లోకాన్తరాణ్య్ అనన్తాని పార్శుకాẖ క్షతజం పయః । మాంసపేశ్యẖ క్షితిధరాస్ సరితస్ సన్తతాస్ సిరాః
అనేక లోకాలు దాని ప్రక్కలుగా ఉన్నాయి, రక్తమే నీరు, మాంసపు ముద్దలు పర్వతాలు, ఎప్పటికీ ప్రవహించే నదులు దాని నరాలు.
రక్తధారా జలధయో ద్విపాన్య్ ఏవాన్త్రవేష్టనమ్ । బాహవẖ కకుభస్ స్ఫారాస్ తారకా రోమసన్తతిః
రక్త ప్రవాహాలే సముద్రాలు, ద్వీపాలు దాని ఆంత్రాల మడతలు, విశాలమైన చేతులు దిక్కులు, తారాగణం దేహంపై ఉన్న రోమాలు.
పఞ్చాశద్ అనిలస్కన్ధా ఏకోనాḫ ప్రాణవాయవః । మార్తాణ్డమణ్డలం చణ్డం పిత్తం జఠరపావకః
ఐదు పదుల గాలివీచులు మన శరీరంలో వాయువులుగా ఉన్నాయి; ప్రాణవాయువులు కూడా దాదాపు ఇంతే ఉంటాయి. ఎండ తాపం మన శరీరంలో పిత్తంగా, జఠరాగ్ని అనగా అగ్ని శక్తిగా ఉంటుంది.
శశాఙ్కమణ్డలం జీవశ్ శ్లేష్మా శుక్రం సితం బలమ్ । మనస్ సఙ్కల్పకోశాత్మ సారాత్మ పరమామృతమ్
చంద్రుని వలయమే జీవశక్తి, శ్లేష్మం, వీర్యం, బలము, ఉత్సాహానికి మూలం. మనసు సంకల్పాల నిలయం, ఆత్మ సారంగా, పరమామృతంగా ఉంటుంది.
మూలం శరీరకోశస్య బీజం కర్మద్రుమస్య చ । ప్రసవస్ సర్వభావానామ్ ఇన్దుర్ ఆనన్దకారణమ్
శరీరపు మూలం, కర్మవృక్షానికి విత్తనం, సర్వ జీవుల ఆది — ఈ చంద్రుడు ఆనందానికి కారణమవుతాడు.
యద్ ఇన్దుమణ్డలం నామ స సమ్రాడ్ జీవ ఉచ్యతే । శరీరకర్మమనసాం బీజం మూలం చ కారణమ్
ఇందుమండలం అని పిలవబడేది జీవుని అధిపతిగా, శరీరం, కర్మ, మనస్సుకు విత్తనం, మూలం, కారణంగా ఉంటుంది.
అస్మాద్ ఇన్దునిభాజ్ జీవాత్ ప్రసరన్తి జగత్త్రయే । జీవా మనాంసి కర్మాణి సుఖాన్య్ అన్నామృతాని చ
ఈ చంద్రునిలా ప్రకాశించే జీవాత్మ నుండి మూడువిధాల లోకాలు, జీవులు, మనస్సులు, క్రియలు, సుఖాలు, ఆహారం, అమృతం అన్నీ ఉద్భవిస్తాయి.
విరాజ ఏతే సఙ్కల్పా బ్రహ్మవిష్ణుజినాదయః । తస్య చిత్తచమత్కారాస్ సురాసురనభశ్చరాః
ఈ ప్రకాశవంతమైన సంకల్పాలే బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుడు మొదలైనవారు; ఆ జీవాత్మ మనస్సులో కలిగే ఆశ్చర్యాలే దేవతలు, అసురులు, ఆకాశవాసులు.
చిత్స్వభావో బుధ్యమానḫ ప్రాలేయపరమాణుతామ్ । యదాదౌ భావయత్య్ ఆశు తదా తత్రైవ తిష్ఠతి
చైతన్య స్వభావం బోధతో కూడి, మంచు రేణువు లాంటి స్థితిని స్వీకరిస్తుంది; మొదట అది ఏదిని ఊహిస్తే, దానిలోనే స్థిరంగా ఉంటుంది.
తేనైతద్ ఏవ జీవస్య స్థానం విద్ధి రఘూద్వహ । పఞ్చావయవమ్ ఏతత్ తచ్ ఛరీరమ్ అనుభూయతే
కాబట్టి, రఘువంశజా! ఇదే జీవుని నివాసమని తెలుసుకో; ఈ ఐదు భాగాల సముదాయం జీవుని శరీరంగా అనుభవించబడుతుంది.
