విరాడ్జీవాచ్ చన్ద్రమసో జీవభూతాని దేహినామ్ । ప్రసరన్త్య్ అన్నజాతాని ప్రాలేయవిసరాత్మనా
విశ్వరూపుడైన పరమాత్మ నుంచి, చంద్రునిలా, శరీరధారులైన ప్రాణులు ఉద్భవిస్తారు. ఆ జీవులు అన్నం ద్వారా పుట్టి, మంచు తత్వాన్ని కలిగి, అన్ని వైపులా వ్యాపిస్తారు.
తాన్య్ ఏవ దేహిదేహేషు జీవా జీవన్తి జీవిషు । మనోభూతా విచేష్టన్తే కర్మ జన్మసు కారణమ్
అవి అదే జీవులు శరీరాలలో నివసిస్తూ, మనస్సు ద్వారా ప్రేరేపితమై, కర్మచేతనతో క్రియాశీలంగా ఉంటాయి. ఆ కర్మలే జననానికి కారణమవుతాయి.
ఏవం విరాట్ సహస్రాణి మహాకల్పశతాని చ । గతాన్య్ అథ భవిష్యన్తి నానాచారాణి సన్తి చ
ఇలా అనేక విశ్వరూపులు, వందలాది మహాకల్పాలు గతంలో గడిచిపోయాయి, భవిష్యత్తులో వస్తాయి, ఇంకా ఎన్నో విధాలుగా కొనసాగుతూనే ఉంటాయి.
సర్వతో ఽనుభవరూపయానయా సత్తయోత్తమపదాద్ అభిన్నయా । అన్తవర్జితమహాఙ్గసఙ్గయా తిష్ఠతీతి పురుషḫ పరం విరాట్
అందరి అనుభూతి రూపంగా, పరమ పదంతో ఏకత్వంగా, అంతులేని మహా అవయవాలతో, అంతం లేని స్వరూపంతో, పరమ విరాట్ సర్వత్రా నిలిచివుంటాడు.
సఙ్కల్పపురుషస్ త్వ్ ఏష యద్ యత్ కల్పయతి స్వయమ్ । తత్ తథా తాదృశం పఞ్చభూతాత్మ భవతీవ ఖమ్
ఈ కల్పనాశక్తి కలిగిన మనిషి, తాను ఏది ఊహించుకుంటాడో, అది అచ్చంగా అలానే, ఐదు భూతాల మిశ్రమంలా, ఆకాశంలా కనిపిస్తుంది.
సర్వం నామ జగజ్జాతం తత్సఙ్కల్పం విదుర్ బుధాః । తాదృగ్రూపం పఞ్చకాత్మవిషయోన్ముఖమ్ ఆగతమ్
ఈ ప్రపంచం అన్నీ, ఎన్నో పేర్లతో పిలవబడేవి, అవన్నీ ఆ కల్పన వల్లే ఉద్భవించాయని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు. అవి ఐదు భూతాల స్వభావంతో, అనుభవించడానికి సిద్ధంగా బయటకు వస్తాయి.
జగత్పదార్థసార్థస్య విరాట్ సర్వస్య కారణమ్ । కారణస్య సమాన్య్ ఏవ కార్యాణి చ భవన్త్య్ అతః
ఈ జగత్తులోని వస్తువులన్నింటికీ, జీవులన్నింటికీ మూలకారణం విరాట్ రూపమే. ఆ కారణం నుండి, దానికి తగిన ఫలితాలు కూడా ఉద్భవిస్తాయి.
యథైష స విరాడ్ ఏవం విరాట్ ప్రత్యేకమ్ ఆత్మని । స్వసంవిది ప్రసరతి బోధవాన్ న త్వ్ అబోధవాన్
యథావిధంగా ఈ విరాట్ ఉన్నదో, అలాగే ప్రతి ఒక్కరి లోపల, తన స్వంత జ్ఞానంలో, విరాట్ స్వరూపం వ్యాపిస్తుంది. జ్ఞానం ఉన్నవారికి అది స్పష్టంగా తెలుస్తుంది, కానీ అజ్ఞానం ఉన్నవారికి కాదు.
ఆసరీసృపమ్ ఆరుద్రమ్ ఏవమ్ అభ్యుత్థితో భ్రమః । అణావ్ అప్య్ అద్రివిస్తారో బీజకోశ ఇవ ద్రుమః
ఈ మాయ సర్పంలా భయంకరంగా ఉద్భవిస్తుంది. అది ఒక పరమాణువులోనూ పర్వతం లా విస్తరిస్తుంది, విత్తనపు పొట్టలోంచి చెట్టు పుట్టినట్లే.
ఆసరీసృపమ్ ఆరుద్రం విరాట్ ప్రత్యేకమ్ ఆత్మని । పరాణావ్ అప్య్ అనన్తాత్మా బోధతో న త్వ్ అబోధతః
ఈ సర్పాకారమైన భయంకరమైన విరాట్ ప్రతి ఒక్కరి ఆత్మలో విడివిడిగా విస్తరిస్తుంది. పరమాణువులోనూ అనంతమైన ఆత్మ జ్ఞానంతోనే వ్యక్తమవుతుంది, అజ్ఞానంతో కాదు.
