ఆత్మజ్ఞానమ్ అనాసాద్య జ్ఞానాన్తరలవేన యే । సన్తుష్టాẖ కష్టచేష్టేన తే స్మృతా జ్ఞానబన్ధవః
ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందక, ఇతర జ్ఞానాల్లో కొంత భాగాన్ని కష్టపడి సంపాదించి, దానితో సంతృప్తి చెందేవారు 'జ్ఞానబంధువులు'గా గుర్తించబడతారు.
జ్ఞానోదితజ్ఞేయవికాసశాన్త్యా వినా న సన్తుష్టధియేహ భావ్యమ్ । త్వం జ్ఞానబన్ధుత్వమ్ ఉపేత్య రామ రమస్వ మా భోగభవామయేషు
జ్ఞానంతో తెలిసే విషయాలు విస్తరించి, వాటి వల్ల కలిగే శాంతి లేకుండా, ఈ లోకంలో సంతృప్తిగా ఉండకూడదు. రామా! నీవు జ్ఞానబంధువు స్థితిని పొందినవాడివై, అందులో ఆనందించు; భోగాలతో కూడిన ఈ లోకానందాల్లో మునిగిపోకు.
ఆహారార్థం కర్మ కుర్యాద్ అనిన్ద్యం కుర్యాద్ ఆహారం ప్రాణసన్ధారణార్థమ్ । ప్రాణాస్ సన్ధార్యాస్ తత్త్వజిజ్ఞాసనార్థం తత్త్వం జిజ్ఞాస్యం యేన భూయో న దుẖఖమ్
మనిషి తినడానికి అవసరమైన పనులు చేయాలి. ఆహారం తీసుకోవడంలో తప్పు లేకుండా, జీవితం నిలబెట్టుకోవడానికి తినాలి. ప్రాణాలు నిలబెట్టుకోవడమూ నిజాన్ని తెలుసుకోవడానికే. నిజాన్ని తెలుసుకుంటే మళ్లీ బాధలు కలగవు.
జ్ఞానేన జ్ఞేయనిష్ఠత్వాద్ యో ఽచితం చితమ్ ఏవ వా । న భుఞ్జతే కర్మఫలం స జ్ఞానీత్య్ అభిధీయతే
ఎవరైనా జ్ఞానంతో తెలుసుకోవలసిన విషయాల్లో స్థిరంగా ఉంటే, అవి నేర్చుకున్నవైనా, సహజంగా వచ్చినవైనా, అలాంటి వారు చేసిన పనుల ఫలితాన్ని అనుభవించరు. అలాంటి వారిని జ్ఞాని అంటారు.
జ్ఞాత్వా సమ్యగ్ అనుష్ఠానం దృశ్యతే యస్య కర్మసు । నిర్వాసనాత్మకం జ్ఞస్య స జ్ఞానీత్య్ అభిధీయతే
ఎవరికి పనులు సరిగ్గా అర్థం చేసుకుని, ఎలాంటి వాసనలు లేకుండా జరుగుతాయో, అలాంటి వారిని జ్ఞాని అంటారు.
అన్తశ్శీతలతేహాసు ప్రాజ్ఞైర్ యస్యావలోక్యతే । అకృత్రిమైవ శాన్తస్య స జ్ఞానీత్య్ అభిధీయతే
ఎవరికి లోపల కోరికలు చల్లబడిపోయి, ఆ శాంతిని తెలివైనవారు గమనిస్తారో, ఆ శాంతి సహజంగా ఉంటే, అలాంటి వారిని జ్ఞాని అంటారు.
అపునర్జన్మనే యస్ స్యాద్ బోధస్ స జ్ఞానశబ్దభాక్ । వసనాశనదా శేషా వ్యవస్థా శిల్పజీవికా
పునర్జన్మం లేకుండా చేసే జ్ఞానమే నిజమైన జ్ఞానం. మిగతా అన్నీ — వాసనలను అనుసరించడం, తినడం, జీవన విధానాలు — ఇవన్నీ జీవించడానికి చేసే పనులే.
ప్రవాహాపతితే కార్యే కామసఙ్కల్పవర్జితః । తిష్ఠత్య్ ఆకాశహృదయో యస్ స పణ్డిత ఉచ్యతే
తన కార్యాలు కాల ప్రవాహంలో కలిసిపోతూ, కోరికలు లేకుండా, మనసు ఆకాశంలా విశాలంగా ఉన్నవాడే నిజంగా పండితుడు అనబడతాడు.
అకారణం ప్రవర్తన్తే ఇవ భావా అకారణాత్ । అవిద్యమానా అప్య్ ఏతే విద్యమానా ఇవ స్థితాః
ఈ లోకంలోని విషయాలు కారణం లేకుండానే ఉద్భవించినట్టు, జరుగుతున్నట్టు కనిపిస్తాయి. నిజంగా ఇవి లేనప్పటికీ ఉన్నట్టు అనిపిస్తాయి.