విరాడ్జీవాచ్ చన్ద్రమసో జీవభూతాని దేహినామ్ । ప్రసరన్త్య్ అన్నజాతాని ప్రాలేయవిసరాత్మనా
విశ్వరూపుడైన పరమాత్మ నుంచి, చంద్రునిలా, శరీరధారులైన ప్రాణులు ఉద్భవిస్తారు. ఆ జీవులు అన్నం ద్వారా పుట్టి, మంచు తత్వాన్ని కలిగి, అన్ని వైపులా వ్యాపిస్తారు.
తాన్య్ ఏవ దేహిదేహేషు జీవా జీవన్తి జీవిషు । మనోభూతా విచేష్టన్తే కర్మ జన్మసు కారణమ్
అవి అదే జీవులు శరీరాలలో నివసిస్తూ, మనస్సు ద్వారా ప్రేరేపితమై, కర్మచేతనతో క్రియాశీలంగా ఉంటాయి. ఆ కర్మలే జననానికి కారణమవుతాయి.
ఏవం విరాట్ సహస్రాణి మహాకల్పశతాని చ । గతాన్య్ అథ భవిష్యన్తి నానాచారాణి సన్తి చ
ఇలా అనేక విశ్వరూపులు, వందలాది మహాకల్పాలు గతంలో గడిచిపోయాయి, భవిష్యత్తులో వస్తాయి, ఇంకా ఎన్నో విధాలుగా కొనసాగుతూనే ఉంటాయి.
సర్వతో ఽనుభవరూపయానయా సత్తయోత్తమపదాద్ అభిన్నయా । అన్తవర్జితమహాఙ్గసఙ్గయా తిష్ఠతీతి పురుషḫ పరం విరాట్
అందరి అనుభూతి రూపంగా, పరమ పదంతో ఏకత్వంగా, అంతులేని మహా అవయవాలతో, అంతం లేని స్వరూపంతో, పరమ విరాట్ సర్వత్రా నిలిచివుంటాడు.
సఙ్కల్పపురుషస్ త్వ్ ఏష యద్ యత్ కల్పయతి స్వయమ్ । తత్ తథా తాదృశం పఞ్చభూతాత్మ భవతీవ ఖమ్
ఈ కల్పనాశక్తి కలిగిన మనిషి, తాను ఏది ఊహించుకుంటాడో, అది అచ్చంగా అలానే, ఐదు భూతాల మిశ్రమంలా, ఆకాశంలా కనిపిస్తుంది.
సర్వం నామ జగజ్జాతం తత్సఙ్కల్పం విదుర్ బుధాః । తాదృగ్రూపం పఞ్చకాత్మవిషయోన్ముఖమ్ ఆగతమ్
ఈ ప్రపంచం అన్నీ, ఎన్నో పేర్లతో పిలవబడేవి, అవన్నీ ఆ కల్పన వల్లే ఉద్భవించాయని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు. అవి ఐదు భూతాల స్వభావంతో, అనుభవించడానికి సిద్ధంగా బయటకు వస్తాయి.
జగత్పదార్థసార్థస్య విరాట్ సర్వస్య కారణమ్ । కారణస్య సమాన్య్ ఏవ కార్యాణి చ భవన్త్య్ అతః
ఈ జగత్తులోని వస్తువులన్నింటికీ, జీవులన్నింటికీ మూలకారణం విరాట్ రూపమే. ఆ కారణం నుండి, దానికి తగిన ఫలితాలు కూడా ఉద్భవిస్తాయి.
యథైష స విరాడ్ ఏవం విరాట్ ప్రత్యేకమ్ ఆత్మని । స్వసంవిది ప్రసరతి బోధవాన్ న త్వ్ అబోధవాన్
యథావిధంగా ఈ విరాట్ ఉన్నదో, అలాగే ప్రతి ఒక్కరి లోపల, తన స్వంత జ్ఞానంలో, విరాట్ స్వరూపం వ్యాపిస్తుంది. జ్ఞానం ఉన్నవారికి అది స్పష్టంగా తెలుస్తుంది, కానీ అజ్ఞానం ఉన్నవారికి కాదు.
ఆసరీసృపమ్ ఆరుద్రమ్ ఏవమ్ అభ్యుత్థితో భ్రమః । అణావ్ అప్య్ అద్రివిస్తారో బీజకోశ ఇవ ద్రుమః
ఈ మాయ సర్పంలా భయంకరంగా ఉద్భవిస్తుంది. అది ఒక పరమాణువులోనూ పర్వతం లా విస్తరిస్తుంది, విత్తనపు పొట్టలోంచి చెట్టు పుట్టినట్లే.
ఆసరీసృపమ్ ఆరుద్రం విరాట్ ప్రత్యేకమ్ ఆత్మని । పరాణావ్ అప్య్ అనన్తాత్మా బోధతో న త్వ్ అబోధతః
ఈ సర్పాకారమైన భయంకరమైన విరాట్ ప్రతి ఒక్కరి ఆత్మలో విడివిడిగా విస్తరిస్తుంది. పరమాణువులోనూ అనంతమైన ఆత్మ జ్ఞానంతోనే వ్యక్తమవుతుంది, అజ్ఞానంతో కాదు.