యాదృగ్ ఏవ విరాడాత్మన్య్ ఏష విస్తార ఆగతః । తాదృగ్ ఏవేహ సర్వస్మిన్న్ అణుమాత్రే ఽపి భూతకే
విరాట్ ఆత్మలో ఎలాంటి విస్తరణ జరిగిందో, అదే విధంగా ప్రతి జీవిలో, అత్యంత సూక్ష్మమైన కణంలోనూ అదే విస్తరణ ఉంది.
పరమార్థేన న స్థూలం న సూక్ష్మం కిఞ్చన క్వచిత్ । యద్ యథా భావితం యత్ర తత్ తథాశ్వ్ అనుభూయతే
పరమార్థంగా చూస్తే ఎక్కడా ఏది స్థూలం కాదు, సూక్ష్మం కాదు. ఎక్కడ ఏది ఎలా ఊహించబడితే, అక్కడ అదే విధంగా అనుభవించబడుతుంది.
మనశ్ చన్ద్రమసో జాతం మనసశ్ చన్ద్ర ఉత్థితః । జీవాజ్ జీవో ఽథ వైకైషా సత్తా ద్రవజలాఙ్గవత్
మనస్సు చంద్రుని నుండి పుట్టింది, చంద్రుడు కూడా మనస్సు నుంచే ఉద్భవించాడు. జీవి నుండి మరొక జీవి జన్మిస్తుంది, ఇది నీటిలో తడిపనిలా సహజంగా జరుగుతుంది.
శుక్రసారం విదుర్ జీవం ప్రాలేయకణసన్నిభమ్ । ఆనన్దో బలసన్దోహస్ తత ఏవ ప్రవర్తతే
వీరు శుక్లసారం అంటే జీవాన్ని, మంచు తుడిపాటి లాంటి దానిని అంటారు. దానివల్ల ఆనందం, బలమన్నీ కలుగుతాయి.
తం చేతతి చిదాభాసం పూర్వమ్ ఆత్మా స్వమ్ ఆత్మనా । తత్ర తన్మయతాం ధత్తే తేన తన్మయరూపిణీమ్
ఆత్మ మొదట తనతో తానే ఆ చైతన్య ప్రతిబింబాన్ని గ్రహిస్తుంది. దానిలో తాను లీనమై, ఆ రూపాన్ని స్వీకరిస్తుంది.
జీవసంవిద్ అథైషాన్తర్ యద్ ఉపాయాతి పఞ్చతామ్ । న తత్ర కారణం కిఞ్చిద్ విద్యతే న చ కార్యతా
ఈ జీవుడి అంతర్గత జ్ఞానం లయమయ్యాక, అక్కడ ఏ కారణమూ, ఫలితమూ ఉండవు.
ప్రతియోగివ్యవచ్ఛిత్తేర్ అభావాత్ స్వత్వభావయోః । స్వభావోక్తిర్ న చైవాత్ర భవత్య్ అర్థానుసారిణీ
ఇక్కడ ఆత్మ, అనాత్మ అనే భేదం లేకపోవడం వల్ల, సహజ స్వభావం గురించి చెప్పిన మాట కూడా అర్థాన్ని అనుసరించదు.
జీవో జీవత్వమ్ ఏవ స్వం జీవత్వాద్ ఏవ చ స్వతః । అన్తస్త్వేన బహిష్ట్వేన దృశ్యత్వేన చ భావయన్
ప్రాణి తన జీవత్వాన్ని తనలోనే, లోపల, బయట, కనపడేలా తాను తానే భావిస్తూ, జీవత్వాన్ని అనుభవిస్తుంది.
నీహారేణేవ సంవీతశ్ చేత్యవస్తుపరాయణః । జాత్యన్ధ ఇవ పన్థానమ్ ఆవృతాత్మా న పశ్యతి
మంచు కమ్ముకున్నట్టు, బాహ్య వస్తువుల మీద మనసు పెట్టిన ఆత్మ, జన్మతోనే అంధుడిలా మార్గాన్ని చూడలేక మాయలో మునిగిపోతుంది.
జగజ్జృమ్భికయా జీవస్ త్వ్ అనైక్యద్విత్వయా స్థితః । స్పన్దశక్త్యేవ పవనస్ స్వాత్మనో ఽభిన్నయానయా
ప్రపంచ వ్యాప్తితో జీవుడు ఏకత్వం లేకుండా ద్వైత భావనలోనే ఉంటాడు. ఇది గాలి లోని కదలిక శక్తి తన స్వభావానికి వేరుగా లేనట్టు ఉంటుంది.
శుద్ధం బుద్ధమ్ అనాద్యన్తం జీవో జనితవాసనః । ఆద్యం క్షీవ ఇవాత్మానమ్ ఆవృతాత్మా న పశ్యతి
పుట్టుక వల్ల వచ్చిన వాసనలతో ఆత్మ స్వచ్ఛంగా, జ్ఞానంతో, ఆది అంతములేని స్వరూపంగా ఉన్నా, అలా ముసుగుపడిపోతుంది. దుమ్ముతో కప్పబడిన అద్దం తన ప్రతిబింబాన్ని చూడలేకపోయినట్టు, మనిషి కూడా తన నిజమైన స్వరూపాన్ని గ్రహించలేడు.
