స పఞ్చావయవḫ పశ్చాద్ రాజతే పురుషో విరాట్ । అనన్తాకారసంవిత్తిర్ అవ్యక్తాత్మా నిరామయః
తరువాత ఆ విరాట్పురుషుడు అయిదు అవయవాలతో ప్రకాశిస్తాడు. ఆయన స్వరూపం అనంతమైన జ్ఞానం, మూలంగా తెలియని, ఎలాంటి దుఃఖాలు లేని వాడు.
మనోమయో ఽసావ్ ఉదితḫ పరస్మాత్ ప్రథమోత్థితః । ఆకాశవిశదశ్ శాన్తో నిత్యానన్తవిభామయః
ఆయన మనసుతో కూడినవాడు, పరమాత్మ నుండి మొదటగా ఉద్భవించినవాడు. ఆకాశంలా నిర్మలమైనవాడు, శాంతమయుడూ, శాశ్వతమైన అనంత తేజంతో నిండినవాడు.
స చాప్య్ అపఞ్చభూతాత్మా పఞ్చభూతాత్మకోపమః । విరాడాత్మైకపురుషḫ పరమḫ పరమేశ్వరః
ఆయన స్వరూపం ఐదు భూతాలతో కూడినది కాదు, కానీ అవి కలిసినట్లుగా కనిపిస్తాడు. ఆయనే ఒకే ఒక విరాట్పురుషుడు, పరముడు, పరమేశ్వరుడు.
స్వయమ్ ఏవాశు భవతి స్వయమ్ ఏవ విలీయతే । స్వయమ్ ఏవ ప్రసరతి స్వయం సఙ్కోచమ్ ఏతి చ
ఆయన తానే స్వయంగా ఉద్భవిస్తాడు, తానే స్వయంగా లయమవుతాడు, తానే స్వయంగా విస్తరిస్తాడు, తానే స్వయంగా సంకోచించిపోతాడు.
స్వసఙ్కల్పకృతేనాసౌ కల్పౌఘేన క్షణేన వా । యదృచ్ఛయోదేతి పునḫ పునర్ భూత్వోపశామ్యతి
తన మనసు తానే సృష్టించుకున్న అనేక కల్పనల వల్ల గానీ, ఒక్క క్షణంలో గానీ, అతను తన ఇష్టానుసారం ప్రబలుతాడు. మళ్లీ, ఏర్పడిన తర్వాత, మళ్లీ కలిసిపోతాడు.
మనోమాత్రైకరూపాత్మా ప్రకృతేర్ దేహ ఏష సః । ఏష పుర్యష్టకం ప్రోక్తస్ సర్వస్యైవాతివాహికః
ఈ శరీరం పూర్తిగా మనసుతోనే ఏర్పడింది; ఇది ప్రకృతి వల్ల కలిగింది. దీనినే ఎనిమిది భాగాల సూక్ష్మశరీరం అంటారు, ఇది అందరికీ ఆధారంగా ఉంటుంది.
స్థూలస్ సూక్ష్మో ఽమ్బరాత్మైష వ్యక్తో ఽవ్యక్తో ఽన్తవర్జితః । సర్వస్య బహిర్ అన్తశ్ చ నకిఞ్చిత్ కిఞ్చిద్ ఏవ చ
ఇది స్థూలంగా కూడా ఉంటుంది, సూక్ష్మంగా కూడా ఉంటుంది; దీని స్వరూపం ఆకాశమే. ఇది స్పష్టంగా కనిపించేది, కనిపించనిది కూడా. దీనికి అంతం లేదు; ఇది అందరిలోపల, బయట కూడా ఉంది. ఏదీ కాదు, అయినా ఏదో ఒకటి.
అఙ్గాని రామ తస్యాష్టౌ మనష్షష్ఠాని పఞ్చ చ । సాహమ్భావానీన్ద్రియాణి భావాభావమయాని చ
రామా, దీనికి ఎనిమిది అంగాలు ఉన్నాయి. ఆరు మనస్సు, ఐదు ఇంద్రియాలు. ఇవే 'నేను' అనే భావనకు కారణమైన ఇంద్రియాలు, అవి ఉండడానికీ, లేకపోవడానికీ రూపాలు.
తేన గీతా ఇమే వేదాస్ సహ శబ్దార్థకల్పనైః । నియతిస్ స్థాపితా తేన తథాద్యాపి యథా స్థితా
అదే కారణంగా ఈ వేదాలు, వాటి పదార్థ వ్యవస్థలతో కూడి, ఏర్పడినవి. అదే నియమంతో అవి స్థిరంగా నిలిచాయి, ఇప్పటికీ అలాగే ఉన్నాయి.
అనన్తమ్ ఊర్ధ్వం మూర్ధాస్య తథాధḫ పాదయోస్ తలమ్ । అపరాకాశమ్ ఉదరమ్ ఇదం బ్రహ్మాణ్డమణ్డలమ్
దాని తలపై అంతులేని ఎత్తు, అడుగుల క్రింద అంతులేని లోతు; పాశ్చాత్య దిక్కు దాని పొట్టగా ఉంది — ఇదే ఈ బ్రహ్మాండపు గోళం.