యాదృగ్ ఏవ విరాడాత్మన్య్ ఏష విస్తార ఆగతః । తాదృగ్ ఏవేహ సర్వస్మిన్న్ అణుమాత్రే ఽపి భూతకే
విరాట్ ఆత్మలో ఎలాంటి విస్తరణ జరిగిందో, అదే విధంగా ప్రతి జీవిలో, అత్యంత సూక్ష్మమైన కణంలోనూ అదే విస్తరణ ఉంది.
పరమార్థేన న స్థూలం న సూక్ష్మం కిఞ్చన క్వచిత్ । యద్ యథా భావితం యత్ర తత్ తథాశ్వ్ అనుభూయతే
పరమార్థంగా చూస్తే ఎక్కడా ఏది స్థూలం కాదు, సూక్ష్మం కాదు. ఎక్కడ ఏది ఎలా ఊహించబడితే, అక్కడ అదే విధంగా అనుభవించబడుతుంది.
మనశ్ చన్ద్రమసో జాతం మనసశ్ చన్ద్ర ఉత్థితః । జీవాజ్ జీవో ఽథ వైకైషా సత్తా ద్రవజలాఙ్గవత్
మనస్సు చంద్రుని నుండి పుట్టింది, చంద్రుడు కూడా మనస్సు నుంచే ఉద్భవించాడు. జీవి నుండి మరొక జీవి జన్మిస్తుంది, ఇది నీటిలో తడిపనిలా సహజంగా జరుగుతుంది.
శుక్రసారం విదుర్ జీవం ప్రాలేయకణసన్నిభమ్ । ఆనన్దో బలసన్దోహస్ తత ఏవ ప్రవర్తతే
వీరు శుక్లసారం అంటే జీవాన్ని, మంచు తుడిపాటి లాంటి దానిని అంటారు. దానివల్ల ఆనందం, బలమన్నీ కలుగుతాయి.
తం చేతతి చిదాభాసం పూర్వమ్ ఆత్మా స్వమ్ ఆత్మనా । తత్ర తన్మయతాం ధత్తే తేన తన్మయరూపిణీమ్
ఆత్మ మొదట తనతో తానే ఆ చైతన్య ప్రతిబింబాన్ని గ్రహిస్తుంది. దానిలో తాను లీనమై, ఆ రూపాన్ని స్వీకరిస్తుంది.
జీవసంవిద్ అథైషాన్తర్ యద్ ఉపాయాతి పఞ్చతామ్ । న తత్ర కారణం కిఞ్చిద్ విద్యతే న చ కార్యతా
ఈ జీవుడి అంతర్గత జ్ఞానం లయమయ్యాక, అక్కడ ఏ కారణమూ, ఫలితమూ ఉండవు.
ప్రతియోగివ్యవచ్ఛిత్తేర్ అభావాత్ స్వత్వభావయోః । స్వభావోక్తిర్ న చైవాత్ర భవత్య్ అర్థానుసారిణీ
ఇక్కడ ఆత్మ, అనాత్మ అనే భేదం లేకపోవడం వల్ల, సహజ స్వభావం గురించి చెప్పిన మాట కూడా అర్థాన్ని అనుసరించదు.
జీవో జీవత్వమ్ ఏవ స్వం జీవత్వాద్ ఏవ చ స్వతః । అన్తస్త్వేన బహిష్ట్వేన దృశ్యత్వేన చ భావయన్
ప్రాణి తన జీవత్వాన్ని తనలోనే, లోపల, బయట, కనపడేలా తాను తానే భావిస్తూ, జీవత్వాన్ని అనుభవిస్తుంది.
నీహారేణేవ సంవీతశ్ చేత్యవస్తుపరాయణః । జాత్యన్ధ ఇవ పన్థానమ్ ఆవృతాత్మా న పశ్యతి
మంచు కమ్ముకున్నట్టు, బాహ్య వస్తువుల మీద మనసు పెట్టిన ఆత్మ, జన్మతోనే అంధుడిలా మార్గాన్ని చూడలేక మాయలో మునిగిపోతుంది.
జగజ్జృమ్భికయా జీవస్ త్వ్ అనైక్యద్విత్వయా స్థితః । స్పన్దశక్త్యేవ పవనస్ స్వాత్మనో ఽభిన్నయానయా
ప్రపంచ వ్యాప్తితో జీవుడు ఏకత్వం లేకుండా ద్వైత భావనలోనే ఉంటాడు. ఇది గాలి లోని కదలిక శక్తి తన స్వభావానికి వేరుగా లేనట్టు ఉంటుంది.