అజ్ఞానస్య మహాగ్రన్థేర్ మిథ్యావేద్యాత్మనో ఽసతః । అహమిత్యర్థరూపస్య భేదో మోక్ష ఇతి స్మృతః
అసత్యమైన 'నేను' అనే భావంతో ఏర్పడిన అజ్ఞానపు గొప్ప ముడిని తెంచడం, అదే మోక్షమని చెప్పబడింది.
వ్యపగతఘనచేతనస్ సమన్తాద్ అహమ్ ఇతి నూనమ్ అబుధ్యమాన ఆస్స్వ । అనభిధపరచేతనైకరూపస్ సదసదసన్ న సదా సదోదితశ్ చ
ఒక్కటే 'నేను' అనే భావన పూర్తిగా పోయినప్పుడు, నీవు ఏమీ అనుకోకుండా ఉండిపో. ఆ సమయంలో నీవు మాటల్లో చెప్పలేని, శుద్ధమైన, ఎప్పుడూ వెలుగుతూనే ఉండే, ఉండడో లేకుండడో కాని, నిజమైన చైతన్యంగా ఉంటావు.
జ్ఞానినైవ సదా భావ్యం రామ న జ్ఞానబన్ధునా । అజ్ఞతైవ వరం మన్యే న పునర్ జ్ఞానబన్ధుతా
రామా! ఎప్పుడూ జ్ఞానిని కావాలి, జ్ఞానానికి స్నేహితుడిగా ఉండకూడదు. జ్ఞానానికి దగ్గరగా ఉండడాన్ని కన్నా, అసలు తెలియకపోవడమే మంచిదని నేను భావిస్తున్నాను.
కిమ్ ఉచ్యతే జ్ఞానబన్ధుర్ జ్ఞానీ చైవ కిమ్ ఉచ్యతే । కిం ఫలం జ్ఞానబన్ధుత్వే జ్ఞానిత్వే ఽపి చ కిం ఫలం
జ్ఞానబంధువు అంటే ఏమిటి? జ్ఞాని అంటే ఏమిటి? జ్ఞానబంధువుగా ఉండడంలో ఏమి ఫలం? జ్ఞానిగా ఉండడంలో ఏమి ఫలం?
వ్యాచష్టే యḫ పఠతి చ శాస్త్రం భోగాయ శిల్పివత్ । యతతే న త్వ్ అనుష్ఠానే జ్ఞానబన్ధుస్ స ఉచ్యతే
శాస్త్రాన్ని చదివి, వివరించి, కేవలం ఆనందం కోసం, ఒక కళాకారుడిలా, ఆచరణలో శ్రమించని వాడు జ్ఞానబంధువు అని అంటారు.
కర్మస్పన్దేషు నో బోధḫ ఫలితో యస్య దృశ్యతే । బోధశిల్పోపజీవిత్వాజ్ జ్ఞానబన్ధుస్ స ఉచ్యతే
యావనికలో జ్ఞానం ఫలించని వాడు, జ్ఞానాన్ని ఉపాధిగా చేసుకున్న వాడు, అతడిని జ్ఞానబంధువు అంటారు.
వసనాశనమాత్రేణ తుష్టాశ్ శాస్త్రఫలేన యే । అజ్ఞాఞ్ జ్ఞానాంశబన్ధూంస్ తాన్ విద్యాచ్ ఛాస్త్రార్థశిల్పినః
కేవలం వాసనలను పోగొట్టడంలో, లేదా శాస్త్రఫలంతో సంతృప్తి చెందే వారిని, అవివేకులు, జ్ఞానబంధువులు, శాస్త్రార్థాన్ని కళగా చేసుకున్నవారు అని తెలుసుకో.
ప్రవృత్తిలక్షణే ధర్మే వర్తతే యశ్ శ్రుతోచితమ్ । అదూరవర్తిజ్ఞానత్వాజ్ జ్ఞానబన్ధుస్ స ఉచ్యతే
శాస్త్రాలలో చెప్పిన విధంగా, కర్మలతో కూడిన ధర్మాన్ని అనుసరించే వాడు, నిజమైన జ్ఞానానికి దగ్గరగా ఉన్నవాడిగా భావించబడతాడు. అందువల్ల అతన్ని 'జ్ఞానబంధువు' అని పిలుస్తారు.
ఆత్మజ్ఞానం విదుర్ జ్ఞానం జ్ఞానాన్య్ అన్యాని యాని తు । తాని జ్ఞానావభాసాని సారస్యానవబోధనాత్
ఆత్మజ్ఞానమే నిజమైన జ్ఞానం అని భావిస్తారు; మిగతా అన్ని జ్ఞానాలు వాటి సారాన్ని గ్రహించలేక, కేవలం జ్ఞానపు ప్రతిబింబాలే.