లోకాన్తరాణ్య్ అనన్తాని పార్శుకాẖ క్షతజం పయః । మాంసపేశ్యẖ క్షితిధరాస్ సరితస్ సన్తతాస్ సిరాః
అనేక లోకాలు దాని ప్రక్కలుగా ఉన్నాయి, రక్తమే నీరు, మాంసపు ముద్దలు పర్వతాలు, ఎప్పటికీ ప్రవహించే నదులు దాని నరాలు.
రక్తధారా జలధయో ద్విపాన్య్ ఏవాన్త్రవేష్టనమ్ । బాహవẖ కకుభస్ స్ఫారాస్ తారకా రోమసన్తతిః
రక్త ప్రవాహాలే సముద్రాలు, ద్వీపాలు దాని ఆంత్రాల మడతలు, విశాలమైన చేతులు దిక్కులు, తారాగణం దేహంపై ఉన్న రోమాలు.
పఞ్చాశద్ అనిలస్కన్ధా ఏకోనాḫ ప్రాణవాయవః । మార్తాణ్డమణ్డలం చణ్డం పిత్తం జఠరపావకః
ఐదు పదుల గాలివీచులు మన శరీరంలో వాయువులుగా ఉన్నాయి; ప్రాణవాయువులు కూడా దాదాపు ఇంతే ఉంటాయి. ఎండ తాపం మన శరీరంలో పిత్తంగా, జఠరాగ్ని అనగా అగ్ని శక్తిగా ఉంటుంది.
శశాఙ్కమణ్డలం జీవశ్ శ్లేష్మా శుక్రం సితం బలమ్ । మనస్ సఙ్కల్పకోశాత్మ సారాత్మ పరమామృతమ్
చంద్రుని వలయమే జీవశక్తి, శ్లేష్మం, వీర్యం, బలము, ఉత్సాహానికి మూలం. మనసు సంకల్పాల నిలయం, ఆత్మ సారంగా, పరమామృతంగా ఉంటుంది.
మూలం శరీరకోశస్య బీజం కర్మద్రుమస్య చ । ప్రసవస్ సర్వభావానామ్ ఇన్దుర్ ఆనన్దకారణమ్
శరీరపు మూలం, కర్మవృక్షానికి విత్తనం, సర్వ జీవుల ఆది — ఈ చంద్రుడు ఆనందానికి కారణమవుతాడు.
యద్ ఇన్దుమణ్డలం నామ స సమ్రాడ్ జీవ ఉచ్యతే । శరీరకర్మమనసాం బీజం మూలం చ కారణమ్
ఇందుమండలం అని పిలవబడేది జీవుని అధిపతిగా, శరీరం, కర్మ, మనస్సుకు విత్తనం, మూలం, కారణంగా ఉంటుంది.
అస్మాద్ ఇన్దునిభాజ్ జీవాత్ ప్రసరన్తి జగత్త్రయే । జీవా మనాంసి కర్మాణి సుఖాన్య్ అన్నామృతాని చ
ఈ చంద్రునిలా ప్రకాశించే జీవాత్మ నుండి మూడువిధాల లోకాలు, జీవులు, మనస్సులు, క్రియలు, సుఖాలు, ఆహారం, అమృతం అన్నీ ఉద్భవిస్తాయి.
విరాజ ఏతే సఙ్కల్పా బ్రహ్మవిష్ణుజినాదయః । తస్య చిత్తచమత్కారాస్ సురాసురనభశ్చరాః
ఈ ప్రకాశవంతమైన సంకల్పాలే బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుడు మొదలైనవారు; ఆ జీవాత్మ మనస్సులో కలిగే ఆశ్చర్యాలే దేవతలు, అసురులు, ఆకాశవాసులు.
చిత్స్వభావో బుధ్యమానḫ ప్రాలేయపరమాణుతామ్ । యదాదౌ భావయత్య్ ఆశు తదా తత్రైవ తిష్ఠతి
చైతన్య స్వభావం బోధతో కూడి, మంచు రేణువు లాంటి స్థితిని స్వీకరిస్తుంది; మొదట అది ఏదిని ఊహిస్తే, దానిలోనే స్థిరంగా ఉంటుంది.
తేనైతద్ ఏవ జీవస్య స్థానం విద్ధి రఘూద్వహ । పఞ్చావయవమ్ ఏతత్ తచ్ ఛరీరమ్ అనుభూయతే
కాబట్టి, రఘువంశజా! ఇదే జీవుని నివాసమని తెలుసుకో; ఈ ఐదు భాగాల సముదాయం జీవుని శరీరంగా అనుభవించబడుతుంది.
