూమో వియన్ మేఘతయా యథా
సూక్ష్మ నాడి ద్వారా అనుభూతి జలము ఒకసారి తెరచినపుడు, ఆ నీరు మేఘంలా ఆకాశంలో వ్యాపించునట్లు, మూడు లోకాల్లోను వ్యాపిస్తుంది.
దేహే యద్య్ అప్య్ అశేషే ఽస్మిన్ బహిర్ అన్తశ్ చ వేదనమ్ । విద్యతే తత్ తథాప్య్ అత్ర శుక్రే ఽస్తి ఘనవాసనమ్
ఈ శరీరమంతటా, లోపల బయట అన్నిచోట్లా అనుభూతి ఉన్నా, ఇక్కడ శుక్రంలో అది ఘనంగా నిలిచి ఉంటుంది.
జీవస్ సఙ్కల్పమాత్రాత్మా యత్సఙ్కల్పో ఽవతిష్ఠతే । హృది భూత్వా స ఏవాశు బహిḫ ప్రసరతి స్ఫుటమ్
జీవుడు సంకల్ప స్వరూపుడే. ఏ సంకల్పం మనసులో ఉంచుకుంటాడో, అది హృదయంలో స్థిరమై, వెంటనే బయటకి స్పష్టంగా వ్యాపిస్తుంది.
యథాస్థితాస్యాం నిశ్చిన్తాం వర్జయిత్వామ్బరోపమామ్ । న కయాచిద్ అపి స్థిత్యా శామ్యత్య్ అహమ్ ఇతి భ్రమః
యథాస్థితిగా, ఆకాశంలా, ఆందోళన లేకుండా ఉండే వాడిని తప్ప, 'ఈ స్థితిలో నేను శాంతిగా ఉన్నాను' అనేది భ్రమ మాత్రమే.
చిన్తా తు చిన్త్యమానాపి భావనీయామ్బరోపమా । అహమ్భావోపశమనే శమనేన క్రమేణ తే
ఆందోళనను ఎంతగా ఆలోచించినా, అది ఊహించుకున్న ఆకాశంలాంటిదే. నీవు 'నేను' అనే భావాన్ని క్రమంగా తగ్గిస్తే, ఆ ఆందోళన కూడా నీవులో నెమ్మదిగా శాంతమవుతుంది.
తజ్జ్ఞా వ్యవహరన్తీహ భావ్యభావనవర్జితమ్ । అరూపాలోకమననం మౌనదారునరా ఇవ
ఆ సత్యాన్ని తెలిసినవాడు ఇక్కడ వ్యవహరిస్తూ, ఊహా-అనూహలకు అతీతుడవుతాడు. అతని ధ్యానం రూపరహితం, మౌనంగా ఉండే కలపవంటివారు ఎలా ఉంటారో అలానే ఉంటుంది.
అకిఞ్చిద్భావనో యస్ స్యాత్ స ముక్త ఇతి కథ్యతే । జీవన్న్ ఆకాశవిశదో బద్ధస్ త్వ్ అన్య ఇవ స్ఫుటమ్
ఎవరికి మనస్సు ఏదీ అనుభవించకుండా ఖాళీగా ఉంటుందో, వాడిని విముక్తుడు అంటారు. అతడు బ్రతికుండగానే ఆకాశంలా నిర్మలంగా ఉంటాడు; మరొకడు మాత్రం స్పష్టంగా బంధించబడి ఉంటాడు.
అహమ్ ఇత్య్ ఏవ శుక్రస్థా సంవిద్ ఆపాదమస్తకమ్ । విసరత్య్ అఖిలే దేహే బ్రహ్మాణ్డే ఽర్కప్రభా యథా
శుక్రంలో ఉన్న 'నేను' అనే చైతన్యం తల నుండి పాదాల వరకు మొత్తం శరీరంలో వ్యాపిస్తుంది. అది సూర్యుడి కాంతి బ్రహ్మాండమంతా వ్యాపించినట్టు విస్తరిస్తుంది.
దృఙ్ నేత్రం స్వదనం జిహ్వా శ్రుతిశ్ శ్రోత్రం భవత్య్ అసౌ । ఇత్యాద్యా వాసనాḫ పఞ్చ బద్ధ్వా తాసు నిమజ్జతి
దృష్టి అనగా కళ్ళు, రుచి అనగా నాలుక, శ్రవణం అనగా చెవులు అని మొదలైన ఐదు వాసనలతో మనసు బంధించుకుని వాటిలో మునిగిపోతుంది.
విద్భావో ఽక్షతయోదేతి మనో భూత్వైకదేశతః । సర్వగో ఽపి రసో భూమౌ యథాఙ్కురతయా మధౌ
అన్ని చోట్ల వ్యాపించి ఉన్నా, రుచి భూమిలో మధురంగా మొగ్గగా కనిపించ듯, మనస్సు కూడా ఒక భాగంలో వ్యక్తిత్వంగా ఉద్భవిస్తుంది.
యో భావయతి భావేషు నేహ రూఢేష్వ్ అభావతామ్ । తస్యాయత్నవతో దుẖఖమ్ అనన్తం నోపశామ్యతి
విషయాలను మనస్సులో ఊహించుకుంటూ, వాటిని నిజంగా అనుభవించని వానికి, ఎలాంటి ప్రయత్నం లేకుండానే అంతులేని బాధలు కలగవు.