ఆవిర్భావతిరోభావైర్ భావాభావభవాభవైః । పశ్చాత్ కారణతాం యాన్తి మిథẖ కారణకర్మభిః
విషయాలు కనిపించడం, కనబడకపోవడం, ఉండడం, లేకపోవడం ద్వారా, తరువాత పరస్పరం కారణాలు కలిగి ఉన్నట్టు భావించబడతాయి.
అసతశ్ శశశృఙ్గాదేర్ మృగతృష్ణామ్భసో ఽథ వా । ఆలోకనాద్ అలభ్యస్య కీదృక్ స్యాద్ అథ కారణమ్
కుందేలు కొమ్ము లేదా మృగతృష్ణలో నీరు లాంటివి లేనివే. అలాంటివి కనిపించని వాటికీ కారణం ఏముంటుంది? అసలు కనిపించని దానికి ఎలాంటి కారణం ఉండగలదు?
అసతశ్ శశశృఙ్గాదేẖ కారణం మార్గయన్తి యే । వన్ధ్యాపుత్రస్య పౌత్రస్య స్కన్ధమ్ ఆసాదయన్తి తే
కుందేలు కొమ్ము లాంటి లేనివాటికి కారణం వెతికేవారు, వంధ్యకు మనవడు ఉంటే అతని భుజాన్ని పట్టుకోవాలని ప్రయత్నించేవారిలా అవుతారు.
అసత్యప్రతిభాసానామ్ ఏతద్ ఏవాశు కారణమ్ । యద్ అనాలోకనం నామ సమాలోకాక్షయక్షయమ్
లేనివి కనిపించడానికీ కారణం, నిజంగా చూడకపోవడమే. అంటే, మన దృష్టి శక్తి తగ్గిపోవడం వల్లే అవి కనిపిస్తాయి.
పరమాత్మాయతే జీవో ఽబుధ్యమానస్ త్వ్ అచేతనమ్ । చేతనం బుధ్యమానస్ తు జీవ ఏవావతిష్ఠతే
జీవుడు పరమాత్మలా కనిపిస్తాడు. కానీ అవగాహన లేకపోతే, అది జడంగా ఉంటుంది. అవగాహన కలిగి ఉంటే, అది జీవుడిగా నిలుస్తుంది.
పరమాత్మైవ జీవో ఽయం బుధ్యమానస్ త్వ్ అచేతనమ్ । ఆమ్ర ఏవ రసాపత్తేḫ ప్రయాతి సహకారతామ్
ఈ జీవుడు నిజంగా పరమాత్మనే. బుద్ధి చైతన్యం లేనిది. మామిడి పండులోని రసం తీసేస్తే అది నిమ్మకాయలా మారిపోవడాన్ని పోలి ఉంది.
చేతనం బుధ్యమానస్ తు జీవ ఏవావతిష్ఠతే । జీవో జీవతి జీర్ణేషు జాతిజన్మసు జర్జరః
బుద్ధి చైతన్యంగా ఉన్నప్పుడు, అక్కడ జీవుడే నిలిచి ఉంటాడు. శరీరాలు పాడైపోయినా, కొత్తగా పుట్టినా, ఎన్నిసార్లు పుట్టినా జీవుడు జీవిస్తూనే ఉంటాడు.
యే పరాం దృష్టిమ్ ఆయాతా దృశ్యశ్రీపారదర్శినః । న విద్యమానమ్ అప్య్ అస్తి తేషాం వేదనమ్ ఆతతమ్
ఎవరికి పరమ దృష్టి లభించిందో, వారు కనిపించే అందాన్ని దాటి చూస్తారు. వారికి లేనిది కూడా కనిపించదు.
యే పరాం దృష్టిమ్ ఆయాతా విద్ధి తేషామ్ అపామ్ ఇవ । అరూపాలోకమననం స్పన్దమ్ అస్పన్దనం సదా
పరమ దృష్టి పొందినవారి ధ్యానం నీటిలా రూపరహితం. వారు ఎప్పుడూ కదలిక, నిశ్చలత రెండింటినీ ఒకటిగా చూస్తారు.
యే పరాం దృష్టిమ్ ఆయాతా విద్ధి తేషామ్ అపామ్ ఇవ । స్పన్దమ్ అస్పన్దనం సర్వమ్ అవేదనవశాద్ ఇహ
పరమ దృష్టిని పొందినవారి అనుభవం నీళ్ల లాంటిది అని తెలుసుకో. ఇక్కడ వారికి కదలికైనా, నిశ్చలతైనా, అన్నీ అనుభూతి లేకపోవడం వల్లే జరుగుతాయి.
అరూపాలోకమననం వేష్టితోన్ముక్తదామవత్ । బుద్ధాẖ కర్మసు చేష్టన్తే వృక్షపత్త్రేష్వ్ ఇవానిలాః
వారి ధ్యానం రూపరహితంగా ఉంటుంది, చుట్టిన దారం విడిపోవడంలా. జ్ఞానులు లోకంలో వృక్షపత్రాల్లో గాలి కదలికలాగే, స్వేచ్ఛగా క్రియాశీలంగా ఉంటారు.