విరాడ్జీవాచ్ చన్ద్రమసో జీవభూతాని దేహినామ్ । ప్రసరన్త్య్ అన్నజాతాని ప్రాలేయవిసరాత్మనా
విశ్వరూపుడైన పరమాత్మ నుంచి, చంద్రునిలా, శరీరధారులైన ప్రాణులు ఉద్భవిస్తారు. ఆ జీవులు అన్నం ద్వారా పుట్టి, మంచు తత్వాన్ని కలిగి, అన్ని వైపులా వ్యాపిస్తారు.
తాన్య్ ఏవ దేహిదేహేషు జీవా జీవన్తి జీవిషు । మనోభూతా విచేష్టన్తే కర్మ జన్మసు కారణమ్
అవి అదే జీవులు శరీరాలలో నివసిస్తూ, మనస్సు ద్వారా ప్రేరేపితమై, కర్మచేతనతో క్రియాశీలంగా ఉంటాయి. ఆ కర్మలే జననానికి కారణమవుతాయి.
ఏవం విరాట్ సహస్రాణి మహాకల్పశతాని చ । గతాన్య్ అథ భవిష్యన్తి నానాచారాణి సన్తి చ
ఇలా అనేక విశ్వరూపులు, వందలాది మహాకల్పాలు గతంలో గడిచిపోయాయి, భవిష్యత్తులో వస్తాయి, ఇంకా ఎన్నో విధాలుగా కొనసాగుతూనే ఉంటాయి.
సర్వతో ఽనుభవరూపయానయా సత్తయోత్తమపదాద్ అభిన్నయా । అన్తవర్జితమహాఙ్గసఙ్గయా తిష్ఠతీతి పురుషḫ పరం విరాట్
అందరి అనుభూతి రూపంగా, పరమ పదంతో ఏకత్వంగా, అంతులేని మహా అవయవాలతో, అంతం లేని స్వరూపంతో, పరమ విరాట్ సర్వత్రా నిలిచివుంటాడు.
సఙ్కల్పపురుషస్ త్వ్ ఏష యద్ యత్ కల్పయతి స్వయమ్ । తత్ తథా తాదృశం పఞ్చభూతాత్మ భవతీవ ఖమ్
ఈ కల్పనాశక్తి కలిగిన మనిషి, తాను ఏది ఊహించుకుంటాడో, అది అచ్చంగా అలానే, ఐదు భూతాల మిశ్రమంలా, ఆకాశంలా కనిపిస్తుంది.
సర్వం నామ జగజ్జాతం తత్సఙ్కల్పం విదుర్ బుధాః । తాదృగ్రూపం పఞ్చకాత్మవిషయోన్ముఖమ్ ఆగతమ్
ఈ ప్రపంచం అన్నీ, ఎన్నో పేర్లతో పిలవబడేవి, అవన్నీ ఆ కల్పన వల్లే ఉద్భవించాయని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు. అవి ఐదు భూతాల స్వభావంతో, అనుభవించడానికి సిద్ధంగా బయటకు వస్తాయి.
జగత్పదార్థసార్థస్య విరాట్ సర్వస్య కారణమ్ । కారణస్య సమాన్య్ ఏవ కార్యాణి చ భవన్త్య్ అతః
ఈ జగత్తులోని వస్తువులన్నింటికీ, జీవులన్నింటికీ మూలకారణం విరాట్ రూపమే. ఆ కారణం నుండి, దానికి తగిన ఫలితాలు కూడా ఉద్భవిస్తాయి.
యథైష స విరాడ్ ఏవం విరాట్ ప్రత్యేకమ్ ఆత్మని । స్వసంవిది ప్రసరతి బోధవాన్ న త్వ్ అబోధవాన్
యథావిధంగా ఈ విరాట్ ఉన్నదో, అలాగే ప్రతి ఒక్కరి లోపల, తన స్వంత జ్ఞానంలో, విరాట్ స్వరూపం వ్యాపిస్తుంది. జ్ఞానం ఉన్నవారికి అది స్పష్టంగా తెలుస్తుంది, కానీ అజ్ఞానం ఉన్నవారికి కాదు.
ఆసరీసృపమ్ ఆరుద్రమ్ ఏవమ్ అభ్యుత్థితో భ్రమః । అణావ్ అప్య్ అద్రివిస్తారో బీజకోశ ఇవ ద్రుమః
ఈ మాయ సర్పంలా భయంకరంగా ఉద్భవిస్తుంది. అది ఒక పరమాణువులోనూ పర్వతం లా విస్తరిస్తుంది, విత్తనపు పొట్టలోంచి చెట్టు పుట్టినట్లే.
ఆసరీసృపమ్ ఆరుద్రం విరాట్ ప్రత్యేకమ్ ఆత్మని । పరాణావ్ అప్య్ అనన్తాత్మా బోధతో న త్వ్ అబోధతః
ఈ సర్పాకారమైన భయంకరమైన విరాట్ ప్రతి ఒక్కరి ఆత్మలో విడివిడిగా విస్తరిస్తుంది. పరమాణువులోనూ అనంతమైన ఆత్మ జ్ఞానంతోనే వ్యక్తమవుతుంది, అజ్ఞానంతో కాదు.