యేన కేనచిద్ ఆచ్ఛన్నో యేన కేనచిద్ ఆశితః । యత్ర క్వచన శాయీ జ్ఞస్ సమ్రాడ్ ఇవ విరాజతే
ఏదైనా దాచినా, ఏదైనా ఆధారంగా ఉన్నా, ఎక్కడైనా పడుకున్నా, ఆ జ్ఞాని రాజులా ప్రకాశిస్తాడు.
వాసనాభిర్ ఉపేతో ఽపి సమగ్రాభిర్ అవాసనః । అన్తశ్శూన్యో ఽప్య్ అశూన్యాత్మా ఖమ్ ఇవ శ్వసనాన్వితః
అన్ని వాసనలతో కూడి ఉన్నా, వాస్తవంగా వాసనలు లేనట్టే ఉంటాడు. లోపల ఖాళీగా కనిపించినా, అతని ఆత్మ అసలు ఖాళీ కాదు — అది గాలితో కూడిన ఆకాశంలా ఉంటుంది.
ఆసనే శయనే యానే స్థితో యత్నేన బోధ్యతే । నిద్రాలుర్ ఇవ నిర్వాణమనోమనననిర్వృతః
ఆయన కూర్చుని ఉన్నా, పడుకుని ఉన్నా, ప్రయాణంలో ఉన్నా, ఎంతో శ్రమతో మేల్కొంటాడు. నిద్రలో ఉన్నవాడిలా, ముక్తిలో లీనమై, మనస్సు, ఆలోచనలు దాటి, ప్రశాంతంగా ఉంటాడు.
సంవిన్మాత్రం హి పురుషస్ సర్వగో ఽపి స తిష్ఠతి । స్ఫుటం సారే శరీరస్య యథా గన్ధో ఽబ్జకోటరే
మనిషి కేవలం చైతన్యమే. అతడు అన్నిచోట్ల ఉన్నా, తన శరీరంలోని అసలైన తత్వంలో స్పష్టంగా నిలిచి ఉంటాడు. అది కమలపు మధ్యలోని సువాసనలా ఉంటుంది.
సంవిన్మాత్రం విదుర్ జన్తుం తస్య ప్రసరణం జగత్ । ఆత్మనిష్ఠత్వమ్ అజగత్ పరమేత్య్ ఉపదేశభూః
ప్రాణిని కేవలం చైతన్యంగా తెలుసుకుంటారు. ఈ లోకం దాని విస్తరణ మాత్రమే. ఆత్మలో నిలిచి, లోకబంధనాల నుంచి విముక్తి పొందడం అత్యున్నతమైనదిగా బోధించబడింది.
నీరసో భవ భావేషు సర్వేషు విభవాదిషు । పాషాణం హృదయం కృత్వా తథా భవసి భూతయే
ఏదైనా వస్తువుల పట్లా, ఐశ్వర్యాల పట్లా, నీవు అసక్తిగా ఉండాలి. నీ మనసు రాయి లాంటిదిగా మార్చుకో. అలా చేస్తే నీవు నిజమైన జీవనానికి అర్హుడవుతావు.
సాధో హృదయసౌషిర్యమ్ అసౌషిర్యమ్ ఇవాస్తు తే । అవిద్వద్వపుషో ఽవిత్త్వాద్ ఉపలస్యేవ రాఘవ
ఓ రాఘవా, నీ మనసు లో మృదుత్వం లేకుండా, రాయి లాంటి కఠినతతో ఉండాలి. అజ్ఞానుల శరీరం ఎలా భావన లేకుండా ఉంటుందో, అలా నీవు కూడా నిర్లిప్తంగా ఉండాలి.
తజ్జ్ఞాజ్ఞయోర్ అశేషేషు భావాభావేషు కర్మసు । ఋతే నిర్వాసనత్వాత్ తు న విశేషో ఽస్తి కశ్చన
జ్ఞానుడు, అజ్ఞానుడు ఇద్దరిలోనూ, ఏ స్థితిలో అయినా, ఏ కార్యములో అయినా, వాసనల లేనితనం తప్పితే, మరే తేడా ఉండదు.
సత్తైవైషా విదో యత్ సా భవత్య్ ఉన్మిషితా జగత్ । పరం తత్త్వం నిమిషితా దృగ్ ఇవానామకం తతమ్
ఈ జీవనమే, జ్ఞానులకు మేలుకొన్నపుడు ప్రపంచంగా కనిపిస్తుంది. అది మేలుకోకపోతే, దృష్టి లాంటి పేరు లేని పరమసత్యంగా అన్నిచోట్లా వ్యాపించి ఉంటుంది.
దృశ్యం వినశ్యత్య్ అఖిలం వినష్టం జాయతే పునః । యన్ న నష్టం న చోత్పన్నం తత్ సత్ తద్ భవ తద్ భవాన్
మన కంటికి కనిపించే ప్రతిదీ నశించిపోతుంది, మళ్లీ నశించినదే పుటిపడుతుంది. కానీ నశించనిది, పుట్టనిది నిజమైనది. ఆ నిజమే నీ స్వరూపం, నీవు అదే అవు.
భావనా జ్ఞప్తినిర్మూలా భావితాపి న విద్యతే । సలిలం మృగతృష్ణేవ న దదాతి భవాఙ్కురమ్
మనసులో కలిగే భావన, కేవలం జ్ఞానం మీద ఆధారపడి ఉండే భావన, ఎంత ఆలోచించినా నిజంగా ఉండదు. అది మృగతృష్ణలో నీళ్ళు లేవని తెలిసినట్టు, జీవనానికి మొక్కను పుట్టించదు.