యే పరాం దృష్టిమ్ ఆయాతాస్ సంసృతేḫ పారదర్శినః । న తే కర్మ ప్రశంసన్తి కూపం నద్యాం పిబన్న్ ఇవ
పరమ దృష్టిని పొందినవారు, సంసారాన్ని తేటతెల్లంగా చూసేవారు, కర్మను పొగడరు. అది నదిలో నీళ్లు తాగేవాడు బావిని పొగడనట్లే.
యే బద్ధవాసనా మూఢాẖ కర్మ శంసన్తి తే ఽనఘ । శ్రుతిస్మృత్యుదితం తేన వినాధోఽధḫ పతన్తి తే
కోరికలకు బందీగా, మాయలో ఉన్నవారు మాత్రమే కర్మను పొగడతారు, ఓ పాపరహితా. శాస్త్రాలు చెప్పిన మార్గం లేకుండా వారు దిగజారిపోతారు.
ఇన్ద్రియాణి పతన్త్య్ అర్థం ధృష్టగృధ్రా ఇవామిషమ్ । తాని సంయమ్య మనసా యుక్త ఆసీత తత్పరః
ఇంద్రియాలు వాటి విషయాలవైపు, ధైర్యంగా, ఆశగా, గద్దలు మాంసాన్ని ఎలాగో అలా పరిగెడతాయి. వాటిని మనస్సుతో అదుపులో పెట్టుకొని, ఒకే లక్ష్యాన్ని మనసులో ఉంచుకొని స్థిరంగా ఉండాలి.
నాసన్నివేశం హేమాస్తి నాసర్గం బ్రహ్మ విద్యతే । కిం తు సర్గాదిశబ్దార్థముక్తం యుక్తమ్ అతశ్ శివమ్
అసత్తు అనే బంగారు స్థలం లేదు, ప్రకృతికి వేరుగా బ్రహ్మం కూడా లేదు. సృష్టి మొదలైన పదాలు యుక్తంగా, అవసరాన్ని బట్టి ఉపయోగించబడ్డాయి — ఇదే శుభమైన సత్యం.
ఏకాన్ధకారే సమ్పన్నే వ్యవహారో యుగక్షయే । నిర్విభాగో నిరాభాసో యథా బ్రహ్మఘనే తథా
యుగాంతంలో పూర్తిగా చీకటి వ్యాపించినప్పుడు, అన్ని కార్యాలు నిలిచిపోతాయి; అక్కడ ఏ విభాగమూ, రూపమూ ఉండవు — బ్రహ్మ ఘనతలో ఎలా ఉంటుందో అలా.
అభ్రోదరే ఽభ్రభాగానాం స్పన్దాస్పన్దమయీ యథా । స్వసంవిదాత్మికా సత్తా భూతానామ్ ఈశ్వరే తథా
మేఘం లోపల, మేఘపు భాగాలు కదలిక, నిశ్చలతలుగా ఉంటాయి. అలాగే, పరమేశ్వరునిలో భూతాల సత్తా స్వయంగా తెలిసిన స్వరూపంగా ఉంటుంది.
జలస్యాన్తర్ జలాంశానాం ద్వైతాద్వైతమయో యథా । స్వసంవిదాత్మా స్వస్పన్దస్ తథా బ్రహ్మణి భూతదృక్
నీటిలోని నీటి భాగాలు వేరు వేరు అయినట్టు, ఒక్కటే అయినట్టు కూడా ఉంటాయి. అలాగే పరబ్రహ్మలోని జీవుల జ్ఞానం, వారి స్వయంగా అనుభవించే చైతన్యమే.
యథామ్బరే ఽమ్బరాంశానాం ద్వైతాద్వైతైకతాత్మని । స్వసంవిదాత్మికా సత్తా భూతానామ్ ఈశ్వరే తథా
ఆకాశంలో భాగాలు వేరు అయినట్టు, ఒక్కటే అయినట్టు కూడా ఉంటాయి. అలాగే పరమేశ్వరునిలోని జీవుల ఉనికి కూడా స్వయంగా తెలిసే చైతన్యమే.
అనన్యావయవవ్యాప్తిర్ యథావయవిని స్థితా । అనన్యా సృష్టిర్ ఆభాతి తథానవయవే శివే
భాగాలు వేరు కాకుండా మొత్తం దేనిలో కలిసిపోతాయో, అలా భాగాల్లేని శివునిలో సృష్టి వేరుగా కాకుండా ఒక్కటిగా కనిపిస్తుంది.
జగతో ఽన్తర్ అహంరూపమ్ అహంరూపాన్తరే జగత్ । స్థితమ్ అన్యోఽన్యవలితం కదలీదలపీఠవత్
ప్రపంచంలో 'నేను' అనే భావం ఉంది, ఆ 'నేను' భావంలో ప్రపంచం ఉంది. ఇవి రెండూ ఒకదానిలో ఒకటి ప్రతిబింబించుకుంటూ, అరటి కాండంలో పొరలవంటి విధంగా నిలిచివున్నాయి.